گزارشی از دو نسخه خطی مصور گرجی سده هفدهم و تأثیر هنر ایرانی بر آنها
نویسنده: هلن گیوناشویلی (Helen Giunashvili) | نشریه دیجیتال اورینتالیست (The Digital Orientalist) | ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶
مقاله «دو نسخه خطی گرجی سده هفدهم با نگاره‌های غیرمذهبی، محفوظ در مرکز ملی نسخ خطی گرجستان» به معرفی و بررسی دو نسخه خطی ارزشمند با شماره‌های H-599 و S-1594 می‌پردازد. اهمیت این دو نسخه در آن است که علاوه بر نمایش تحول نگارگری غیرمذهبی گرجستان، شواهد مهمی از نفوذ ادبیات فارسی، به‌ویژه شاهنامه فردوسی، در فرهنگ و هنر گرجستان ارائه می‌کنند.
زمینه تاریخی و فرهنگی
نویسنده توضیح می‌دهد که از سده شانزدهم میلادی، جنبشی فرهنگی موسوم به «رنسانس گرجی» در گرجستان شکل گرفت که با گسترش ترجمه آثار ادبی و افزایش ارتباطات فرهنگی با ایران و دیگر سرزمین‌ها همراه بود. در این دوره، شعر و ادبیات حماسی جایگاه ویژه‌ای یافت و آثار فارسی مورد توجه شاعران و مترجمان گرجی قرار گرفت.
در فاصله سده‌های شانزدهم تا هجدهم، نگارگری غیرمذهبی گرجستان در دو جریان اصلی توسعه یافت: یکی نگارگری متأثر از سنت ظریف و رنگارنگ ایرانی و دیگری نگارگری بومی و عامیانه که از نقاشی‌های دیواری و سنت‌های هنری محلی تأثیر می‌پذیرفت.
نسخه نخست: H-599، منظومه «پلنگینه‌پوش»
Europalia Georgia: Heritage exhibition ‘A Story of Encounters’ illuminates melting pot culture | The Bulletin
File:Tariel fighting King Ramaz. Tavakarashvili H-599, 137v, 17th c.jpg - Wikimedia Commons
Chapter 47: Here is the Marriage of Avt'handil and T'hinat'hin by the King of the Arabs | Knight in the Panther's Skin
این نسخه حاوی منظومه مشهور پلنگینه‌پوش اثر شوتا روستاولی، شاعر بزرگ گرجی سده دوازدهم، است. نسخه در سال ۱۶۴۶ میلادی به دست ماموکا تاواکالاشویلی، خوشنویس، شاعر و نگارگر گرجی، به سفارش لوان دوم دادیانی، فرمانروای منگرلیا، کتابت و مصور شده است.
نسخه دارای ۲۶۷ برگ به ابعاد ۲۷ در ۱۹ سانتی‌متر و شامل ۳۹ نگاره تمام‌صفحه است. متن آن به خط گرجی «مخدرولی» نوشته شده است. نگاره‌های این نسخه، برخلاف نمونه‌های کاملاً متأثر از نقاشی ایرانی، ویژگی‌های بومی گرجستان را حفظ کرده‌اند. پوشاک شخصیت‌ها، ابزار و محیط زندگی آنان بازتاب‌دهنده جامعه گرجستان غربی در سده هفدهم است و چهره‌ها به نقاشی‌های دیواری کلیساهای گرجی شباهت دارند.
نسخه دوم: S-1594، روایت گرجی شاهنامه فردوسی
Medieval Georgian Manuscripts of Shahnameh Translations with Miniatures at the National Centre of Manuscripts of Georgia (“Rostomiani”) – The Digital Orientalist
نسخه دوم برای پژوهشگران ادبیات فارسی و تاریخ روابط ایران و گرجستان اهمیت بیشتری دارد. این نسخه حاوی اثر «اوترُتیان ـ سامیانی» (Utrutian-Saamiani) است که از ترجمه‌ها و اقتباس‌های منثور بخش‌هایی از شاهنامه فردوسی تشکیل شده است.
