دوره اول/ شماره دوم/ تابستان 1405
jes.hozeh.org/
https://eitaa.com/94052130/21


https://t.me/UT_Central_Library

آثار پشنهادی را حداکثر تا ١۵ مهرماه سال جارى به نشانى رايانامه جشنواره به آدرس info@farabiaward.ir و يا از طريق سامانه ERP جشنواره بین المللی فارابی ارسال فرمايید. همچنين، جهت ثبت نام آثار، به سايت جشنواره به آدرس www.farabiaward.ir مراجعه فرماييد.
https://t.me/UT_Central_Library

کتابخانه ملی پادشاهی مغرب؛ گنجینه‌ای مهم برای پژوهش در نسخه‌های خطی
یا المکتبة الوطنية للمملكة المغربية (BNRM) در رباط، یکی از مهم‌ترین مراکز نگهداری نسخه‌های خطی در شمال آفریقاست. برای دانشجویانی که در زمینه تاریخ اسلام، تاریخ مغرب و اندلس، علوم قرآنی، حدیث، فقه، ادبیات عربی، پزشکی و علوم دوره اسلامی یا تصحیح متون کار می‌کنند، آشنایی با این کتابخانه اهمیت ویژه‌ای دارد.
وب‌سایت رسمی کتابخانه ملی پادشاهی مغرب
گنجینه نسخه‌های خطی
بر اساس آمار رسمی کتابخانه، مجموعه خطی BNRM بیش از ۳۴ هزار عنوان در ۱۳٬۴۸۶ مجلد را شامل می‌شود. کتابخانه همچنین ۹٬۵۸۶ میکروفیلم از نسخه‌ها دارد. در آمار معرفی‌شده، حدود ۷۵ درصد نسخه‌ها فهرست‌نویسی و حدود ۸۵ درصد آنها میکروفیلم شده‌اند. موضوعات مجموعه بسیار متنوع است و از الهیات و علوم اسلامی تا پزشکی، ریاضیات و علوم انسانی را دربر می‌گیرد.
برای پژوهشگران ایرانی، این مجموعه از جهت دیگری نیز جالب است: بسیاری از متون علمی و دینی جهان اسلام در طول قرون از شرق اسلامی به مغرب و اندلس انتقال یافته‌اند و گاهی نسخه‌هایی از آثار مشرق اسلامی در خزائن مغرب باقی مانده‌اند که برای بررسی تاریخ انتقال و تداول یک اثر ارزشمندند.
نکته مهم: بخش بزرگی از نسخه‌ها دیجیتال شده است
این کتابخانه از سال ۲۰۰۹ برنامه گسترده‌ای برای دیجیتال‌سازی میراث خود اجرا کرده است. آمار رسمی تا اول ژانویه ۲۰۲۴ از دیجیتال‌شدن حدود ۱۵٬۷۰۸ مجلد نسخه خطی، شامل ۵٬۲۴۵٬۵۰۸ صفحه خبر می‌دهد. بنابراین حجم تصاویر دیجیتال‌شده حتی از شمار مجلدات مجموعه اصلی اعلام‌شده بیشتر است که احتمالاً ناشی از احتساب مواد و مجموعه‌های دیجیتال‌شده با ساختار آماری متفاوت است؛ در استفاده پژوهشی بهتر است این دو آمار را یکی تلقی نکنیم.
کتابخانه برای این منابع یک کتابخانه دیجیتال دارد و در خدمات رسمی خود دو مسیر جداگانه معرفی کرده است: یکی برای فهرست نسخه‌های خطی و دیگری برای نسخه‌های خطی دیجیتال‌شده.
صفحه رسمی دسترسی به منابع و نسخه‌های دیجیتال BNRM
این تمایز برای دانشجو مهم است: وجود یک نسخه در فهرست به معنای آن نیست که الزاماً تصویر کامل آن نسخه در اینترنت قابل مشاهده باشد.
دانشجو چگونه از نسخه‌های خطی استفاده کند؟
برای یک تحقیق دانشگاهی، پیشنهاد می‌کنم کار را در سه مرحله انجام دهید. ابتدا نام کتاب یا مؤلف را در فهرست نسخه‌های BNRM جست‌وجو کنید و شماره نسخه و اطلاعات کتاب‌شناختی آن را یادداشت کنید. سپس بخش «Manuscrits numérisés» را بررسی کنید تا معلوم شود نسخه مورد نظر دیجیتال شده و برای مشاهده از راه دور در دسترس است یا خیر. کتابخانه رسماً دسترسی از راه دور به نسخه‌های دیجیتال‌شده را جزو خدمات خود اعلام کرده است.
اگر نسخه مورد نظر در فهرست وجود داشت ولی تصویر آن در دسترس آنلاین نبود، مرحله سوم بررسی امکان درخواست بازتولید دیجیتال است. BNRM خدمتی با عنوان Reproduction numérique à la demande دارد که برای تهیه نسخه دیجیتال از منابع مشخص ارائه شده است؛ البته انجام درخواست تابع قوانین حقوق مؤلف و مالکیت فکری و مقررات کتابخانه است.
https://www.bnrm.ma/bnrm/
https://t.me/UT_Central_Library

