کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران

پاسخ میرزای قمی به پرسشی از شعری از سعدی

سؤال: معني اين شعر شيخ سعدي كه گفته:

هزار باديه سهل است با وجود تو رفتن
اگر خلاف كنم سعديا به سوي تو باشم

چه چيز است؟

جواب: گويا مراد سعدي اين باشد كه در بوادي اسرار قَدَر و مشكلات مقدّرات الهيّـه كه از ردّ ممكن قضاء و غيب به مرحله ظهور در شهادت مي‌رسد، اوهام انسانيّـه حيران و عقول ناقصه در آن، هايم و سرگردان است و هر كس را كه حقّ تعالي مرتبة فناء في الله و بقاء بالله عطا كند، طيّ آن بوادي سهل و آسان مي‌شود. و هر كه را هستي خود فراموش و از نفس خود در گذشته و غواشي جسمانيّـه و هواجس نفسانيّـه و وساوس وهميّـه (و) شيطانيّـه را به كنار گذاشته و به وجود و هستي حقّ (جلّ شأنه) مستمدّ شده، حلّ مشكلات آسان و شرور و آفات همه در نظر او خيرات مي‌نمايد و قبايح ظاهريّـه از لزوم ظلم و عبث و غيرهما در عبرت او مستحسن مي‌شود.
و اگر به خلاف اين باشد و با حقّ (جلّ شأنه) در آن افعال و خلق شرور و آفات در نزاع و خلاف باشد؛ پس معلوم است كه او هنوز اسير نفس و هوا و پابند تعلّقات جسم و هيولا است؛ پس مراد سعدي اين باشد كه: خدايا! هرگاه با وجود تو باشم و منقطع از نفس خود باشم با تو هيچ خلاف و شقاقي و نزاعي ندارم و هزاران باديه را طي مي‌كنم از مشكلات و غلطي نسبت به تو نمي‌دهم.
بعد از اين بر سبيل التفات از مخاطبه الهی بر سبيل تجريد، مخاطبه به نفس خود مي‌كند و مي‌گويد كه: اي سعدي! اگر خلاف كنم و از من منازعه و مخاصمه رو دهد و در اين بيابان‌هاي مشكلات درمانم و راه گم كنم [و اين] در وقتي خواهد بود كه ميلم به جانب تو باشد و با تو باشم؛ يعني در عالم وهم و وساوس و خيالات متعلّقه به عالم حيوان باشم و از حقّ غافل باشم؛ پس مادامي كه تو اي سعدي! با اويي و از خود وارسته، درست رفتاري و در وقتي كه با خودي و از او غافلي، در خلاف و شقاقي.
و تأويل مآل شعر به «قياس استثنايي» است كه استثنا نقيض تالي، منتجّ نقيض مقدّم باشد و تقرير آن اين است كه: «لو كنت معه فلم يكن عندك خلاف، لكن عندك خلاف فلست معه، بل مع نفسك»، لكن از براي تبرّي از قبح ظاهري نسبت مخالفت با جناب الهي، استثنا را بر سبيل «تعليق» قرار داده [است].
و به عبارة اُخري: اي سعدي! اگر همراهي با رهبر حقيقي در بيابان‌هاي شكوك و فكرت و عبرت گم نمي‌شوی و از جاده تخلّف نمي‌كني و اگر تخلّفي اتفاق افتاد و گم شوي، سراغ خود را از جاي ديگر مگير كه تو در نزد خودي و به جايي نرفته[ای].
و شعر حافظ نيز از اين مشرب مي‌آشامد كه گفته است:
به بوي نافه‌ای کآخر صبا زان طرّه بگشايد
ز تاب جعد مشكينش چه خون افتاد در دل‌ها
و آنچه به گمان حقير مي‌رسد با وجود عاري بودن از اصطلاحات شعرا و اهل عرفان اين است كه مراد او از «تاب جعد مشكين» عقده‌ها و گره‌ها و مشكلات اسرار قَدَر باشد؛ چنانكه در حديث، حضرت اميرالمؤمنين(ع) فرمود: «وادي مظلم، فلا تسلكوه»؛ چون درازي و سياهي زلف با پيچ (و) تاب به جعد بودن مناسبت دارد با وادي مظلم و لكن چون بوي مشكي از آن ساطع است كه عبارت است از اثري كه عين آن پيدا نيست و اينكه البتّه در اين زلف مشكي در نافه و خيري در مكمنِ غيب هست كه بوي آن را از كامل بودن و مبرّا بودن خداي يگانه از نقايص و قبايح به مشام ادراك مي‌رسد، مي‌يابيم و عين ‌آنکه اين حقيقت بوي مشك (است) (و) محض وهم و خيال نيست (را) نمي‌فهميم الّا به معاونت باد صبای بارقة (فيض) الهي و امداد فيوضات نامتناهي؛ پس به سبب بوي نافه كه در آخر امر باد صبا كه فيض الهي است آن نافه را از گره و عقدهاي آن زلف سياه كه اسرار قدري است مي‌گشايد.
چه بسيار خون در دل سالكان افتاد به سبب آن پيچ (و) تاب و اشكالات؛ پس بوي نافه باعث ميل به استكشاف مشك شد و پيچ (و) تاب جعد مشكين كه مشكلات اسرار قدر باشد مانع بود و دل‌ها از آن در خون بود، لكن باد صباي فيض الهي در آخر امر گشادي به آن عقدها (عطا) كرده و آن مشك از نافه هويدا و از بوي آن در حقيقت هم مستفيض شديم.
و مؤيّد اين دو بيت است، بيت ديگر حافظ كه گفته:
پير ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت
آفرين بر نظر پاك خطاپوشش باد
كه ظاهراً اشاره است به ردّ شبهه ثنويّة مجوس. و مراد از پوشيدن خطا اين است كه آنچه در ظاهر خطا مي‌نمايد از شرور و آفات، از خطا نيست و عين خير و صواب است؛ پس همه از صنع يك صانع و همه در نظر عميق حقّ بين خير محض است. و بعد از مدّتي كه اين معني را براي شعر سعدي به خاطر فاتر می‌رسيد برخوردم به شعري از حافظ كه مؤيّد همان معني است و آن اين است:
پا منه بر خود كه مقصد گم كني
يا منه پا اندر اين رَه بي دليل

جامع الشتات: 1/411 ـ 415
https://t.me/UT_Central_Library