ماموکا تاواکالاشویلی این اثر را در سال ۱۶۴۷ میلادی، باز هم به سفارش لوان دوم دادیانی، کتابت و مصور کرده است.
نسخه دارای ۱۴۸ برگ به ابعاد ۳۱ در ۲۰٫۵ سانتی‌متر است و متن آن با مرکب سیاه و به خط مخدرولی نوشته شده است. ۶۵ نگاره در این نسخه وجود دارد که داستان‌های شاهنامه را از دوران کیومرث تا تولد زال به تصویر می‌کشند.
نگاره‌ها عمدتاً صحنه‌های نبرد پادشاهان و پهلوانان ایرانی با دشمنان و دیوان را نشان می‌دهند. رنگ قهوه‌ای در آنها غلبه دارد و سبک تصاویر بیشتر بومی و عامیانه گرجی است: پیکره‌های دوبعدی، خطوط مشخص، نقوش هندسی و گیاهی و بزرگ‌نمایی اندام یا ابزار شخصیت‌ها برای تأکید بر قدرت و اهمیت آنان.
نویسنده همچنین چند تصویر از این نسخه را با کیفیت بالا معرفی کرده است که برخی از آنها برای نخستین بار عرضه می‌شوند. این تصاویر از برگ‌های ۲۷ رو، ۳۹ رو تا ۴۰ پشت، ۵۰ رو تا ۵۱ پشت و ۹۵ رو تا ۹۶ پشت انتخاب شده‌اند.
https://t.me/UT_Central_Library
نویسنده: هلن گیوناشویلی (Helen Giunashvili) | نشریه دیجیتال اورینتالیست (The Digital Orientalist) | ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶
مقاله «دو نسخه خطی گرجی سده هفدهم با نگاره‌های غیرمذهبی، محفوظ در مرکز ملی نسخ خطی گرجستان» به معرفی و بررسی دو نسخه خطی ارزشمند با شماره‌های H-599 و S-1594 می‌پردازد. اهمیت این دو نسخه در آن است که علاوه بر نمایش تحول نگارگری غیرمذهبی گرجستان، شواهد مهمی از نفوذ ادبیات فارسی، به‌ویژه شاهنامه فردوسی، در فرهنگ و هنر گرجستان ارائه می‌کنند.
زمینه تاریخی و فرهنگی
نویسنده توضیح می‌دهد که از سده شانزدهم میلادی، جنبشی فرهنگی موسوم به «رنسانس گرجی» در گرجستان شکل گرفت که با گسترش ترجمه آثار ادبی و افزایش ارتباطات فرهنگی با ایران و دیگر سرزمین‌ها همراه بود. در این دوره، شعر و ادبیات حماسی جایگاه ویژه‌ای یافت و آثار فارسی مورد توجه شاعران و مترجمان گرجی قرار گرفت.
در فاصله سده‌های شانزدهم تا هجدهم، نگارگری غیرمذهبی گرجستان در دو جریان اصلی توسعه یافت: یکی نگارگری متأثر از سنت ظریف و رنگارنگ ایرانی و دیگری نگارگری بومی و عامیانه که از نقاشی‌های دیواری و سنت‌های هنری محلی تأثیر می‌پذیرفت.
نسخه نخست: H-599، منظومه «پلنگینه‌پوش»
Europalia Georgia: Heritage exhibition ‘A Story of Encounters’ illuminates melting pot culture | The Bulletin
File:Tariel fighting King Ramaz. Tavakarashvili H-599, 137v, 17th c.jpg - Wikimedia Commons
Chapter 47: Here is the Marriage of Avt'handil and T'hinat'hin by the King of the Arabs | Knight in the Panther's Skin
این نسخه حاوی منظومه مشهور پلنگینه‌پوش اثر شوتا روستاولی، شاعر بزرگ گرجی سده دوازدهم، است. نسخه در سال ۱۶۴۶ میلادی به دست ماموکا تاواکالاشویلی، خوشنویس، شاعر و نگارگر گرجی، به سفارش لوان دوم دادیانی، فرمانروای منگرلیا، کتابت و مصور شده است.
