* آیا این رباعیات از مهستی گنجوی است؟!

محمد بدر جاجرمی در مونس الاحرار رباعی زیر را به نام مهستی به ثبت رسانیده است:

دارم گه و بیگه از که و مه کم و بیش
خیر و شر و نفع و ضر و بیگانه و خویش
وین طرفه که دوست همچو دشمن مه و سال
گوید بد و نیکم شب و روز از پس و پیش
(ج2، ص 1163)
ایضاً در جنگ اسکندر میرزا نیز به نام وی درج گشته است (رک رباعیات مهستی به اهتمام دهقان: ص 125).
اما محمد شبانکاره ای، همین رباعی را در مجمع الانساب به مظفر الدین محمد بن مبارز، از حکام شبانکاره، نسبت داده است (ص ۱۶۲).
تألیف این کتاب به سال 733ق بوده و چند سالی پیشتر از مونس الاحرار تحریر یافته است.

با عنایت به قدمت متن مونس الاحرار، رباعی مذکور، تا به اکنون، از جمله اشعار مسلم مهستی تلقی میشد و در مجموعه های شعری وی به ثبت رسیده بود. اما با عنایت به نزدیکی سال تألیف مجمع الانساب و حتی تقدم هر چند اندک آن نسبت به مونس الاحرار، که رباعی بالا را به مظفر منسوب کرده است، نمیتوان به انتساب آن به مهستی، نظری قطعی داد.
چنان که گفتیم، رباعی مورد نظر ما، در جنگ اسکندر میرزا نیز به مهستی نسبت داده شده است؛ اما این متن نیز حدوداً یک سده پس از مجمع الانساب تحریر یافته و بیش از نیمی از رباعیاتی که به مهستی نسبت داده، در مونس الاحرار نیز به نام وی ثبت شده است (دهقان: 77). یعنی این احتمال وجود دارد که مونس الاحرار، در بخش انتساب رباعیات مهستی از منابع جنگ اسکندر میرزا بوده باشد.
با این اوصاف، باید به دنبال متنی باشیم که پیش از مجمع الانساب تألیف شده باشد و رباعی مذکور را به مهستی نسبت داده باشد.
این نکته را نیز نباید از نظر دور بداریم که برخی رباعیاتِ شاعران دیگر را، که حاوی صنعت تضاد بوده، به نام مهستی به ثبت رسانیده اند؛ چنان که رباعی مسعود سعد سلمان:
ای فاخته مهر چون به تو در نگرم ...
را که در مونس الاحرار به شکل ناشناس آمده به دلیل داشتن صنعت تضاد و مراعات النظیر به مهستی بسته اند (مایر، مهستی زیبا، 284؛ به نقل از مریم مشرف، مهستی شناسی: ص 90).

رباعی دیگری در مونس الاحرار، با تصریح به نام مهستی به نام وی آمده است:
دیدم پسری نشسته در سرّاجان
شایسته و بایسته چو در سر آجان
از خوی بدش همیشه در ضرّا انس
وز بوی خوشش همیشه در سرّا جان

رباعی بالا را با استناد به متنی مورخ 763ق، به نام عایشۀ مقریه درج کرده اند (جنگ رباعی: 166) و بی گمان، این رباعی نیز که حاوی صنعت تضاد است، از رباعیات مشکوکِ منسوب به مهستی است؛ چنان که این احتمال وجود دارد که نسبت رباعی مشترک با مظفر نیز از این قبیل باشد و نسبت آن به مهستی صحیح نباشد.

*
https://t.me/gahnameyeadabi

🔹 رباعی نویافته از #مهستی

برده ست دلم آن رخ زیبای تو دوست
فریاد از آن دو چشم رعنای تو دوست
گفتی که: [که] کرده ست تو را سودایی؟
سودای تو، سودای تو، سودای تو دوست

منبع: نسخه خطی به تاریخ کتابت سال ۷۲۵ قمری متعلق به کتابخانه ملی ملک

🔸 رباعی دیگری که پس از این رباعی آمده از رباعیات سرگردان است و با اختلافات جزئی در چند نسخه کهن ثبت است:

ای باد صبا گرت بیفتد گذری
از من بر نوح روح ما بر خبری
گو: ساز ِ سفینه کن که ناگاه رسد
طوفان ِ دو چشم من شبی یا سحری

در جنگ خطی استاد همایی (۶۵۱ق) به نام #کمال_اسماعیل ، در نزهه المجالس (سده ۷) بدون نام شاعر ، در خلاصه الاشعار (۷۲۱ق) به نام #عزالدین_کحّال و در سفینه رباعی مرعشی (سده ۸) نیز بدون نام شاعر.

#مهدی_دهقان
@parniyan7rang

منبعی ارجمند در رباعیات کهن فارسی

رسائل العُشّاق و وسایل المشتاق، علی بن احمد سیفی نیشابوری، نسخه برگردان دستنویس شمارۀ ۳۰۰۵ کتابخانۀ المالی ترکیه، کتابت ۶۸۵ ق، به کوشش: جواد بشری، تهران، بنیاد موقوفات افشار، با همکاری انتشارات سخن، ۱۳۹۹
‏●
علی بن احمد سیفی نیشابوری، از ادبای سدۀ ششم و هفتم هجری قمری، کتابی پرداخته است در آیین و الگوی نگارش نامه‌های عاشقانه که رسائل العشّاق و وسایل المشتاق نام دارد. عوفی در لباب الالباب از این تألیف به نیکی یاد کرده است (ص ۳۵۹). محقق فاضل و با همّت، دکتر جواد بشری، از اشارات و معرفی مرحوم احمد آتش که ۷۲ سال پیش طی مقالتی منتشر شده، دستنویس یگانۀ این کتاب را در کتابخانۀ المالی، در جنوب غربی ترکیه، به دست آورده و به صورت عکسی منتشر کرده است. این دستنویس، ۱۹۳ برگ دارد و در سال ۶۸۵ ق کتابت شده است.
سیفی نیشابوری، در کتاب خود، یک‌صد نامۀ عاشقانه با موضوعات مختلف گنجانده و در هر نامه، به تناسب سخن، اشعاری از شعرای سدۀ چهارم تا ششم ق را گاه با ذکر نام سراینده و گاه بدون درج نام گوینده، ذکر کرده است. قالب مورد علاقۀ او، رباعی بوده است. در بخش‌های مختلف کتاب، حدود ۳۴۰ رباعی کامل آمده که در ۹۷ مورد آن، نام شاعر مشخص شده است (در بعضی موارد، فقط یک بیت رباعی را آورده است). در نیمۀ دوم کتاب، کمتر از نام شاعران اثری می‌یابیم. معلوم نیست مؤلف از درج اسامی گویندگان خسته شده یا کاتب (از نامه شصت به بعد، هیچ کدام از رباعیات نام شاعر ندارند، جز یک رباعی مؤلف).
سیفی نیشابوری در رباعی دستی داشته و در لباب الالباب (ص ۳۶۱) و نزهة المجالس (ص ۱۹۳، ۳۸۹، ۵۶۵، ۶۰۲) رباعیاتی از او موجود است. وی در کتاب، چهار رباعی به نام خود آورده است؛ از جمله رباعی زیر را (ص ۴۷):
شخصی دارم دلی خراب اندر وی
جانی دارم، هزار تاب اندر وی
وز آرزوی روی تو دارم شب و روز
چشمی و هزار قطره آب اندر وی