مؤسسة الملک عبدالعزیز آل سعود؛ منبعی مهم برای مطالعات مغرب و نسخه‌های خطی
مؤسسة الملک عبدالعزیز آل سعود للدراسات الإسلامیة والعلوم الإنسانیة در کازابلانکای مغرب، یکی از مراکز مهم کتابخانه‌ای و پژوهشی برای مطالعات اسلامی و علوم انسانی، به‌ویژه تحقیقات مربوط به مغرب، شمال آفریقا و غرب جهان اسلام است. کتابخانه این مؤسسه از سال ۱۹۸۵ در اختیار پژوهشگران قرار گرفته و مجموعه قابل توجهی از کتاب‌ها، نشریات، نسخه‌های خطی، چاپ‌های سنگی، اسناد و منابع تاریخی را گردآوری کرده است.
اهمیت این کتابخانه برای دانشجویان تنها در نسخه‌های خطی آن نیست. سیاست مجموعه‌سازی مؤسسه به‌طور خاص بر منابع مربوط به مغرب و غرب اسلامی متمرکز شده است. ازاین‌رو، دانشجویانی که درباره تاریخ مغرب و اندلس، تاریخ اجتماعی و فرهنگی شمال آفریقا، فقه و اندیشه اسلامی، ادبیات عربی، استعمار، تاریخ معاصر مغرب و میراث مکتوب غرب اسلامی تحقیق می‌کنند، می‌توانند منابع ارزشمندی در آن بیابند.
یکی از مهم‌ترین امکانات مؤسسه، کتابخانه دیجیتال (المکتبة الرقمیة) آن است. منابع دیجیتال سایت در چند مجموعه عرضه شده‌اند: نسخه‌های خطی (المخطوطات)، چاپ‌های سنگی (الطباعة الحجریة)، کتاب‌های نادر، مجلات، آرشیو مغرب و مجموعه تصاویر و کارت‌پستال‌های تاریخی. بنابراین این سایت صرفاً یک فهرست کتابخانه‌ای نیست و در بخشی از رکوردها امکان مشاهده خودِ منبع دیجیتال نیز وجود دارد.
برای پژوهش در نسخه‌های خطی، دانشجو بهتر است ابتدا عنوان اثر و سپس نام مؤلف را جست‌وجو کند و صورت‌های مختلف نام کتاب یا مؤلف را نیز امتحان کند. باید توجه داشت که وجود یک نسخه در فهرست کتابخانه الزاماً به معنای دسترسی آزاد به تصویر کامل آن نیست. بخشی از منابع دیجیتال را می‌توان مستقیماً در سایت مشاهده کرد، اما تهیه تصویر یا بازتولید برخی منابع، به‌ویژه نسخه‌های خطی و منابع نادر، تابع مقررات مؤسسه است.
برای پژوهشگران تاریخ مغرب، بخش «الأرشيف المغربي» اهمیت خاصی دارد. در این قسمت اسناد تاریخی همراه با اطلاعاتی مانند تاریخ، اشخاص، موضوع، شماره سند و در مواردی تصویر دیجیتال اصل سند ارائه شده است. مجموعه چاپ‌های سنگی و مطبوعات نیز می‌تواند برای تحقیقات قرن نوزدهم و بیستم بسیار سودمند باشد.
در استفاده پژوهشی از این سایت بهتر است یک موضوع را فقط در بخش نسخه‌های خطی جست‌وجو نکنید. نام یک شخص، کتاب یا موضوع را هم‌زمان در نسخه‌های خطی، چاپ سنگی، مجلات و آرشیو مغرب جست‌وجو کنید؛ زیرا ممکن است نسخه‌ای از یک اثر، چاپ قدیمی آن، مقاله‌ای درباره آن و حتی سندی مرتبط با مؤلف در بخش‌های مختلف مؤسسه موجود باشد.
در مجموع، مؤسسة الملک عبدالعزیز آل سعود یکی از پایگاه‌های ارزشمند برای تحقیقات دانشگاهی درباره مغرب و غرب جهان اسلام است و امتیاز اصلی آن، کنار هم قرار دادن نسخه خطی، چاپ سنگی، کتاب نادر، مجله، سند آرشیوی و تصویر تاریخی در یک مجموعه پژوهشی است.
نشانی: وب‌سایت رسمی مؤسسة الملک عبدالعزیز آل سعود: www.fondation.org.ma
در صفحه اصلی، برای منابع دیجیتال وارد بخش «المکتبة الرقمیة» شوید.
https://t.me/UT_Central_Library

کتابچۀ با ارزشی در باره تاریخچه انتشار کتابهای درسی و مشکلی که در سال 1342 ش پیش آمد.

📚 #معرفی_کتاب #تازه‌های_نشر

🔺مواجهات رادیکال: اسلام‌گرایان و چپ‌گرایان در خاورمیانه و شمال آفریقا (دهه‌های ۱۹۶۰ تا ۲۰۱۰)

🔺 Radical Encounters: Islamists and leftists in the Middle East and North Africa (1960s-2010s)

👈🏻 ویراستاران: Laura Guazzone; Rossana Tufaro
👈🏻 ناشر:  Sapienza Università Editrice
👈🏻 سال انتشار : (2026)
👈🏻شابک: 9788893774512

معرفی ناشر

از دهه ۱۹۶۰ تا ۲۰۱۰ میلادی، خاورمیانه و شمال آفریقا عرصه‌ی شبکه‌ای درهم‌تنیده از مواجهات رادیکال بین جنبش‌های اسلام‌گرا و چپ‌گرا بود؛ مواجهاتی که به مراتب پیچیده‌تر از تقابل آشنای «اسلام در برابر مارکسیسم» است که در بخش عمده‌ای از ادبیات این حوزه بازتاب یافته است. این مجلد، در پسِ پرده‌ی خصومت‌های ایدئولوژیک و کارزارهای متقابل مشروعیت‌زدایی، از ائتلاف‌های تاکتیکی، دگرگونی‌های عقیدتی در مسیر زندگی افراد و آمیختگی زبان‌ها و نمادها پرده برمی‌دارد؛ از آیین‌های عزاداری شیعیان با مشارکت کمونیست‌ها در نجف و جنوب لبنان گرفته تا همگرایی‌های ضدجنگ و دموکراسی‌خواهانه در مصر، تونس، فلسطین و عراق. این اثر با اتکا بر مطالعات موردی - که گستره‌ای از مغرب عربی تا ایران و از فضای دانشگاه‌ها تا جوامع روستایی را در بر می‌گیرد -۰گونه‌شناسی بدیعی از همکاری و مناقشه به دست می‌دهد. بدین‌سان، این کتاب عمق تاریخی روابطی را بازشناسی می‌کند که مرز میان امر «سکولار» و امر «دینی» را از نو ترسیم کرده است و همچنان به سیاست‌ورزی اپوزیسیون در خاورمیانه معاصر شکل می‌بخشد.
 
فهرست مطالب
مقدمه
بخش اول: معمای شیعی-کمونیستی
۱) یک تجارت خانوادگی: کمونیست‌ها و محیط مذهبی نجف در دهه طولانیِ ۱۹۶۰ (۱۹۵۶-۱۹۷۹) (پیترو منگینی)
۲) میدان و تفنگ: چپ‌گرایان، روحانیون و تکوین جنوب لبنانِ انقلابی (۱۹۷۰-۱۹۷۵) (روسانا توفارو و کیندا شعیب)
۳) چپ ایران و اسلام سیاسی: رویدادها و مواجهات (۱۹۴۱-۱۹۷۹) (سیاوش رنجبر دائمی)
بخش دوم: در میانه دانشگاه و صحنه
۴) مواجهات اسلام‌گرایان با جریان چپ در تونس (دهه‌های ۱۹۷۰-۲۰۲۰) (لورا گواتزونه)
۵) درس‌هایی از چپ: کنشگری دانشجوییِ اسلام‌گرایان و فعالیت فرهنگی در تونسِ دهه ۱۹۸۰ (آلسیا کارنواله)
۶) جهت‌گیری‌های سیاسی در اتحادیه ملی دانشجویان مراکش: ناسیونالیسم، انترناسیونالیسم و جریان چپ، تا چرخش اسلام‌گرایانه (۱۹۵۶-۱۹۹۷) (مارتینا بیوندی)
بخش سوم: مبارزات در هزاره‌ی نو
۷) «گاهی با اسلام‌گرایان، هرگز با حاکمیت!»: چپ مصر و مسئله اسلام‌گرایی (حسام الحملاوی)
۸) در تقابل با روح زمانه اسلو: در میانه طرد و وفاداری (چپ و اسلام‌گرایان در فلسطینِ پسا-اسلو) (ماتیا جیامپائولو)
۹) چپ‌گرایان و صدری‌ها در عراقِ پس از ۲۰۰۳: برآمدنِ یک جنبش اعتراضی و چالشِ توسعه پایگاه مردمی (دانیلا پیوپی و جنارو جرواسیو)
بخش چهارم: یک مؤخره
۱۰) ائتلاف‌های اپوزیسیونیِ فراایدئولوژیک و فراملی در خاورمیانه: مقاومت به مثابه ایدئولوژی؟ (میشل بروورز)
۱۱) صیانت دیجیتال: بایگانی کردن با هدف واکاوی تاریخ فکری مواجهاتِ اسلام‌گرا-چپ‌گرا در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا (ژاله نایب‌صدریان)