نسخه دارای ۲۶۷ برگ به ابعاد ۲۷ در ۱۹ سانتی‌متر و شامل ۳۹ نگاره تمام‌صفحه است. متن آن به خط گرجی «مخدرولی» نوشته شده است. نگاره‌های این نسخه، برخلاف نمونه‌های کاملاً متأثر از نقاشی ایرانی، ویژگی‌های بومی گرجستان را حفظ کرده‌اند. پوشاک شخصیت‌ها، ابزار و محیط زندگی آنان بازتاب‌دهنده جامعه گرجستان غربی در سده هفدهم است و چهره‌ها به نقاشی‌های دیواری کلیساهای گرجی شباهت دارند.
نسخه دوم: S-1594، روایت گرجی شاهنامه فردوسی
Medieval Georgian Manuscripts of Shahnameh Translations with Miniatures at the National Centre of Manuscripts of Georgia (“Rostomiani”) – The Digital Orientalist
نسخه دوم برای پژوهشگران ادبیات فارسی و تاریخ روابط ایران و گرجستان اهمیت بیشتری دارد. این نسخه حاوی اثر «اوترُتیان ـ سامیانی» (Utrutian-Saamiani) است که از ترجمه‌ها و اقتباس‌های منثور بخش‌هایی از شاهنامه فردوسی تشکیل شده است.
ماموکا تاواکالاشویلی این اثر را در سال ۱۶۴۷ میلادی، باز هم به سفارش لوان دوم دادیانی، کتابت و مصور کرده است.
نسخه دارای ۱۴۸ برگ به ابعاد ۳۱ در ۲۰٫۵ سانتی‌متر است و متن آن با مرکب سیاه و به خط مخدرولی نوشته شده است. ۶۵ نگاره در این نسخه وجود دارد که داستان‌های شاهنامه را از دوران کیومرث تا تولد زال به تصویر می‌کشند.
نگاره‌ها عمدتاً صحنه‌های نبرد پادشاهان و پهلوانان ایرانی با دشمنان و دیوان را نشان می‌دهند. رنگ قهوه‌ای در آنها غلبه دارد و سبک تصاویر بیشتر بومی و عامیانه گرجی است: پیکره‌های دوبعدی، خطوط مشخص، نقوش هندسی و گیاهی و بزرگ‌نمایی اندام یا ابزار شخصیت‌ها برای تأکید بر قدرت و اهمیت آنان.
نویسنده همچنین چند تصویر از این نسخه را با کیفیت بالا معرفی کرده است که برخی از آنها برای نخستین بار عرضه می‌شوند. این تصاویر از برگ‌های ۲۷ رو، ۳۹ رو تا ۴۰ پشت، ۵۰ رو تا ۵۱ پشت و ۹۵ رو تا ۹۶ پشت انتخاب شده‌اند.
https://t.me/UT_Central_Library
برگ معافیت موقت تحصیلی مرحوم شهید دکتر بهشتی، مورخ 14 / 12 / 1329 خورشیدی. وقت تحصیل در دانشکده معقول و منقول (الهیات بعدی).
از اسناد دانشگاه تهران
https://t.me/UT_Central_Library
از اسناد دانشگاه تهران
https://t.me/UT_Central_Library
از اسناد دانشگاه تهران
https://t.me/UT_Central_Library
https://t.me/UT_Central_Library
تحول حقوق نشر در عصر دیجیتال و شتاب پیشرفت علم
حقوق نشر یا حق مؤلف (Copyright) در سه دهه اخیر، با گسترش اینترنت، نشر الکترونیکی، دسترسی آزاد به منابع علمی و ظهور هوش مصنوعی، دستخوش تحولات مهمی شده است. مسئله اصلی دیگر صرفاً جلوگیری از تکثیر غیرمجاز کتاب نیست، بلکه ایجاد تعادل میان حقوق اقتصادی و معنوی پدیدآورندگان، منافع ناشران و ضرورت گردش سریع دانش است.