رباعی مذکور، در نزهة المجالس به نام مهستی گنجوی است (۵۵۶) و در دیوان ظهیر فاریابی (ص ۲۷۳) و دیوان کمال اسماعیل اصفهانی (ص ۹۵۵) هم وارد شده است. تصریح سیفی، ارزش استنادی والایی دارد.
شاعر مورد علاقۀ سیفی، ابن طلحه است که او را «امام فاضل کامل،‌ زین الشعراء» نامیده (ص ۱۵۵) و ۲۹ رباعی او را در کتابش آورده است (از سه رباعی فقط یک بیت نقل شده است). شهاب‌الدین ابوالحسن طلحه، از رباعی‌سرایان پُر آوازۀ خراسان در قرن ششم است. عوفی ۱۸ رباعی (لباب الالباب، ۳۵۵-۳۵۷) و جمال شروانی ۱۸ رباعی از او نقل کرده‌اند (نزهة المجالس، مقدمه، ۵۵).
از تاج‌الدین اسماعیل باخرزی، دیگر رباعی‌سرای قرن ششم، نیز سیفی نُه رباعی تحت عنوان «باخرزی» آورده است. عوفی نیز رباعیاتی از او نقل کرده است (ص ۳۵۸-۳۵۹).
از مهستی دبیر دو رباعی در این کتاب نقل شده که در مطالعات مربوط به رباعیّات این شاعر باید مورد توجه قرار گیرد (ص ۱۱۴-۱۱۵؛ ۱۱۷-۱۱۸):
ماهستی دبیر گفته است
تا خسته دلم به عشقت اندر پیوست
دانی که همه فضول بنهاد ز دست
چندان‌که تو خواهی ز تو نومیدی هست
خود را به رسن بر تو همی‌نتوان بست

چنان‌که مهستی گوید
بر یاد تو بی تو این جهان گذران
بگذاشتم و تو هستی از بی‌خبران
دست از تو بشستم و نشستم به کران
چون بی تو گذشت، بگذرد بی دگران

رباعی اول، جزو رباعیّات نویافتۀ مهستی است و رباعی دوم، در لباب الالباب به اسم رشیدی سمرقندی است (۳۷۷) و در دیوان رشیدالدین وطواط هم وارد شده است (ص ۶۱۷). البته، سایر رباعیات کتاب هم باید با مجموعه رباعیات منسوب به مهستی مقایسه شود. این مقایسه، هم نام برخی گویندگان اصلی رباعیات منسوب به او را روشن می‌کند و هم ضبط‌های بهتر و اصیل‌تری از رباعیات او به دست می‌دهد.
سنایی غزنوی (هشت رباعی) و معزی نیشابوری (دوازده رباعی) از دیگر رباعی‌سرایان مورد علاقۀ سیفی هستند. دو رباعی هم به نام ازرقی آورده است (ص ۱۳۱) که هیچ کدام در دیوان ازرقی (تصحیح آقایان راستی‌پور، خلوصی) نیست و با توجه به اینکه هر دو رباعی، سه قافیه‌ای است، در انتساب آن‌ها به ازرقی باید احتیاط کرد.
بیشترین اشعار کتاب از فخری گرگانی و ویس و رامین اوست. اما اشعاری از قالب‌های دیگر هم از این شاعر نقل شده، از جمله این رباعی (ص ۱۷۴):
مسکین دل من تو را نه زآن می‌پرورد
تا از تو نباشدش جز از محنت و درد
چون دل ز وفاء من همی‌کردی فرد
یاری چو منی به‌دست بایست آورد

از فردی به نام اسماعیل امیر طوس (ص ۱۹۱) که از او به عنوان «اسماعیل طوسان‌شاه رحمه الله» هم یاده شده (ص ۱۲۹)، دو رباعی آورده است:
در وعده مکن خلاف چون دوش امشب
تا با تو کنم سه جام می نوش امشب
بر وعدۀ تو نهاده‌ام گوش امشب
هان تا نکنی وعده فراموش امشب

من فهرستی از رباعیات و رباعی‌سرایان کتاب تهیه دیده‌ام که در مقاله‌ای جداگانه آن را عرضه خواهم داشت.
‏●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

عمر جاودانی
‎به: دکتر محسن پورمختار
غم، با لطف تو، شادمانی گردد
عمر، از نظر تو، جاودانی گردد
گر باد، به دوزخ بَرَد از کوی تو، خاک
آتش، همه آبِ زندگانی گردد.
‏●
این رباعی زیبای کهن را شمس قیس رازی، در صنعت مطابقه شاهد آورده و گفته: «در این باب، از این لطیف‌تر دوبیتی نگفته‌اند». منظور شمس قیس، گنجاندن ماهرانۀ عناصر اربعه (باد، خاک، آتش و آب) در بیت دوم رباعی است. در مصراع نخست، «لطف» را باید به قرینۀ ریتم رباعی (تناظر آن با نظر در مصراع دوم)، لَطَف خواند و این طرز تلفظ، در شعر کهن فارسی، شواهد فراوان دارد (رک. لغت‌نامه، ذیل لَطَف).
شمس قیس، در مورد گویندۀ رباعی، اظهار نظری نکرده است. اما در متون و منابع، به نام چندین شاعر آمده است که در این یادداشت، در مورد گویندۀ احتمالی رباعی سخن خواهیم گفت.