 📌مرکز و کتابخانه مطالعات اسلامی به زبان‌های اروپایی

@Islamicstudies

پزشکیان به عیادت موسوی گرمارودی رفت

🔹رئیس‌جمهور در آستانه روز شعر و ادب فارسی، با حضور در بیمارستان محل بستری استاد سیدعلی موسوی گرمارودی، از این شاعر و ادیب پیشکسوت عیادت و از یک عمر تلاش و خدمات او به شعر، زبان فارسی و فرهنگ دینی ایران تجلیل کرد.
https://t.me/shafaqna_farsi

https://t.me/UT_Central_Library

گالیکا (Gallica)؛ کتابخانه دیجیتال کتابخانه ملی فرانسه
کتابخانه دیجیتال کتابخانه ملی فرانسه (BnF) و مؤسسات همکار آن است و از مهم‌ترین کتابخانه‌های دیجیتال جهان برای پژوهش در منابع تاریخی به شمار می‌رود. دسترسی به گالیکا آزاد و رایگان است و میلیون‌ها مدرک دیجیتال، شامل کتاب‌های چاپی، نسخه‌های خطی، روزنامه‌ها و مجلات، نقشه‌ها، تصاویر، اسناد، نت‌های موسیقی و مواد صوتی را در اختیار کاربران قرار می‌دهد.
نسخه‌های خطی گالیکا
بخش نسخه‌های خطی آن برای پژوهشگران تاریخ و مطالعات اسلامی اهمیت خاصی دارد. مجموعه نسخه‌های BnF ریشه در کتابخانه سلطنتی فرانسه دارد و از قرن شانزدهم میلادی، نسخه‌هایی از مشرق‌زمین نیز وارد آن شده است. در قرن‌های هفدهم و هجدهم، خرید مجموعه‌های خصوصی و مأموریت‌هایی که برای گردآوری نسخه به شرق فرستاده شدند، این مجموعه را بسیار گسترش دادند.
گالیکا تنها شامل نسخه‌های فرانسوی و لاتینی نیست. در آن مجموعه‌های مهم عربی، فارسی، ترکی، یونانی، عبری، سریانی، اتیوپیایی و زبان‌های آسیایی نیز وجود دارد. خود BnF به‌طور خاص از «زیباترین نسخه‌های مصور عربی، ترکی و فارسی» موجود در گالیکا یاد می‌کند. همچنین بخش بزرگی از نسخه‌هایی که پل پلیو از آسیای مرکزی و دون‌هوانگ به فرانسه آورد، دیجیتال شده‌اند.
برای دانشجویان تاریخ اسلام و ایران، نسخه‌های عربی و فارسی گالیکا بسیار ارزشمندند. در آنها می‌توان آثاری در حوزه‌هایی مانند قرآن و علوم قرآنی، حدیث، فقه، تاریخ، جغرافیا، تراجم، ادبیات، فلسفه، پزشکی، نجوم و علوم دوره اسلامی یافت. نسخه‌های مصور فارسی نیز بخش مهمی از این میراث را تشکیل می‌دهند.
نحوه استفاده از نسخه‌ها
امتیاز بزرگ گالیکا این است که برای بخش بزرگی از نسخه‌های دیجیتال‌شده، نیازی به ثبت‌نام یا عضویت در کتابخانه نیست. پژوهشگر می‌تواند نسخه را صفحه‌به‌صفحه و معمولاً با کیفیت مناسب مشاهده کند. BnF اعلام می‌کند که بسیاری از نسخه‌ها به صورت رنگی و با وضوح بالا دیجیتال شده‌اند؛ نسخه‌هایی که دیجیتال‌سازی آنها از میکروفیلم قدیمی انجام شده، ممکن است سیاه‌وسفید باشند.
در رکورد هر نسخه معمولاً مشخصات کتاب‌شناختی و نسخه‌شناختی مانند عنوان، مؤلف، تاریخ، زبان، شماره نسخه (Cote)، محل نگهداری و توضیحات نسخه آمده و تصاویر صفحات در همان محیط قابل مشاهده است.
یکی از مزایای مهم گالیکا در مقایسه با بسیاری از کتابخانه‌های نسخه خطی این است که منابع آزاد آن صرفاً برای «دیدن» نیستند؛ برای بسیاری از مدارک امکان دریافت فایل یا صفحات دیجیتال نیز وجود دارد. برای نیازهای حرفه‌ای‌تر، BnF امکان سفارش تصاویر با وضوح بسیار بالا را نیز فراهم کرده است.
البته همه نسخه‌های BnF در گالیکا قرار نگرفته‌اند. فهرست نسخه‌های دیجیتال‌شده مرتب به‌روزرسانی می‌شود و برخی مواد به علت حقوق مالکیت فکری تنها از شبکه داخلی سالن‌های پژوهشی BnF قابل مشاهده‌اند. همچنین کتابخانه به دلیل حفاظت از اصل نسخه‌ها توصیه می‌کند پژوهشگران تا حد امکان از نسخه دیجیتال استفاده کنند؛ مشاهده اصل نسخه خطی نیازمند توجیه پژوهشی است.
نکته‌ای برای جست‌وجوی نسخه‌های اسلامی
برای تحقیق جدی، بهتر است دانشجو علاوه بر جست‌وجوی عنوان کتاب و نام مؤلف، شماره نسخه BnF را نیز ثبت کند. این شماره در استناد علمی اهمیت زیادی دارد. همچنین جست‌وجوی گالیکا را باید در کنار فهرست تخصصی نسخه‌های BnF انجام داد؛ زیرا ممکن است نسخه‌ای در کتابخانه ملی فرانسه موجود باشد ولی هنوز دیجیتال نشده باشد.
در مجموع، Gallica از بهترین نمونه‌های دسترسی آزاد به میراث مکتوب در جهان است: پژوهشگر از هر کشور می‌تواند بدون پرداخت هزینه، شمار زیادی از نسخه‌های خطی و چاپ‌های قدیمی کتابخانه ملی فرانسه را ببیند و در بسیاری موارد فایل آنها را دریافت کند. برای دانشجویان تاریخ اسلام، ایران‌شناسی، نسخه‌شناسی و تصحیح متون، این پایگاه باید از نخستین منابع جست‌وجوی نسخه باشد.
ورود مستقیم به بخش نسخه‌های خطی Gallica