در نظام سنتی نشر، ناشر نقش اصلی را در تولید، توزیع و دسترسی به آثار بر عهده داشت. اما فناوری دیجیتال هزینه تکثیر و توزیع را به‌شدت کاهش داده و امکان انتشار جهانی و فوری آثار را فراهم کرده است. بااین‌حال، کاهش هزینه توزیع لزوماً به معنای کاهش قیمت دسترسی یا از میان رفتن انحصار ناشران نیست.
یکی از مهم‌ترین تحولات، گسترش دسترسی آزاد (Open Access) در نشر علمی است. در این الگو، مقالات پژوهشی بدون پرداخت هزینه اشتراک در اختیار خوانندگان قرار می‌گیرند. ابتکار دسترسی آزاد بوداپست (۲۰۰۲) و بیانیه برلین (۲۰۰۳) از نقاط عطف این تحول بودند. امروزه دانشگاه‌ها و نهادهای تأمین مالی پژوهش، بیش‌ازپیش خواستار دسترسی عمومی به نتایج تحقیقات، به‌ویژه پژوهش‌های تأمین‌شده از بودجه عمومی هستند.
تحول دیگر، گسترش مجوزهای کریتیو کامنز (Creative Commons) است. این مجوزها به مؤلف اجازه می‌دهند از پیش مشخص کند دیگران تحت چه شرایطی می‌توانند اثر او را بازنشر، ترجمه یا اقتباس کنند. بدین‌ترتیب، حمایت حقوقی از اثر الزاماً به معنای ممنوعیت استفاده مجدد از آن نیست.
در عین حال، دیجیتالی‌شدن آثار مسئله حقوق نشر را پیچیده‌تر کرده است. کتابخانه‌ها و مراکز اسناد می‌توانند میلیون‌ها صفحه کتاب و نسخه خطی را دیجیتالی کنند، اما انتشار آزاد تصاویر و متن آثار همچنان تابع وضعیت حقوقی آنهاست. به‌ویژه باید میان حق مؤلفِ متن اصلی، حقوق احتمالی ترجمه و تصحیح، و حقوق مربوط به نسخه دیجیتال تمایز گذاشت.
تحول مهم دیگر به استثناهای حقوق مؤلف برای آموزش و پژوهش مربوط است. بسیاری از نظام‌های حقوقی امکان استفاده محدود از آثار را برای مقاصد علمی پیش‌بینی کرده‌اند، اما دامنه این استثناها در کشورها یکسان نیست. در اتحادیه اروپا، مقررات سال ۲۰۱۹ استخراج متن و داده (Text and Data Mining) را برای پژوهش علمی تحت شرایط مشخص تسهیل کرده است. این تحول برای تحلیل رایانشی میلیون‌ها مقاله و کتاب اهمیت فراوان دارد.
در سال‌های اخیر، هوش مصنوعی مولد چالش تازه‌ای ایجاد کرده است: آیا استفاده از آثار دارای حق نشر برای آموزش مدل‌های هوش مصنوعی نیازمند اجازه مؤلف است؟ پاسخ حقوقی در کشورها متفاوت و همچنان محل اختلاف است. قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا، ارائه‌دهندگان مدل‌های عمومی را به تدوین سیاست رعایت حقوق مؤلف و انتشار خلاصه‌ای از محتوای داده‌های آموزشی ملزم کرده است. پارلمان اروپا نیز در مارس ۲۰۲۶ بر شفافیت و جبران منصفانه حقوق صاحبان آثار تأکید کرد.