رباعی در اوایل قرن هفتم، در چند متن، نقل شده است. حسن نظامی نیشابوری، در 602 ق، بیت دوم رباعی را در تاج المآثر آورده است. شمس قیس رازی نیز در همین اوان به نقل رباعی پرداخته است. نجم‌الدین رازی (د. 654 ق)، نویسندۀ کتاب مشهور مرصاد العباد نیز به رباعی استناد جُسته است. همان‌طور که می‌دانیم، مرصاد العباد دو تحریر دارد. تحریر نخست، در 618 ق بعد از مهاجرت شیخ به آسیای صغیر، از سواد به بیاض در آمده است. تحریر دوم را نویسنده به سفارش شهاب‌الدین سهروردی آماده کرده و به سال 620 ق در سیواس به علاء الدین کیقباد تقدیم شده است. در برخی از نسخه‌های کتاب، بیشتر رباعیات متن به مؤلف نسبت داده شده است. این رباعی، در دو نسخه از دستنویس‌های تحریر اول به نام مؤلف است. اما سایر نسخه‌ها از این انتساب حمایت نمی‌کنند.
بعضی تذکره‌نویسان، از جمله اوحدی بلیانی مؤلف عرفات العاشقین، رباعی را در شمار اشعار نجم دایه آورده‌اند و احتمالاً منبع آن‌ها، دستنویس‌های مرصاد العباد بوده است. اوحدی بلیانی، متوجه انتساب‌های نابه‌جا در رباعیات نجم‌الدین رازی بوده و همانجا نوشته است: «چندان خطا و سهو که مردم در رباعیّات وی کرده‌اند، در شعر کمتر کسی است». با توجه به نقل بیت دوم رباعی در تاج المآثر نظامی نیشابوری که در شرق ایران و در دربار سلاطین غور نگارش یافته است، دور از ذهن است که رباعی نجم دایه، با چنان سرعتی از غرب سرزمین‌های پارسی زبان، به شرق آن رفته باشد.

یکی از اصلی‌ترین مدعیان این رباعی، بابا افضل کاشانی حکیم و شاعر قرن هفتم است. مرحوم ریاحی، در تعلیقات مرصاد العباد آورده است: «در مصنفات افضل الدین به استناد جُنگ خطی شمارۀ 900 مجلس (از اوائل قرن هشتم) و همچنین در جُنگ خطی دیگری (از مجموعۀ مرحوم دکتر مهدی بیانی) به نام بابا افضل‌الدین ثبت شده است». در جُنگ شمارۀ 900 مجلس، این رباعی بدون ذکر نام گوینده آمده و رباعیات پیش و پس آن نیز به اسم بابا افضل نیست. البته، رباعی در دو مجموعۀ ادبی، یکی روضة الناظر عبدالعزیز کاشانی (تألیف در اوایل قرن هشتم ق) و دیگری، بیاض شمس‌الدین‌ آوی (کتابت در 738 ق) به اسم بابا افضل است .مشکل این است که ما ردپای بابا افضل را در بسیاری از رباعیات مشهور تاریخ ادبیات فارسی می‌یابیم و او، وضعیتی مشابه به شیخ ابوسعید ابوالخیر دارد که شریک اغلب رباعیات خوب است؛ از جمله همین رباعی. نام مهستی گنجوی را نیز باید در شمار مدعیّان این رباعی نوشت. انتساب رباعی به او نیز مشابه ابوسعید ابوالخیر متکی به منابع متأخر است.

رباعی را در دیوان سیف‌الدین اسفرنگی (د. 652 ق) نیز می‌یابیم. مأخذ نقل آن در دیوان سیف اسفرنگی، دو دستنویس است؛ یکی دستنویس مورخ 754 ق کتابخانۀ گنج‌بخش و دیگری، نسخۀ کاخ گلستان با تاریخ 866 ق. نقل رباعی در تاج المآثر (در 602 ق)، صحّت انتساب رباعی را به سیف اسفرنگی بسیار پیچیده و دشوار می‌کند. من بعید می‌دانم، رباعی شاعری بیست ساله، به این سرعت رواج یافته باشد. خصوصاً آنکه سیف اسفرنگی در رباعی‌سرایی، شاعری متوسط محسوب می‌شود.

جمال خلیل شروانی، مؤلف نزهة المجالس، رباعی را از «فخر خالد» دانسته است. فخر خالد هروی، از رجال و شاعران نیمۀ اول قرن ششم هجری است و عوفی، شرح حال او را در لباب الالباب آورده و مهارت او را در نظم و نثر ستوده است. انتساب رباعی به فخر خالد، مسئله رواج آن را در اواخر قرن ششم هجری، موجه می‌کند و احتمال بسیار دارد که وی گویندۀ اصلی این رباعی باشد.
‏●
منابع:
المعجم فی معاییر اشعارالعجم، 359؛ مرصاد العباد، 358، 643؛ تاج المآثر، 442؛ عرفات العاشقین، 1: 372-373؛ مصنفات افضل‌الدین، 675؛ روضة الناظر، 57 ر؛ بیاض آوی، 133 ر؛ سخنان منظوم ابوسعید، 26؛ مهستی گنجه‌ای، 181؛ دیوان سیف اسفرنگی، 744؛ نزهة المجالس، 528؛ لباب الالباب، 342
‏●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

*تأثیرپذیری در سرایش رباعی

رباعی زیر، سرودۀ عطار در مختارنامۀ اوست:
روزي که دل شکسته پيش تو کشم
بر گلگونش نشسته پيش تو کشم
چون بر گلگون سوار شد يعنی اشک
پيش آی که تنگ بسته پيش تو کشم
(مختارنامه: 207)

یک رباعی ناشناس نیز در جنگ بیانی مورخ 738ق موجود است که شبیه به رباعی عطار است:

خواهم که دل شکسته پیش تو کشم
وین صید که از تو خسته پیش تو کشم
وین مرکب جان لاشۀ دل آخر عمر
بگشایم و تنگ بسته پیش تو کشم

به نظر می رسد، یکی از دو رباعی بالا، اقتباسی از رباعی دیگر باشد؛ چنان که، دو مصراع اول و چهارم هر دو رباعی، متأثر از یکدیگر سروده شده و تقریباً تکرار شده است.
(ایضا رک t.me/gahnameyeadabi/169)

*

https://t.me/gahnameyeadabi

🔸 انتساب یک رباعی شهرآشوب به سه شاعر در سده ۸ هجری

دی خوش پسری بدیدم از سرّاجان
شایسته و بایسته تر از سر را جان
از دست غمش همیشه در ضرّا اِنس
در عشق رُخش همیشه در سرّا جان
#مهستی_گنجوی
مونس الاحرار محمد جاجرمی (۷۴۱ق)

دیدم پسری نشسته در سرّاجان
شایسته بایسته چو در سر آجان
از خوی بدش همیشه در ضرّا اِنس
وز بوی خوشش همیشه در سرّا جان
#عایشه_مقری
جُنگ نظم و نثر کتابخانه چلبی (۷۶۳ق)

دیدم پسری نشسته در سرّاجان
شایسته و بایسته چو هر سر را جان
از خوی بدش همیشه در ضرّا اِنس
وز بوی خوشش همیشه در سرّا جان
#شرف_ختلی
سفینه ترمذ (بدون تاریخ، احتمالا سده ۸)

مصحح سفینه ترمذ در پاورقی نوشته رباعی در نزهه المجالس به نام #اثیر آمده؛ اما نگارنده این رباعی را در نزهه المجالس ندیده ام.