https://t.me/UT_Central_Library

گالیکا چه منابعی درباره ایران و جهان اسلام دارد؟

کتاب‌های چاپی بخش بسیار مهمی است. در گالیکا هزاران کتاب چاپ قدیم، سفرنامه، گزارش سیاسی، تحقیقات شرق‌شناسان، متون تصحیح‌شده عربی و فارسی، فرهنگ‌ها، کتاب‌شناسی‌ها و گزارش‌های باستان‌شناسی وجود دارد. برای نمونه، آثار چاپ‌شده درباره ابن‌بیطار، فهرست‌های نسخه‌های عربی کتابخانه ملی فرانسه و تحقیقات قدیمی درباره متون عربی و فارسی مستقیماً در گالیکا قابل مطالعه‌اند.
برای دانشجوی تاریخ، مطبوعات و مجلات شاید مهم‌تر هم باشد. Gallica مجموعه بسیار بزرگی از روزنامه‌ها و مجلات قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم فرانسه و اروپا را دیجیتال کرده است. در این مطبوعات مطالب فراوانی درباره ایران، عثمانی، مصر، الجزایر، تونس، مراکش، سوریه، لبنان، عراق و دیگر سرزمین‌های اسلامی وجود دارد. بخش مستقلی نیز برای «مطبوعات استعماری» و «مطبوعات به زبان‌های خارجی» دارد. بنابراین مثلاً برای بررسی انعکاس انقلاب مشروطه ایران، تحولات عثمانی، استعمار شمال آفریقا یا اوضاع مصر در مطبوعات اروپایی، گالیکا منبع دست‌اول بسیار خوبی است.
نقشه‌ها و اطلس‌ها نیز از گنجینه‌های مهم گالیکاست. نقشه‌های تاریخی ایران، عثمانی، شبه‌جزیره عربستان، مصر، شمال آفریقا و شهرهای اسلامی، نقشه‌های نظامی و جغرافیایی، نقشه مسیرهای سفر و اطلس‌های قدیمی را می‌توان در آن یافت. این بخش برای تاریخ جغرافیایی و مطالعات شهری بسیار ارزشمند است.
بخش تصاویر و عکس‌ها نیز اهمیت فراوانی دارد: عکس‌های تاریخی، چاپ‌های سنگی، گراورها، تصاویر بناها و شهرها، پرتره‌ها، کارت‌پستال‌ها و مجموعه‌های تصویری حاصل از سفرها و مأموریت‌های فرانسوی. این مواد برای مطالعه تاریخ اجتماعی و شهری جهان اسلام و حتی تاریخ پوشاک، معماری و زندگی روزمره کاربرد دارند. BnF تصاویر و دیگر مواد دیداری خود را نیز در کنار منابع متنی آزادانه در Gallica عرضه می‌کند.
حجم منابع اسلامی چقدر است؟
اینجا باید میان کل مجموعه BnF و آنچه واقعاً در Gallica دیجیتال شده تفکیک کرد. BnF یک عدد واحد با عنوان «تعداد منابع جهان اسلام در Gallica» منتشر نکرده است؛ بنابراین دادن مثلاً عدد «صد هزار» یا «یک میلیون» بدون تعریف دقیق گمراه‌کننده خواهد بود.
اما فقط در بخش نسخه‌های شرقیِ کتابخانه ملی فرانسه حدود ۴۵ هزار جلد نسخه خطی وجود دارد. در میان بزرگ‌ترین مجموعه‌ها، ۷٬۲۸۰ نسخه عربی، ۲٬۶۰۰ نسخه فارسی و ۲٬۰۰۰ نسخه ترکی ثبت شده است؛ یعنی تنها همین سه مجموعه بیش از ۱۱٬۸۰۰ نسخه خطی دارند. البته همه اینها الزاماً در Gallica دیجیتال نشده‌اند.
علاوه بر آن، بخش شرقی BnF حدود ۱۰۰ هزار جلد کتاب، نشریه و فاکسیمیله چاپی درباره حوزه‌های فرهنگی شرق در اختیار دارد. این مجموعه حدود بیست زبان، از جمله عربی، فارسی، ترکی و عبری را پوشش می‌دهد. باز هم باید تأکید کرد که این آمار متعلق به کل مجموعه BnF است و نه تعداد منابع دیجیتال موجود در Gallica.
برای دانشجوی تاریخ یک نکته بسیار مهم
بهتر است Gallica را فقط با کلمات عربی یا فارسی جست‌وجو نکنید. بخش بزرگی از منابع مربوط به جهان اسلام را فرانسویان درباره جهان اسلام تولید کرده‌اند. بنابراین جست‌وجوی صورت‌های فرانسوی نام‌ها بسیار مهم است. مثلاً برای ایران علاوه بر Iran باید Perse و Persan را نیز جست‌وجو کرد؛ برای عثمانی، Empire ottoman و Turquie؛ و برای شهرها و اشخاص نیز باید املای فرانسوی قدیمی آنها را در نظر گرفت.
از این منظر، گالیکا برای دانشجویان ما دو نوع منبع کاملاً متفاوت فراهم می‌کند: نخست منابع تولیدشده در خود جهان اسلام، مانند نسخه‌های عربی، فارسی و ترکی و برخی چاپ‌های شرقی؛ و دوم انبوه منابع اروپایی درباره جهان اسلام، مانند سفرنامه‌ها، گزارش‌های دیپلماتیک و جغرافیایی، تحقیقات شرق‌شناسان، روزنامه‌ها، نقشه‌ها، عکس‌ها و تصاویر تاریخی.
به همین دلیل، برای پژوهش در تاریخ ایران، عثمانی، جهان عرب و شمال آفریقا در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، Gallica فقط کتابخانه نسخه‌های خطی نیست؛ بلکه یک آرشیو بزرگ از کتاب + مطبوعات + نقشه + عکس + سند تصویری + نسخه خطی است.
https://t.me/UT_Central_Library

راهنمای کوتاه جست‌وجوی ایران و جهان اسلام در Gallica
Gallica، کتابخانه دیجیتال کتابخانه ملی فرانسه، فقط محل نسخه‌های خطی نیست؛ برای پژوهش در تاریخ ایران و جهان اسلام، مجموعه بزرگی از کتاب‌های قدیمی، روزنامه و مجله، سفرنامه، نقشه، عکس، گراور، اسناد تصویری و نسخه‌های خطی را نیز به‌صورت رایگان در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد.
ورود به Gallica – Bibliothèque nationale de France
🔎 ایران را چگونه جست‌وجو کنیم؟
نکته مهم این است که منابع قدیمی فرانسوی معمولاً ایران را Perse می‌نامند، نه Iran. بنابراین در کنار واژه‌های امروزی، صورت‌های فرانسوی قدیمی را هم امتحان کنید:
موضوع
کلیدواژه‌های پیشنهادی
ایران
Perse – Iran – Persan
قاجار
Perse Qadjare – Qajar – Kadjar
صفویه
Safavides – Perse Safavide
تهران
Téhéran – Teheran
اصفهان
Ispahan – Isfahan
شیعه
Chiisme – Chiites – Shiisme
خلیج فارس
Golfe Persique
سفرنامه ایران
Voyage en Perse – Voyages en Perse
عثمانی
Empire Ottoman – Turquie
جهان عرب
Arabie – Syrie – Égypte – Irak
📚 چه چیزهایی را جست‌وجو کنیم؟
برای یک موضوع تاریخی، فقط سراغ «کتاب» نروید. یک کلیدواژه مانند Ispahan را جداگانه در بخش‌های Livres (کتاب‌ها)، Presse et revues (روزنامه‌ها و مجلات)، Manuscrits (نسخه‌ها)، Cartes (نقشه‌ها) و Images (عکس‌ها و تصاویر) جست‌وجو کنید.
مثلاً برای تحقیق درباره تهران دوره قاجار، ترکیب‌هایی مانند Téhéran Perse، Téhéran Qadjar و Voyage Perse Téhéran می‌تواند شما را به سفرنامه، عکس تاریخی، نقشه شهر، مقاله روزنامه و کتاب‌های قرن نوزدهم برساند.
⭐️ یک توصیه مهم
در Gallica، املای قدیمی نام‌ها گاهی از املای امروزی مهم‌تر است. اگر با Isfahan نتیجه کمی گرفتید، حتماً Ispahan را امتحان کنید؛ برای ایران نیز Perse معمولاً بسیار پربارتر از Iran است.
همچنین نتایج را بر اساس تاریخ انتشار محدود کنید. برای مثال، اگر درباره ایران قاجاری تحقیق می‌کنید، جست‌وجوی منابع منتشرشده در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم می‌تواند شما را مستقیماً به منابع دست‌اول اروپایی آن دوره برساند.
Gallica را برای تحقیقات تاریخی این‌گونه ببینید:
کتاب + مطبوعات + سفرنامه + نقشه + عکس + نسخه خطی = یک آرشیو بزرگ دیجیتال درباره ایران و جهان اسلام.
https://t.me/UT_Central_Library