در مجموع، حقوق نشر در عصر دیجیتال حذف نشده، بلکه از نظامی عمدتاً مبتنی بر کنترل تکثیر به چارچوبی پیچیده‌تر برای تنظیم دسترسی، بازاستفاده، مجوزدهی و بهره‌برداری ماشینی از دانش تحول یافته است. توصیه‌نامه علم باز یونسکو (۲۰۲۱) این رویکرد را چنین خلاصه می‌کند: دانش باید تا حد امکان باز و تنها در موارد ضروری محدود باشد. آینده حقوق نشر نیز به برقراری تعادل میان حمایت از خلاقیت و تسریع پیشرفت علمی وابسته خواهد بود.
Legal Affairs+1
منابع اصلی: توصیه‌نامه علم باز یونسکو، ۲۰۲۱؛ گزارش کمیسیون اروپا درباره علم باز و مالکیت فکری، ۲۰۲۲؛ ماده ۵۳ قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا.
https://t.me/UT_Central_Library
حقوق نشر یا حق مؤلف (Copyright) در سه دهه اخیر، با گسترش اینترنت، نشر الکترونیکی، دسترسی آزاد به منابع علمی و ظهور هوش مصنوعی، دستخوش تحولات مهمی شده است. مسئله اصلی دیگر صرفاً جلوگیری از تکثیر غیرمجاز کتاب نیست، بلکه ایجاد تعادل میان حقوق اقتصادی و معنوی پدیدآورندگان، منافع ناشران و ضرورت گردش سریع دانش است.
در نظام سنتی نشر، ناشر نقش اصلی را در تولید، توزیع و دسترسی به آثار بر عهده داشت. اما فناوری دیجیتال هزینه تکثیر و توزیع را به‌شدت کاهش داده و امکان انتشار جهانی و فوری آثار را فراهم کرده است. بااین‌حال، کاهش هزینه توزیع لزوماً به معنای کاهش قیمت دسترسی یا از میان رفتن انحصار ناشران نیست.
یکی از مهم‌ترین تحولات، گسترش دسترسی آزاد (Open Access) در نشر علمی است. در این الگو، مقالات پژوهشی بدون پرداخت هزینه اشتراک در اختیار خوانندگان قرار می‌گیرند. ابتکار دسترسی آزاد بوداپست (۲۰۰۲) و بیانیه برلین (۲۰۰۳) از نقاط عطف این تحول بودند. امروزه دانشگاه‌ها و نهادهای تأمین مالی پژوهش، بیش‌ازپیش خواستار دسترسی عمومی به نتایج تحقیقات، به‌ویژه پژوهش‌های تأمین‌شده از بودجه عمومی هستند.
تحول دیگر، گسترش مجوزهای کریتیو کامنز (Creative Commons) است. این مجوزها به مؤلف اجازه می‌دهند از پیش مشخص کند دیگران تحت چه شرایطی می‌توانند اثر او را بازنشر، ترجمه یا اقتباس کنند. بدین‌ترتیب، حمایت حقوقی از اثر الزاماً به معنای ممنوعیت استفاده مجدد از آن نیست.
در عین حال، دیجیتالی‌شدن آثار مسئله حقوق نشر را پیچیده‌تر کرده است. کتابخانه‌ها و مراکز اسناد می‌توانند میلیون‌ها صفحه کتاب و نسخه خطی را دیجیتالی کنند، اما انتشار آزاد تصاویر و متن آثار همچنان تابع وضعیت حقوقی آنهاست. به‌ویژه باید میان حق مؤلفِ متن اصلی، حقوق احتمالی ترجمه و تصحیح، و حقوق مربوط به نسخه دیجیتال تمایز گذاشت.