* سرّاج: زین ساز، زین فروش
*ضرّا: سختی، ناراحتی
*اِنس: انسان
*سرّا: شادمانی، مسرّت

با توجه به اینکه سفینه ترمذ تاریخ کتابت و تالیف ندارد و با قرائن و حدسیاتی به سده ۸ منسوب گردیده، مونس الاحرار از نظر قدمت تاریخی بر دو اثر دیگر ترجیح دارد. از طرفی وجود چند نسخه از مونس الاحرار اعتبار و ارجحیت آن را بر دو منبع دیگر که تک نسخه ای هستند، می افزاید. بنابر این فعلا با توجه به منابع موجود و بنا به دلایل عقلی و نقلی انتساب رباعی به مهستی صحیح تر به نظر می رسد.

منابع: مونس الاحرار - جنگ رباعی - سفینه ترمذ - رباعیات مهستی دبیر گنجوی

#مهدی_دهقان
@parniyan7rang

ای قاضی شهر!
ای قاضی شهر! از تو بیدارتریم
با اینهمه مستی ز تو هشیارتریم
تو خون کسان خوری و ما خون رزان
انصاف بده، کدام خون‌خوارتریم؟
از انبوهی رباعی که به خیام منسوب است، این نیز یکی از معروف‌ترین‌هاست که در هیچ‌یک از نسخه‌های معتبر موجود نیست و در تصحیح‌های معتبر نیز نیامده است. (صادق هدایت در ترانه‌های خیام آن را با قید تردید آورده.) ناشناس بودن سرایندۀ اصلی و فقدان نسخه‌ای اصیل که این رباعی در آن آمده باشد سبب شده چندین نقل مختلف از آن در آهِ دهان‌ها بگردد و آب گردد بر آتش دل‌ها. این رباعی را چند جور می‌خوانند:
ای مفتی شهر! ز تو بیدارتریم
با این همه مستی ز تو هوشیارتریم
تو خون کسان ریزی و ما خون رزان
انصاف بده کدام خون‌خوارتریم؟
و دیگر:
ای صاحب فتوی، ز تو پرکارتریم
با این‌همه مستی، از تو هشیارتریم
تو خونِ کسان خوری و ما خونِ رَزان
انصاف بده کدام خونخوارتریم؟
و دیگر:
ای مفتی شهر، از تو بیدارتریم
با این همه مستی، ز تو هشیارتریم
تو خون کسان نوشی، ما خون رزان
انصاف بده، کدام خونخوارتریم
و حتی با این تغییر در مصراع اول ذیل مدخل برکار در لغتنامهٔ دهخدا ضبط شده:
ای مفتی شهر ز تو برکار تریم
ریتر بر پایۀ تحقیقات خود و محققان پیش از خودش، از جمله کریستنسن، چنین نتیجه می‌گیرد که، به بیان مینورسکی، «تعیین صحت و اعتبار این یا آن رباعی منسوب به خیام عملاً غیرممکن است. رباعیات خیام به شیوه‌هایی که خاص ترانه‌های مردمی و مردم‌پسند است دهان ‌به‌دهان نقل شده است؛ و به نوعی زبان حال توده‌های مردم است که در برابر مذهب رسمی و روح ادب بیگانه مقاومت می‌ورزد... ما امروز می‌توانیم از رباعیات خیامی واقعی سخن بگوییم، و از نظر تاریخی این نوع یا سنخ خاص سخن می‌باید به آن حکیم فرزانۀ بزرگ مربوط باشد.» («عمرخیام»، مینورسکی، دایرة‌المعارف اسلام، به نقل از رباعیات خیام، با تصحیح و مقدمه و حواشی محمدعلی فروغی و قاسم غنی، ویرایش بهاءالدین خرمشاهی، انتشارات ناهید،1373، ص 39)
این رباعی از خیام نیست، ولی ارزش و اعتبار آن هم وابسته به خیام نیست؛ بلکه از آنِ روح جمعی ایرانیانی است که آن را ساخته و گردانده و خوانده‌ و پراکنده‌اند‌_ ارواحی که، با آنهمه زحمت که از مردم نادان کشیده‌اند، هنوز شبح شبانۀ خود را چنین می‌بینند و بر خود می‌پسندند: گرم از شراب خراسان و نشسته پای آتش، بیدار. بیدارتر از آن قاضی و مفتی و محتسب و گزمه که خون کسان خورَد، که خون کسان نوشَد، که خون کسان ریزَد.

https://t.me/Sayehsaar

ابوالفرج رومی/ ابوالفرج رونی

سال‌ها پیش که اشعار زکی مراغی را در تذکرۀ خلاصة الاشعار تقی کاشانی بررسی می‌کردم، در آنجا قطعه‌ای یافتم که زکی مراغی خطاب به کافی رومی فرستاده و از او اشعارش را طلب کرده بود. این قطعه را عوفی در تذکرۀ لباب الالباب ذیل نام «العمید الاجل کافی ابوالفرج رونی» ثبت کرده است (چاپ براون، ۲: ۲۳۸). در مقاله‌ای که سال ۸۲ در باب اشعار زکی مراغی نوشتم، یادآور شدم که رونی در این موضع کتاب لباب الالباب، تحریف رومی است و احتمالاً مصححین کتاب به خاطر سابقۀ ذهنی که از شاعر نامدار قرن پنجم و ششم ابوالفرج رونی داشته‌اند، این ابوالفرج را نیز رونی دانسته‌اند. سعید نفیسی حدس زده که کافی فرزند ابوالفرج رونی است (ص ۷۰۷ - ۷۰۸). اما نسبت «رومی» در خلاصة الاشعار واضح و روشن است. ضمن آنکه خود شاعر در قطعه‌ای دیگر که به زکی مراغی فرستاده، صراحتاً به رومی بودن خود اشاره دارد: زآن، چو سرمه به دیده، کافیِ روم/ خاک پای زکی عمر دارد (برگ ۱۳۱ ر).