🎓 کتابخانه‌های دانشگاهی عربستان در مسیر تحول هوشمند؛ از خدمات دیجیتال تا هوش مصنوعی

کتابخانه‌های دانشگاهی عربستان در سال‌های اخیر، هم‌راستا با اهداف تحول دیجیتال و چشم‌انداز Saudi Vision 2030، از الگوی سنتی ارائه منابع به سمت خدمات دیجیتال، یکپارچه و هوشمند حرکت کرده‌اند. نمونه قابل توجه، کتابخانه دانشگاه ملک عبدالعزیز است که در سال ۲۰۲۴ اعلام شد بیش از ۸۰۰ هزار جلد کتاب، بیش از ۳۰۰۰ نسخه خطی و بیش از ۳۰۰ هزار پایان‌نامه دانشگاهی در اختیار دارد و از هوش مصنوعی در بخشی از عملیات و خدمات کتابخانه استفاده می‌کند.
این کتابخانه علاوه بر خدمات حضوری، خدمات کتابخانه دیجیتال، خدمات «از کتابدار بپرس»، سالن‌های پژوهشی و امکان استفاده از برخی خدمات امانت خارج از ساعات معمول را فراهم کرده و از فناوری‌هایی مانند واقعیت مجازی نیز بهره می‌گیرد.
در دانشگاه ملک سعود نیز تحول دیجیتال به‌عنوان یک فعالیت سازمان‌یافته دنبال می‌شود و واحد تحول دیجیتال کتابخانه مسئول دیجیتالی‌سازی منابع علمی، ارائه مشاوره در فرایندهای دیجیتال‌سازی و پشتیبانی از واحدهای مختلف کتابخانه است.
یکی دیگر از روندهای مهم، حرکت کتابخانه‌های دانشگاهی عربستان به سوی زیرساخت‌های ابری و پلتفرم‌های یکپارچه مدیریت کتابخانه است؛ برای نمونه، دانشگاه ام‌القرای مکه در سال ۲۰۲۵ برای تحول دیجیتال خدمات کتابخانه‌ای خود از پلتفرم MEDAD شامل مدیریت کتابخانه، پورتال کتابخانه و مخزن دیجیتال استفاده کرد.
دانشگاه حفرالباطن نیز در سال ۲۰۲۵ برای نوسازی خدمات کتابخانه دانشگاهی، به پلتفرم MEDAD روی آورد؛ این همکاری شامل سیستم مدیریت کتابخانه، پورتال دیجیتال، مخزن دیجیتال و اتصال به فهرست اتحادیه‌ای عربی است و نمونه‌ای از حرکت به سمت اکوسیستم یکپارچه خدمات اطلاعاتی محسوب می‌شود.
در حوزه هوش مصنوعی، دانشگاه ملک عبدالعزیز در مارس ۲۰۲۶ «همایش تحول دانش از طریق هوش مصنوعی در کتابخانه‌ها و مؤسسات اطلاعاتی» را برگزار کرد که در آن کاربردهای AI در کتابخانه‌های دانشگاهی، حکمرانی اطلاعات و حفاظت از میراث مورد بحث قرار گرفت.
این رویداد نشان می‌دهد که در دانشگاه‌های عربستان، هوش مصنوعی صرفاً به‌عنوان یک ابزار جست‌وجو دیده نمی‌شود، بلکه در ارتباط با تحول نظام‌های دانش، خدمات پژوهشی، حکمرانی و حفاظت از میراث مورد توجه قرار گرفته است.
در دانشگاه پرنسس نوره بنت عبدالرحمن نیز در سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ مجموعه‌ای از آموزش‌های تخصصی برای کارکنان کتابخانه برگزار شده است؛ از آموزش دسترسی و جست‌وجو در کتابخانه دیجیتال عربستان تا کاربردهای هوش مصنوعی در نگارش علمی و اخلاق استفاده از AI در پژوهش.
در سطح ملی نیز کمیسیون کتابخانه‌های عربستان در اوت ۲۰۲۵ نشستی تخصصی درباره کاربردهای هوش مصنوعی برگزار کرد که در آن قابلیت‌هایی مانند موتورهای جست‌وجوی هوشمند، توصیه‌های شخصی‌سازی‌شده و ربات‌های یاری‌رسان به‌عنوان فناوری‌های قابل استفاده در خدمات کتابخانه‌ای مطرح شدند.
بنابراین، روند کنونی کتابخانه‌های دانشگاهی عربستان را می‌توان در سه محور مشاهده کرد: دیجیتالی‌سازی و دسترسی از راه دور، یکپارچه‌سازی زیرساخت‌ها و خدمات کتابخانه‌ای، و حرکت تدریجی به سوی کاربردهای هوش مصنوعی و خدمات هوشمند؛ البته میزان و عمق پیاده‌سازی این فناوری‌ها در دانشگاه‌های مختلف یکسان نیست.
برای کتابخانه‌های دانشگاهی ایران، تجربه عربستان از این جهت قابل توجه است که تحول هوشمند را صرفاً به خرید فناوری محدود نکرده و آن را با توسعه زیرساخت دیجیتال، آموزش کارکنان، خدمات پژوهشی، مدیریت داده و سیاست‌های اخلاقی هوش مصنوعی پیوند داده است؛ رویکردی که می‌تواند در طراحی برنامه تحول هوشمند کتابخانه‌های دانشگاهی ایران مورد توجه قرار گیرد.