تحول مهم دیگر به استثناهای حقوق مؤلف برای آموزش و پژوهش مربوط است. بسیاری از نظام‌های حقوقی امکان استفاده محدود از آثار را برای مقاصد علمی پیش‌بینی کرده‌اند، اما دامنه این استثناها در کشورها یکسان نیست. در اتحادیه اروپا، مقررات سال ۲۰۱۹ استخراج متن و داده (Text and Data Mining) را برای پژوهش علمی تحت شرایط مشخص تسهیل کرده است. این تحول برای تحلیل رایانشی میلیون‌ها مقاله و کتاب اهمیت فراوان دارد.
در سال‌های اخیر، هوش مصنوعی مولد چالش تازه‌ای ایجاد کرده است: آیا استفاده از آثار دارای حق نشر برای آموزش مدل‌های هوش مصنوعی نیازمند اجازه مؤلف است؟ پاسخ حقوقی در کشورها متفاوت و همچنان محل اختلاف است. قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا، ارائه‌دهندگان مدل‌های عمومی را به تدوین سیاست رعایت حقوق مؤلف و انتشار خلاصه‌ای از محتوای داده‌های آموزشی ملزم کرده است. پارلمان اروپا نیز در مارس ۲۰۲۶ بر شفافیت و جبران منصفانه حقوق صاحبان آثار تأکید کرد.
در مجموع، حقوق نشر در عصر دیجیتال حذف نشده، بلکه از نظامی عمدتاً مبتنی بر کنترل تکثیر به چارچوبی پیچیده‌تر برای تنظیم دسترسی، بازاستفاده، مجوزدهی و بهره‌برداری ماشینی از دانش تحول یافته است. توصیه‌نامه علم باز یونسکو (۲۰۲۱) این رویکرد را چنین خلاصه می‌کند: دانش باید تا حد امکان باز و تنها در موارد ضروری محدود باشد. آینده حقوق نشر نیز به برقراری تعادل میان حمایت از خلاقیت و تسریع پیشرفت علمی وابسته خواهد بود.
Legal Affairs+1
منابع اصلی: توصیه‌نامه علم باز یونسکو، ۲۰۲۱؛ گزارش کمیسیون اروپا درباره علم باز و مالکیت فکری، ۲۰۲۲؛ ماده ۵۳ قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا.
https://t.me/UT_Central_Library
www.unesco.org
Recommendation on Open Science
PREAMBLE The General Conference of the United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO), meeting in Paris, from 9 to 24 November 2021, at its 41st session, Recognizing the
Forwarded from کتاب کست هوشمند کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران (A.B)
Audio
این پژوهش با عنوان « نقش میانجی وابستگی به هوش مصنوعی در رابطه اعتماد و سواد هوش مصنوعی با مهارت‌های قرن بیست‌ویکم» در نشریه “کسب و کار اجتماعی” توسط انتشارات دانشگاه تهران در سال 1405 به چاپ رسیده است و این موضوع را در چهار حوزه شامل همکاری، تفکر انتقادی، خلاقیت و ارتباطات در میان معلمان مقطع ابتدایی بررسی می کند. با استفاده از روش مدل‌سازی معادلات ساختاری و تحلیل داده‌های جمع‌آوری‌شده از نمونه‌ای آماری، مشخص شد که هم سواد و هم اعتماد دیجیتال تأثیر مثبت و معناداری بر شکل‌گیری وابستگی هدفمند به فناوری دارند. نتایج نشان می‌دهد که این وابستگی آگاهانه می‌تواند به عنوان یک پل ارتباطی، به طور چشمگیری موجب ارتقای شایستگی‌های حرفه‌ای معلمان شود. همچنین، این تحقیق کاربردهای مهمی در زمینه توسعه کسب‌وکارهای اجتماعی آموزشی و بهبود کیفیت یادگیری در مناطق محروم ارائه می‌دهد. در نهایت، بر اهمیت توانمندسازی معلمان و استفاده مسئولانه از ابزارهای هوشمند برای توسعه پایدار آموزشی تأکید شده است.
@KETABCAST_AI_LIB_UT_AC
@KETABCAST_AI_LIB_UT_AC