این روزها که مشغول مطالعۀ تحفۀ نویافته، رسائل العشّاق سیفی نیشابوری هستم، نام «ابوالفرج رومی» را نیز جزو شاعران کتاب دیدم: چنان‌که ابوالفرج رومی گوید رحمه الله (ص ۵۹). دیدم که در فهرست کتاب، ابوالفرج رونی ثبت شده (ص ۳۸۷) و رومی را احتمالاً اشتباه کاتب دانسته‌اند.
همچنین ابیاتی در المعجم شمس قیس رازی به اسم ابوالفرج رونی آمده که در دیوان او نیست. من احتیاطاً آن‌ها را با دستنویس المعجم در کتابخانۀ مجلس سنا که در ۷۳۹ ق کتابت شده و اقدم نسخ موجود این کتاب است، انطباق دادم. دیدم بعضی از این ابیات آنجا به نام «بلفرج رومی» ثبت شده است (از جمله برگ ۹۱ ب؛ مطابق با ص ۳۵۸ چاپ شمیسا).

بنابراین، ما در نیمۀ دوم قرن ششم، شاعری به نام کافی‌الدین ابوالفرج رومی داشته‌ایم که به جهت شباهت اسمی، او نیز ابوالفرج رونی به حساب‌ آمده است. از اینجا، باید احتمال داد که بعضی از اشعاری که به ابوالفرج رونی منسوب است، ممکن است سرودۀ این شاعر باشد. حتی دور از ذهن نیست که اشعاری از او به دیوان ابوالفرج رونی نیز راه یافته باشد. علت این سخن آن است که اشعاری که در رسائل العشاق و دستنویس المعجم شمس قیس به اسم ابوالفرج رومی است، در دیوان ابوالفرج رونی هم هست. مگر آنکه بگوییم رومی در این دستنوشته‌ها تحریف رونی است. از آنجا که معمولاً روند تحریف بر عکس است (یعنی از گمنام به مشهور است)، این احتمال ضعیف به نظر می‌رسد. به‌هرحال، جا دارد کسی از پژوهشگران در این موضوع تحقیق کند.
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

دو تا گردد مرد

من آخته قد بودم و با قوّت و چُست
گم گشت جوانی و دوتا گشتم و سست
جویان جوانی ‌است قد من به درست
مر گم‌شده را به‌جز دو تا نتوان جُست

فرید کافی
(سدۀ ششم ق)

گویند: چو پیر شد، دوتا گردد مرد
زیرا که ز گوهر جوانی شد فرد
ناچار چو گم کنند چیزی در خورد
پشت از پی جستنش دوتا باید کرد

ناشناس/ سدۀ ششم ق
‏●
شمس قیس رازی گوید که رباعی دوم، از این ابیات معزّی اقتباس شده است:
پشتم دوتا نه از پی آن شد که عشق تو
باری بر او نهاد ز اندیشه و عنا
گم شد دلم ز دست و به خاک اندر اوفتاد
کردم ز بهر جُستن او پشت را دوتا
‏●
منابع: لباب الالباب، ۱۱۰؛ نزهة المجالس، ۵۹۹؛ المعجم فی معاییر اشعار العجم، ۴۷۰

‏●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

ه༅✿ #رباعی ✿༅ه

عشق است که حکمرانی‌اش معروف است
شاهی که به مهربانی‌اش معروف است
بس سلسله‌ی ظلم که برچیده شدند
تاریخ، زباله‌دانی‌اش معروف است

✨ #جلیل_صفربیگی


࿇༅✿ @js313 ✿༅࿇

🔹 زنهار که برنیایی ای صبح!

امشب منم و وصال آن سرو بلند
می را ز لبش چاشنیی داده به قند
ای شب اگرت هزار کار است مرو
وی صبح اگرت هزار شادیست نخند
#فرید_دبیر
و منسوب به #کمال_الدین_اسماعیل
و نیز منسوب به #عایشه_مقریه

امشب منم و یار دل افروز ای شب
بر لشکر هجر گشته پیروز ای شب
ما را به تو حاجتیست دلسوز ای شب
یک شب چه شود گر نشوی روز ای شب
#نظامی_گنجوی

ای شب تو علیرغم بدآموز مرو
شمع طرب مرا برافروز ، مرو
ای صبح به جان او که یک شب تو میا
وی شب به جمال او که یک روز مرو
#شمس_گنجه_ای

امشب که برِ من است آن مایه ی ناز
یا رب تو کلید صبح در چاه انداز
ای روشنی روز به مشرق بنشین
وی ظلمت شب با من بیچاره بساز
#شاعر_ناشناس

بر یار مراست کامرانی امشب
بر میخورم از روز جوانی امشب
زنهار که زود برنیایی ای صبح
انگار که کار عاشقانی امشب
#همام_تبریزی

امشب منم و وصل تو ای شمع طراز
با باده و با رباب و با عشرت و ناز
ای شب به کرم چو موی او باش دراز
وی چرخ کلید صبح در چاه انداز
منسوب به #مهستی

منابع: نزهه المجالس - خلاصه الاشعار - سفینه کهن رباعیات - داستان امیراحمد و مهستی

#مهدی_دهقان
@parniyan7rang

نقد بنده است بر خوانش شاملو در آلبوم رباعیات خیام (شهبازیان - شجریان)
منتشر شده در بخارای ۱۰۲

پی‌نوشت: یکی از دوستان تذکر دادند که شهرام ناظری، به درستی «حرف معما» خوانده و من اشتباه شنیده‌ام.
از ایشان ممنونم.


https://t.me/oragheparishan

خرمن خرمن مشک

زلفش بکشی، شب دراز آید از او
ور باز هِلی، چنگل باز آید از او

ور پیچ و خمش ز یکدگر باز کنی
خرمن خرمن مشک فراز آید از او.

شاعر ناشناس
●
رباعی عاشقانۀ بالا، به روایت سعید نفیسی جزو اشعار رودکی به صورت زیر نقل شده است:
زلفش بکشی، شب دراز اندازد
ور بگشایی، چنگل باز اندازد
ور پیچ و خمش ز یکدگر بگشایند
دامن دامن مشک طراز اندازد.