• King Abdulaziz University. (2026, April 1). King Abdulaziz University launches AI forum to advance knowledge transformation in libraries.
• Saudi Press Agency. (2024, December 19). King Abdulaziz University Library has over 3,000 manuscripts, 800,000 books.
• Saudi Press Agency. (2025, August 26). Libraries Commission discusses AI applications in libraries. Saudi Press Agency
• Elsayed, A. M., & Abusharhah, M. M. (2025). Artificial intelligence adoption, perceptions, and ethical literacy among Arab academic librarians: A survey. The Journal of Academic Librarianship, 51(5), 103083. https://doi.org/10.1016/j.acalib.2025.103083

https://t.me/UT_Central_Library

مقاله «حوریه‌ای در کسوت انسان: فاطمه زهرا در تاریخ فکری اهل سنت در قرون وسطی» اثر محمدامین منصوری به بررسی بازنمایی چهره حضرت فاطمه در آثار حدیثی سه عالم اهل سنت بین قرن‌های هفتم و هشتم هجری (محب‌الدین طبری، صدرالدین حمویه و محمد الزرندی) می‌پردازد.
تز اصلی مقاله بر «سرشت دوگانه» حضرت فاطمه استوار است: از یک سو چهره‌ای ملکوتی، نورانی و دارنده دانش غیبی، و از سوی دیگر چهره‌ای بشری و ملموس که رنج‌ها و اشک‌هایش نماد پایداری و اقتدار معنوی اوست.
نویسنده تبیین می‌کند که چگونه علمای اهل سنت با نقل مفاهیم شیعی و در عین حال حذف مناقشات تفرقه‌انگیز تاریخی (مانند ماجرای فدک)، شخصیتی فرامذهبی و مورد احترام همگان بازسازی کرده‌اند که با سنت سنی نیز سازگار است.
مشخصات چاپ: Mohammad Amin Mansouri, "A Houri Cloaked in Human Form: Fāṭima al-Zahrā in Medieval Sunni Intellectual History", Journal Asiatique, Vol. 313, No. 2, 2025, pp. 217-235.
https://t.me/KETABCAST_AI_LIB_UT_AC

📚 #معرفی_کتاب

🔺اسلام‌آوری در عصر پیشامدرن: مجموعه متون مرجع

🔺 Conversion to Islam in the Premodern Age: A Sourcebook

👈🏻 ویراستاران: Nimrod Hurvitz; Christian C. Sahner; Uriel Simonsohn; Luke Yarbrough
👈🏻 ناشر:  University of California Press
👈🏻 سال انتشار : (2020)
👈🏻شابک: 9780520296732

معرفی ناشر

تشرف به اسلام پدیده‌ای شگرف و واجد اهمیتی عظیم در تاریخ بشر به شمار می‌رود. در طلیعه حاکمیت اسلامی در سده هفتم میلادی، مسلمانان اقلیتی ناچیز را در اکثر مناطق تحت استیلای خویش تشکیل می‌دادند. با این حال، تا آغاز دوران مدرن، آنان در بیشتر سرزمین‌های امتدادیافته از شمال آفریقا تا آسیای جنوب شرقی، به اکثریت بدل شدند. در پهنه چنین گستره‌ای از سرزمین‌ها، اقوام و ادوار تاریخیِ متنوع، اسلام‌آوری پدیده‌ای غامض و گونه‌گون بود. نوکیشان در جهانی آکنده از تعلقات درهم‌تنیده و متقاطع دینی، فرهنگی، اجتماعی و خانوادگی می‌زیستند، و پیامدهای گرایش به اسلام در تمامی ابعاد زندگی‌شان تجلی می‌یافت. از این رو، مقوله تشرف به اسلام دریچه‌ای انتقادی و کلیدی برای نگریستن به تاریخ جهان فراهم می‌آورد و طیف پیوسته در حال تطور باورها، مناسک و چشم‌اندازهایی را که شالوده اسلام را در سراسر گیتی شکل می‌دهند، برجسته‌تر می‌سازد. این مجموعه متون ساختارگشا، که از منابعی به دوازده زبان و متعلق به سده‌های هفتم تا هجدهم میلادی ترجمه شده است، سیر تاریخی تشرف به اسلام را با تمامی تنوع و جزئیات مهارناپذیر آن، از دریچه نگاه ناظران مسلمان و غیرمسلمان به تصویر می‌کشد.

برای دسترسی به فهرست مطالب اینجا کلیک کنید.

 📌مرکز و کتابخانه مطالعات اسلامی به زبان‌های اروپایی

@Islamicstudies

🔰از مجموعه مشاهیر کتابشناسی معاصر ایران بازخوانی شد؛
زندگی و زمانه عباس زریاب خویی؛ مسافر خوی تا برکلی(ibna.ir/x6K9r)

🔸عباس زریاب‌خویی نه یک پژوهشگر معمولی، بلکه دایرةالمعارفی متحرک بود که با تسلط بر میراث کهن و روش‌های نوین، شکاف میان سنت و مدرنیته را در مطالعات ایران‌شناسی با قلمی استوار پُر کرد.

🔸مهم‌ترین و دشوارترین ترجمه در مجموعۀ آثار دکتر زریاب ترجمۀ اثر مهم نولدکه، شرق‌شناس بزرگ آلمانی ،بود - تاریخ ایرانیان و عرب‌ها در زمان ساسانیان. سال‌ها از تحقیق و تعلیق تئودور نولدکه بر تاریخ ایرانیان در عصر ساسانیان می‌گذشت. حتی کتاب مهم شرق‌شناسی دیگر چون آرتور کریستن سن برپایۀ تحقیقات نولدکه بود. تعداد کمی از پژوهشگران ایرانی می‌توانستند از این اثر مهم استفاده کنند و حتی اصل آلمانی این اثر در دسترس نبود.

🔸️عباس زریاب فلسفه خوانده بود و به پیروی از سیدحسن تقی‌زاده رابطه‌ای با عرفان نداشت. در واپسین سال‌های زندگی با توجه به اقتضائاتی ترجمۀ دریای جان اثر هلموت ریتر، شرق‌شناس آلمانی را پذیرفت. این اثر ریتر یکی از منابع مهم در عرفان اسلامی است.

🔸دکترزریاب با تسلّطی که در حوزه‌های مختلف فرهنگ ایران داشت، ترجمه‌های خود را به تعلیقات سودمند می‌آراست تا خوانندگانش هرچه بیشتر از آن‌ها بهره‌مند بشوند. دکتر زریاب در عرصۀ تصحیح متن آثار مهمی را برجای گذاشته است. در صدر تصحیح‌های دکتر زریاب باید از «الصیدنة فی‌الطب» اثر ابوریحان بیرونی را نام برد. اسامی پُرشمار لاتینی و یونانی و آشفتگی‌های زیاد نسخه‌های خطی هر اهل فنی را از تصحیح این اثر منصرف می‌کند.

🔸دکتر زریاب خویی تاریخن‌گار بود. سیرۀ رسول الله، ‌تاریخ زندگانی پیامبر اسلام پیش از هجرت است. سال‌ها تحقیق و جست‌وجو در منابع اسلام مانند مغازی و انساب و سیره و نیز سال‌ها مداقه در آثار مهم اسلامی مانند طبری و ابن‌اسحاق و بلاذری و یعقوبی و ابن‌اثیر و نیز تسلّط و شناخت منابع غربی و تحقیق در آثار مورخان غربی استاد زریاب را برای نگاشتن سیرۀ‌رسول‌الله آماده کرده بود. زریاب همچو یک تاریخ‌نگار و به‌دور از هرگونه احساسات و تنها با اتکای به منابع معتبر و فارغ از پیش داوری این اثر را نوشت.