منبع نفیسی در نقل رباعی، نخست، عنوان مبهم «سفینه‌های اشعار فارسی» و دوم، کتاب «آثار عبدالله رودکی» چاپ تاجیکستان در سال ۱۹۵۸ است. هیچ کدام از این دو منبع، مأخذ قابل قبولی برای پژوهشگران محسوب نمی‌شود.
ردیف «اندازد» تصحیف «آید ازو» ست و از استاد سعید نفیسی در شگفتم که صورت درست رباعی را در سخنان منظوم ابوسعید ابوالخیر نقل کرده، اما به این ضبط مبهم و ناخوشایند تن در داده است. همان طور که گفته شد، رباعی به ابوسعید ابوالخیر هم منسوب است. پایه‌های این انتساب هم چندان محکم‌تر از انتساب آن به رودکی نیست.
رباعی با همین ضبط نادرست، در سایر منابع اشعار رودکی تکرار شده است: دیوان اشعار رودکی، گردآوردۀ دکتر جعفر شعار، و کتاب استاد شاعران رودکی، به گزارش دکتر نصرالله امامی. هیچ کدام از این دو استاد، نگفته‌اند که فعل اندازد در این رباعی به چه معنی است و در مصراع آخر، «طراز اندازد» را چگونه با خود توجیه کرده‌اند. منبع ایشان هم، کتاب مرحوم نفیسی است.
●
رباعی در دو منبع قدیمی بدون ذکر نام شاعر آمده است: نخست در نزهة المجالس جمال خلیل شروانی و هفتاد هشتاد سال بعد، در روضة الناظر عبدالعزیز کاشی. ضبط رباعی در آغاز این یادداشت، مبتنی بر روضة الناظر است. در نزهة المجالس، رباعی مذکور با تغییراتی در مصراع سوم، به همراه یک رباعی دیگر در همین ردیف و قافیه آمده است. ما هر دو رباعی را نقل می‌کنیم که غلط بودن ضبط «اندازد» کاملاً مبرهن شود:

ظهیر شفروه
زلفش که نگار صد طراز آید از او
جان و دل را محرم راز آید از او
تاری که به نوک شانه باز آید از او
عالم عالم فتنه فراز آید از او

لغیره
زلفش بکشم، شب دراز آید از او
ور باز هلم، چنگل باز آید از او
ور گرد به آستین از او بنشانم
دامن دامن مشک فراز آید از او.

یکی از دلایل ما بر نادرستی انتساب رباعی به رودکی، علاوه بر غیر قابل اعتماد بودن منابع این انتساب، طرز قافیه‌بندی رباعی است. بنده یقین دارم که رباعی در زمان رودکی با قافیه‌های چهارگانه به کار می‌رفته است. در انتساب اغلب رباعیات سه قافیه‌ای به رودکی باید تردید کرد. اگر به رباعی ظهیر شفروه توجه بفرمایید، متوجه می‌شوید که وی با اینکه شاعر قرن ششم است، قافیۀ مصراع سوم را رعایت کرده است.
نکتۀ جالب این است که رباعی مورد نظر ما، در روضة الناظر هم به دنبال یک رباعی هم‌قافیۀ دیگر آمده و در آنجا هم رباعی اول، چهارقافیه‌ای است. به نظر من، گردآورندگان این دو جُنگ، به تقدم و تأخر رباعیات، توجه داشته‌اند:
آن لب که حدیث دلنواز آید از او
جامی است که جان رفته باز آید از او
دشنام دهد، هزار ناز آید از او
لب‌خنده زند، شکر فراز آید از او.

بنابراین، رباعی مورد مذکور باید از آثار اواخر قرن ششم و اوایل قرن هفتم هجری باشد.
●
صادقی کتابدار، رباعی را به نام ملک قمی (درگذشتۀ ۱۰۲۵ ق)، شاعر دورۀ صفوی آورده است. این انتساب، نشان می‌دهد که دامنۀ آلودگی رباعیات سرگردان تا چه حد وسیع است!
●
http://mirafzali.persiangig.com/image/247_271.jpg
منابع:
محیط زندگی و احوال و اشعار رودگی، ۵۱۵؛ سخنان منظوم ابوسعید ابوالخیر، ۸۴؛ دیوان اشعار رودکی، ۱۱۱؛ استاد شاعران رودکی، ۱۷۶؛ نزهة المجالس، ۲۶۸؛ روضة الناظر و نزهة الخاطر، ۲۶۸ ر؛ مجمع الخواص، ۱۹۰
●●

"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

کتابِ «خیامی یا خیام» اثری غریب و فاقد منابعِ پژوهشیِ کامل است که در سال 1369 توسط محمد محیط طباطبایی نگاشته شد. کتابی دویست و هجده صفحه ای که بخش عمده ای از مقالات و گفتارهای آن از سال 1312 تا 1357 در مطبوعات و مجامع مختلفی به چاپ رسید و حال آن که می توان آن را تنها در قالب یک مقاله گنجاند.

استاد محیط طباطبایی معتقد است بنابر بسیاری از نوشته های حکیم عمر خیامی و تصدیق برخی از ادیبان و مورخانِ معاصرِ او مانند نظامی عروضی و ابوالحسن بیهقی، نامِ این ریاضی دان نیشابوری با نسبت خیامی ذکر شده است و این فیلسوفِ خیامی با شاعرِ خیام یکی نبوده است. چنان که نظامی نیز به شعر و شاعریِ عمر خیامی اشاره ای نکرده است. (ص10و11) لذا حکیمِ ریاضی دان، عمر بن ابراهیم خیامی نیشابوری و شاعرِ فارسی گو، علی ابن خلف خیام بخارایی دو نفر می باشند و در اواخرِ قرن ششم و اوایلِ قرن هفتم است که عماد کاتب اصفهانی، فخر رازی، نجم الدین رازی و عطار از خیامی به نامِ خیام یاد کرده اند و خیامیِ ریاضی دان و فیلسوف را تبدیل به یک شاعرِ رباعی گو کرده و آن دو را یک نفر پنداشته اند. (ص15و24و93)

اما مسعود خیام در قسمتی از کتابِ «زار بر سر سبزه یا خیام و ترانه ها» به مصاحبه با جناب محمد محیط طباطبایی پرداخته و از زبانِ او می نویسد: مرحوم صادق هدایت، بسیار مهربان و نابغه ای بالفطره و انسانی غیرمتعارف بود که با مینوی و فرزاد توی کافه ی لقانته سر یک میز می نشستند و زمین و زمان (خصوصاً ادیان، انبیاء و آخوندها) را مسخره می کردند... کفرگویی این سه نفر به ویژه هدایت که در واقع یک کافر قسم خورده بود در حد تحمل هیچ کس نبود... من دوست داشتم به جمع آنان بپیوندم و با آنان به بحث های جدی ادبی بپردازم و آنان را در مورد مسائل مذهبی از اشتباه در بیاورم. اما مسخره بازی آنان پایان ناپذیر بود و آن ها این کار را از صادق یاد گرفته بودند.
همه چیز از جلسه ای در منزل سعید نفیسی شروع شد. در آن جلسه تقی زاده و مینوی هم حضور داشتند. مینوی به تقی زاده بسیار اعتقاد داشت و تقی زاده برایش مثل امام بود. این جلسه در مورد خط فارسی بود. مینوی و تقی زاده طرف دار تغییر خط بودند. من به شدت مخالف بودم و دلایل محکم داشتم. مینوی مانند یک حاکم مطلق العنان نه تنها حاضر نمی شد به حرف ها و دلایل من گوش کند بلکه به شدت و به وقیحانه ترین وضعی به من توهین کرد.
بعد از آن جلسه من تا مدت ها ناراحت بودم و به خود می پیچیدم و نمی دانستم چگونه باید تلافی کنم. من مترصد فرصت بودم تا این که خدای تبارک و تعالی اسباب این کار را هم مانند هر کار دیگری فراهم کرد و سال بعد نوروزنامه ی مینوی چاپ شد... مینوی بسیار حسود بود و کبر و غرور داشت و باید او را مالاند. من مالاندمش. حاصل کارش را بی اعتبار کردم. من کاری به کار خیام نداشتم. شاعر من سعدی و مولوی بود. اما برای زدن توی دهن مینوی مجبور شدم خیام را هم بزنم. اما خدا گواه است که من نمی خواستم خیام را دراز کنم... من از این جا شروع کردم اما در این جا توقف نکردم و بعدش در پرتو تحقیقاتم به واقع به وجود دو خیام معتقد شدم. (ص130 الی151)

خیامی یا خیام، محمد محیط طباطبایی، نشر ققنوس، تهران 1370

زار بر سر سبزه یا خیام و ترانه ها، مسعود خیام، نشر الکترونیک

سبزه و گل
(از ابوسعید تا جاهی)

تا از سمن تو سنبل آمد بیرون
صد ناله ز من چو بلبل آمد بیرون
پیوسته ز سبزه گل برون می‌آید
این طرفه که سبزه از گل آمد بیرون.

ابراهیم میرزا (جاهی)
مقتول در ۹۸۵ ق.
●
همان طور که پیش‌تر هم گفته‌ام، بخشی از سرمایۀ رباعیات منسوب به ابوسعید ابوالخیر، از دیوان شعرای دورۀ صفوی تأمین شده است. یعنی دست گزینشگری در سده‌های دوازدهم و سیزدهم هجری، تذکره‌ها و جُنگ‌ها و دیوان‌های دورۀ صفوی را ورق زده و بخشی از بهترین رباعیات این دوران را به حساب ابوسعید واریز کرده است.
از آنجا که ابراهیم میرزا را کسی جز معدود پژوهشگران حوزۀ تاریخ و ادبیات نمی‌شناسد، ولی ابوسعید ابوالخیر را عامۀ مردم می‌شناسند، این قبیل انتساب‌ها، شکل موجهی به خود گرفته و پذیرش این موضوع نه برای فقط عوام، بلکه برای خواص هم سخت است که ما بخواهیم این اشعار را از صف رباعیات منسوب به ابوسعید خارج کنیم و به گویندۀ اصلی آن‌ها برگردانیم.
وظیفۀ ما این است که تا آنجا که می‌شود گویندگان اصلی این قبیل رباعیات را شناسایی و معرفی کنیم. اینکه عوام یا خواص بپذیرند، نکته‌ای دیگر است. آنچه ما را مجاب می‌کند که چنین رباعیاتی را از ابوسعید ندانیم، نخست، کیفیت منابع مورد استناد است و دیگر، فرم و زبان این قبیل رباعیات است.
رباعی مورد بحث ما در کتاب سخنان منظوم ابوسعید ابوالخیر، به شکل زیر به ابوسعید منسوب شده است (ص ۷۹):
تا گرد رخ تو سنبل آمد بیرون
صد ناله ز من چو بلبل آمد بیرون
پیوسته ز گل سبزه برون می‌آید
این طرفه که از سبزه گل آمد بیرون

پیش از هرچیز باید بگویم که ضبط بیت دوم رباعی در روایت بالا، خلاف منظور شاعر را می‌رساند. موضوع رباعی، خط در آوردن معشوق است که در مصراع نخست رباعی اصل، با استعاره روییدن سنبل از سمن بیان شده است. در بیت دوم، با یک تمهید شاعرانه، رُستن موی بر چهرۀ یار را به برآمدن سبزه از گل تشبیه کرده است. معمولش این است که گل از سبزه‌زار بر می‌دمد. ولی در مورد چهرۀ معشوق که به گل شبیه است، ما با سبزه‌ای مواجهیم که از گل دمیده است.
رباعی را دو تن تذکره‌نویسان معتبر دورۀ صفوی، جزو رباعیات ابراهیم میرزا آورده‌اند: تقی الدین کاشانی (خلاصة الاشعار، بخش قزوین، ۲۱) و اوحدی بلیانی (عرفات العاشقین، ج ۲، ۹۸۲). فکر می‌کنید مأخذ انتساب رباعی به ابوسعید چه باشد؟ مقاله‌ای از هرمان اته که طی سال‌های ۱۸۷۵ تا ۱۸۷۸ م در دو شمارۀ نشریۀ فرهنگستان علوم مونیخ منتشر کرده است. نفیسی، حداقل ۱۰۰ منبع ریز و درشت در گردآوری رباعیات ابوسعید در اختیار داشته که در هیچ کدام از آن‌ها، جز همان مقاله که گفتیم، این رباعی به اسم ابوسعید نیست! بنابراین، از حیث منبع، اعتبار منابعی که رباعی را به ابراهیم میرزا نسبت داده‌اند، به مراتب بیشتر است.

از لحاظ نوع ردیف شعر هم می‌توان فهمید که رباعی نمی‌تواند از شاعران سدۀ چهارم و پنجم باشد که در رباعیات‌شان یا ردیف نمی‌آوردند و یا به ردیف‌های سادۀ فعلی گرایش داشتند. چنین ردیف‌هایی در شعر دورۀ تیموری و صفوی رایج بوده است. من حدس می‌زنم که رباعی جاهی، تحت تأثیر این رباعی سلطان حسین بایقرا (درگذشتۀ ۹۱۱ ق) گفته شده باشد (عرفات العاشقین، ج ۲، ۱۰۹۹):
بر گرد لب تو عنبر آمد بیرون
تا سنبلت از گل تر آمد بیرون
خضری است نشسته بر لب آب حیات
یا سبزه به گرد کوثر آمد بیرون.

سلیم تهرانی (درگذشتۀ ۱۰۵۷ ق) هم رباعیی با همین ردیف و قافیه دارد، البته با تغییر آمد به آید (دیوان، ۴۸۵):
زآن طرف کله چو کاکل آید بیرون
دود از دل شاخ سنبل آید بیرون
در هر چمنی که روی او گل باشد
از غنچه چو بیضه بلبل آید بیرون!