@ibna_official

📜 در دل کتابخانه، سفری به تاریخ دانش و کتابت
آیا میدانستید در کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران، گنجینه ای از آثار تاریخی و میراث مکتوب ایران نگهداری میشود؟

📖 موزه کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد، فرصتی است برای آشنایی نزدیک با نسخه های خطی نفیس، سفرنامه های ارزشمند، اسناد تاریخی، ابزارهای کهن کتابت و مجموعها ی از آثار مرتبط با تاریخ علم، فرهنگ و تمدن ایران.

🖋 در این موزه، هر شیء تنها یک اثر تاریخی نیست؛ بلکه روایتی از دانش، سفر، اندیشه و زندگی در روزگاران گذشته است.

📚 از دانشجویان، پژوهشگران، اعضای هیئت علمی و علاقه مندان به تاریخ و فرهنگ دعوت میشود از این گنجینه کم نظیر بازدید کنند و بخشی از حافظه مکتوب ایران را از نزدیک ببینند.

🏛 موزه کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران
📍 واقع در طبقه همکف کتابخانه مرکزی
🕘 بازدید همه روزه از ساعت ۱۰ تا ۱۳

✨ تاریخ را تنها نخوانید؛ آن را از نزدیک ببینید ✨


https://t.me/UT_Central_Library
ble.ir/Library_UT_AC

قصه گورکانیان؛ امپراتوری که نگارگری هند رو متحول کرد
نگارگری گورکانی یکی از جذاب‌ترین فصل‌های تاریخ هنر هند و یکی از جالب‌ترین نمونه‌های ترکیب فرهنگ‌های مختلف در تاریخه.
گورکانیان چه کسانی بودن؟
چه ارتباطی با تیمور، ایران و صفویان داشتن؟
چطور سلسله‌ای که ریشه‌اش به جنگجویان آسیای مرکزی می‌رسید، به یکی از مهم‌ترین حامیان هنر و کتاب در هند تبدیل شد؟
از شکل‌گیری امپراتوری گورکانی با بابر و همایون شروع می‌کنیم، به دوران طلایی اکبر، جهانگیر و شاه‌جهان می‌رسیم و درباره‌ی علاقه‌ی عجیب جهانگیر به طبیعت، تاج‌محل، جنگ خونین اورنگ‌زیب با برادرانش و افول گورکانیان حرف می‌زنیم.
نگارگری گورکانی؛ از کارگاه سلطنتی اکبر و کتاب‌هایی مثل طوطی‌نامه و حمزه‌نامه، تا تأثیر نگارگری ایرانی، هنر هند و نقاشی رنسانس اروپا. می‌بینیم چطور این تأثیرات مختلف کم‌کم با هم ترکیب شدن و یکی از منحصربه‌فردترین سنت‌های تصویری تاریخ هنر رو به وجود آوردن.
با چند اثر شگفت‌انگیز از دوره‌ی جهانگیر می‌بینیم که چطور واقع‌گرایی، مشاهده‌ی دقیق طبیعت، نمادپردازی و خیال‌پردازی در نگارگری گورکانی کنار هم قرار گرفتن.
@dellaarteh
⚜️@rezamahdavi51.

کتابخانه دولتی برلین و گنجینه نسخه‌های شرقی

کتابخانه دولتی برلین (Staatsbibliothek zu Berlin) یکی از بزرگ‌ترین و مهم‌ترین کتابخانه‌های پژوهشی آلمان است. سابقه آن به سال ۱۶۶۱ میلادی بازمی‌گردد و جالب اینکه نسخه‌ها و کتاب‌های شرقی از همان آغاز در مجموعه کتابخانه حضور داشته‌اند. امروزه بخش شرق‌شناسی آن منابع مربوط به خاورمیانه، آسیای مرکزی، جنوب آسیا و آفریقا و نیز یهودیت و مسیحیت شرقی را گردآوری و نگهداری می‌کند.
بخش شرق‌شناسی کتابخانه دولتی برلین
گنجینه نسخه‌های خطی
این کتابخانه بیش از ۴۲ هزار جلد نسخه خطی و چاپ قالبی شرقی نگهداری می‌کند و آن را بزرگ‌ترین مجموعه از این نوع در حوزه آلمانی‌زبان معرفی می‌کند. علاوه بر این، حدود ۴۰ هزار قطعه دست‌نوشته از مجموعه تورفان و شمار بسیار زیادی تصویر و میکروفیلم از نسخه‌های خطی دیگر کتابخانه‌ها در اختیار دارد.
برای مطالعات اسلامی، مجموعه برلین اهمیت ویژه‌ای دارد. فقط مجموعه نسخه‌های عربی حدود ۱۱٬۱۰۰ جلد است و از قطعات کهن قرآن و نسخه‌های نفیس تذهیب‌شده تا آثار معمول مدارس و مراکز علمی اسلامی را در بر می‌گیرد. فهرست مشهور ویلهلم آلوردت (Ahlwardt) نیز حدود ده هزار اثر عربی در ۶۵۰۰ جلد را معرفی کرده است.
مجموعه فارسی حدود ۲۹۰۷ جلد است و از مجموعه‌های تاریخی مهم اروپا به شمار می‌رود. بخشی از این نسخه‌ها از قرن هفدهم به بعد و از طریق شرق‌شناسان، دیپلمات‌ها، مسافران و مجموعه‌های خصوصی وارد کتابخانه شده‌اند. نسخه‌های ترکی و عثمانی و نیز عبری، سریانی، ارمنی، قبطی و اتیوپیایی نیز در این مجموعه وجود دارند.
موضوعات نسخه‌های اسلامی بسیار متنوع است: قرآن و علوم قرآنی، حدیث، فقه، کلام، فلسفه، تاریخ، ادبیات، پزشکی، نجوم، ریاضیات و دیگر علوم. نسخه‌های مصور ایرانی، عثمانی و هندی نیز از بخش‌های ارزشمند مجموعه‌اند. کتابخانه حدود ۳۱۰ جلد نسخه اسلامی مصور از دوره‌ها و مراکز مختلف هنر کتاب اسلامی دارد.
دسترسی به تصاویر نسخه‌ها
نکته مهم برای دانشجویان این است که تعداد قابل توجهی از نسخه‌های شرقی کتابخانه به‌طور کامل دیجیتال شده‌اند. آخرین آمار مشخص منتشرشده در صفحه آلمانی پروژه، ۹۰۶۷ جلد نسخه شرقی کاملاً دیجیتال‌شده را ذکر می‌کند (آمار اکتبر ۲۰۲۲) و می‌گوید بیشتر آنها در مجموعه دیجیتال کتابخانه در دسترس قرار گرفته‌اند. از جمله، در یک پروژه ۱۸۰۰ نسخه اسلامی، عمدتاً عربی دیجیتال شده و مجموعه نسخه‌های عربی یمن نیز به‌طور کامل دیجیتال شده است.
مجموعه دیجیتال Staatsbibliothek zu Berlin
در مجموعه دیجیتال، اگر نسخه‌ای دیجیتال شده باشد، پژوهشگر می‌تواند تصاویر صفحات را آنلاین و با وضوح بالا مشاهده کند. بنابراین برای استفاده از بسیاری از نسخه‌های دیجیتال‌شده نیازی به حضور در برلین نیست. کتابخانه همچنین به‌طور مستمر نسخه‌های جدید را دیجیتال می‌کند و یکی از راه‌های توسعه این مجموعه، دیجیتال‌سازی بنا بر سفارش پژوهشگران است.
البته تمام ۴۲ هزار نسخه شرقی دیجیتال نشده‌اند. بنابراین باید میان «وجود نسخه در کتابخانه» و «وجود تصویر کامل آن در اینترنت» تفاوت گذاشت. برای نسخه‌هایی که هنوز دیجیتال نشده‌اند، امکان استفاده حضوری و در شرایط معمول سفارش تصویر وجود دارد. در حال حاضر نیز یک محدودیت موقت وجود دارد: کتابخانه اعلام کرده که به علت جابه‌جایی مجموعه‌های ویژه، از ۱ ژوئیه تا حدود ۱ نوامبر ۲۰۲۶ استفاده حضوری از نسخه‌های شرقی و خدمات سفارش تکثیر متوقف است.
برای دانشجویان تاریخ اسلام و ایران، کتابخانه دولتی برلین به‌ویژه برای نسخه‌های عربی، فارسی و عثمانی و برای تاریخ علوم اسلامی اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد. اگر نسخه مورد نظر دیجیتال شده باشد، اصل کار پژوهشی را می‌توان از راه دور و از طریق تصاویر کامل نسخه انجام داد؛ و همین امر کتابخانه برلین را به یکی از منابع اصلی دیجیتال نسخه‌های اسلامی در اروپا تبدیل کرده است.
https://t.me/UT_Central_Library

درگاه جامع نسخه‌های خطی شرقی
Qalamos: Connecting Manuscript Traditions

قلموس را بهتر است نه یک «کتابخانه دیجیتال»، بلکه یک فهرست جامع و پیونددهنده نسخه‌های خطی شرقی بدانیم. هدف آن این است که اطلاعات نسخه‌هایی که در کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مجموعه‌های مختلف پراکنده‌اند، در یک محیط واحد قابل جست‌وجو باشند و هرجا تصویر دیجیتال نسخه موجود است، پژوهشگر از همان رکورد به آن دسترسی پیدا کند. کتابخانه دولتی برلین Qalamos را «فهرست مرکزی نسخه‌های خطی شرقی» معرفی می‌کند.
ورود به Qalamos – Connecting Manuscript Traditions
سابقه
پایه Qalamos در پروژه Orient-Digital گذاشته شد؛ پروژه‌ای که با حمایت بنیاد پژوهش آلمان (DFG) از ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۳ و با مشارکت کتابخانه دولتی برلین، کتابخانه ایالتی باواریا در مونیخ، کتابخانه پژوهشی گوتا و مرکز رایانش دانشگاه لایپزیگ اجرا شد. پایگاه Qalamos در ژوئن ۲۰۲۲ رسماً در دسترس قرار گرفت. مرحله بعدی پروژه در سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۶ ادامه یافته و دامنه آن در حال گسترش است.
تمرکز نخستین پروژه بر نسخه‌های عربی، فارسی و ترکی عثمانی بود، اما اکنون دامنه بسیار وسیع‌تری از سنت‌های مکتوب آسیایی و آفریقایی، از جمله سریانی، قبطی، ارمنی، اتیوپیایی و زبان‌های جنوب آسیا را نیز پوشش می‌دهد. در آمار اعلام‌شده برای مارس ۲۰۲۴، اطلاعات بیش از ۱۲۰ هزار شیء فیزیکی در ۱۷۰ زبان و ۸۷ نوع خط در Qalamos ثبت شده بود.
دانشجو چگونه از آن استفاده کند؟
اهمیت Qalamos در این است که جست‌وجو فقط بر اساس عنوان کتاب نیست. می‌توان از طریق نام اثر، مؤلف، کاتب، زبان، موضوع، شماره نسخه و محل نگهداری به نسخه‌ها رسید و روابط میان اشخاص، آثار و نسخه‌ها را دنبال کرد. حتی می‌توان نسخه‌های متعدد یک اثر را که امروز در کتابخانه‌های مختلف نگهداری می‌شوند، کنار هم پیدا کرد. Qalamos همچنین امکان شناسایی روابط میان متون، مانند اصل اثر و شرح یا ترجمه آن را فراهم می‌کند.
این ویژگی برای تصحیح متون بسیار مهم است. دانشجویی که مثلاً در پی نسخه‌های یک کتاب فارسی است، نباید Qalamos را فقط برای پیدا کردن «یک نسخه» جست‌وجو کند؛ بهتر است ابتدا اثر و مؤلف را پیدا کند و سپس نسخه‌های مختلف، محل نگهداری، تاریخ کتابت، کاتب و اطلاعات نسخه‌شناختی آنها را مقایسه کند.
آیا خود نسخه را هم نشان می‌دهد؟
اینجا باید یک تفکیک مهم را به خاطر سپرد:
وجود یک نسخه در Qalamos الزاماً به معنای وجود تصویر دیجیتال آن نیست.
Qalamos در درجه اول فهرست و زیرساخت اطلاعاتی نسخه‌ها است. اگر نسخه‌ای در کتابخانه دارنده آن دیجیتال شده باشد، رکورد Qalamos می‌تواند پژوهشگر را مستقیماً به تصاویر دیجیتال برساند. برای نمونه، همه نسخه‌های دیجیتال‌شده کتابخانه دولتی برلین در Qalamos دارای توصیف تفصیلی هستند.
در بعضی مجموعه‌ها امکانات بسیار خوبی وجود دارد. برای مثال، در پروژه نسخه‌های مصور اسلامی برلین، اطلاعات حدود ۸۲۰۰ نگاره، تصویر، تذهیب و آرایه کتاب ثبت و به تصاویر دیجیتال مرتبط شده است؛ حتی می‌توان آنها را بر اساس نوع اثر هنری، نقش و کلیدواژه جست‌وجو کرد.
چرا Qalamos مهم است؟
مزیت اصلی آن یکپارچه کردن مجموعه‌های پراکنده است. پژوهشگر دیگر لازم نیست بداند نسخه مورد نظرش در برلین، مونیخ، لایپزیگ، گوتا یا کتابخانه دیگری قرار دارد و سپس تک‌تک فهرست‌های آنها را جست‌وجو کند. افزون بر مؤسسات آلمانی، اطلاعات برخی مجموعه‌های خارج از آلمان، از جمله مجموعه‌هایی از یمن، موریتانی، اندونزی و اتریش نیز وارد Qalamos شده است.
بنابراین برای دانشجویان نسخه‌شناسی و تاریخ اسلام، تعریف ساده Qalamos چنین است:

Qalamos کتابخانه‌ای نیست که خودش صاحب همه نسخه‌ها باشد؛ یک «دروازه مشترک» برای کشف نسخه‌های خطی شرقی در مجموعه‌های مختلف است. نسخه را پیدا می‌کنید، مشخصات و نسخه‌های دیگر همان اثر را بررسی می‌کنید و، هرجا دیجیتال شده باشد، به تصویر آن نیز راه می‌یابید.

برای پژوهش در نسخه‌های عربی، فارسی و عثمانی موجود در آلمان، Qalamos باید یکی از نخستین جاهایی باشد که دانشجو جست‌وجوی خود را از آن آغاز می‌کند.
https://t.me/UT_Central_Library