مضمون رباعی را شعیب جوشقانی، دیگر شاعر قرن یازدهم، چنین بازآفرینی کرده است (دیوان، ۵۹۳):
خط سر زده زآن عارض رنگین عجب است
سر بر زدن سبزه ز نسرین عجب است
نبود عجب ار گل بدمد از سبزه
سر بر زده سبزه از گلت، این عجب است!

همۀ این قراین نشان می‌دهد که ذهن شاعران آن عصر، هم با مضمون رباعی و هم با قافیه و ردیف خاص آن، مأنوس بوده و در چنین بستری، رباعی ابراهیم میرزا جاهی خلق شده است. ما به این قراین به عنوان نشانه‌های جانبی، برای بررسی رباعیات سرگردان نیاز داریم.
ابراهیم میرزا، فرزند بهرام میرزا و داماد شاه طهماسب بود و در تربیت شاعران و حمایت از هنرمندان همت والایی داشت. او به زبان فارسی و ترکی شعر می‌گفت و «جاهی» تخلص می‌کرد. شاه اسماعیل دوم، بعد از رسیدن به تخت سلطنت، ابراهیم میرزا و جمعی دیگر از شاهزادگان صفوی را کشت.
●●

"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

توفان نجوم!
(در باب پیش‌بینی‌های نجومی)

یکی از داستان‌های مشهور قرن ششم، پیش بینی توفان بنیان‌کن در سال ۵۸۲ ق بود که عده‌ای از منجمان و انوری شاعر در آن باب قلم فرسودند و معتقد بودند در این تاریخ، به دلیل اجتماع سیارات هفتگانه در برج میزان، عالم از صدمۀ توفان خراب خواهد شد. چندین دهه مردم در هول و ولای این واقعه بودند. از قضا، چون تاریخ موعود در رسید، آن قدَر بادی نوزید که چراغ پیرزنی را خاموش کند. در این ماجرا، مطالب زیادی نوشته شده است. اما حکایت زیر از کتاب عجایب الدنیا (تحریر ابن محدث تبریزی در ۶۲۷ ق) کمتر دیده و خوانده شده است:

«به عهد اتابک سعید، محمد بن ایلدگز، جملۀ منجّمان جمع شدند و حکم کردند که طوفان باد خواهد بود؛ چنان که چهل گز زمین بر کندند از برای سلاطین و ملوک، در غارها خانه‌های محکم بساختند و احتیاط‌ها کردند. امین‌الدین مسعود مهندس نخجوانی، گرو بست که آن روز در جهانم قطعاً باد نباشد و چنان بود که او گفته بود و این رباعی او گفت:
هرگز دلم از منجّمان شاد نبود
وز گفتۀ زشت‌شان دل آزاد نبود
ریش همه‌شان ریَم که روز طوفان
جز در بوقم زیر فلک باد نبود!

دیگر سلطان معظّم طغرل بن ارسلان، جشنی عظیم بساخت به عراق، و صلتی بسیار به مردم داد و این مسعود را نعمتی بسیار بداد».
‏●
در همین باب، اثیر اخسیکتی شاعر آن روزگار نیز دو رباعی دارد که ظاهراً قبل از ابطال حکم توفان سروده شده است؛ از جملۀ آن‌هاست رباعی زیر:
طوفان نجوم اگرچه باد هوس است
هم حادثه‌ای صعب جهان را ز پس است
بر خواهد چید آب ما، آتش مرگ
گر باد خروجی نکند، خاک بس است

طرفه‌ آن است که دو سه دهۀ بعد، لشکریان چنگیز، خاک ایران را به باد نیستی بر دادند. ظاهراً توفان مذکور، قوم مغول بوده‌اند. به نظر می‌رسد پیش بینی اثیر اخسیکتی چندان بی‌راه نبوده است.
‏●
منابع: عجایب الدنیا، ۹۲؛ جُنگ رباعی، ۲۲۷؛ دیوان انوری، مقدمه، ۲۸-۳۲
‏●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

در خاک جُستن
(یک کنایۀ فراموش شده)

چون کار تو با رهی نمی‌گیرد ساز
بر خود چه کنم غمان عشق تو دراز
من خود رفتم، ولیک دانم پس از این
در خاک به خون دل مرا جویی باز

انوری
(سدۀ ششم ق)
‏..
زین آتش هجر جان‌ستان ای بدساز
چون باد فکنده‌ای مرا در تک و تاز
چون آب ز کار بُردی از شمع طراز
در خاک مرا به خون دل جویی باز

ناشناس
(سدۀ ششم ق)
‏..
دیروز ز وصل تو به صد نازش و ناز
کردم در شادکامی اندر دل باز
و امروز خیال رویت ای شمع طراز
در خاک به خون دل همی‌جویم باز

ناشناس
(سدۀ ششم ق)
‏●
سه رباعیی که نقل کردیم، هر سه از شاعران یک نسل است و در مصراع چهارم آن‌ها، تعبیری کنایی به کار رفته است که در فرهنگ‌های دم دست، ندیدم که بدان اشاره‌ای کرده باشند. اگر بخواهیم بر مبنای این سه رباعی نظر دهیم، در خاک جُستن، عملی حسرت‌آلود و مشقت‌بار برای کسانی است که فرصت انجام کاری را داشته‌اند و از آن غفلت کرده‌اند و اکنون، باید تلاش بسیار کنند که مگر نعمت از دست رفته را باز یابند؛ همچون گوهری که از دست بر خاک افتاده است و برای پیدا کردنش، خون دل‌ها باید خورد.
سنایی غزنوی نیز در یکی از رباعیاتش، این تعبیر را از منظری دیگر به کار بُرده است: به نعمتی ناغافل رسیدن و گوهری یافتن که در خاطرشان نمی‌گنجید؛ شبیه آنکه در خاک دنبال سکه‌ای خُرد می‌گشته و از بختیاری‌اش، گوهری نایاب به کفش افتاده است:
در خاک بجُستمت، چو خور یافتمت
بسیار عزیزتر ز زر یافتمت
جایی اگر امروز خبر یافتمت
جان تو که نیک عشوه‌گر یافتمت
..
این تعبیر کنایی را شاعران در غیر رباعی نیز به کار بُرده‌اند. نظامی گنجوی بیتی مشهور دارد:
خمیده پشت از‌آن گشتند پیران جهان‌دیده
که اندر خاک می‌جویند ایّام جوانی را

امیر خسرو دهلوی نیز گفته است:
دریاب که گوهری چو اشکم
در خاک نیابی، ار بجویی

بنابراین، در خاک جُستن، یا در خاک نیافتن، کنایه از جستجوی امر محال یا مشقت‌بار است.
‏●
منابع:
جُنگ رباعی، ۱۸۴؛ رسائل العشاق و وسائل المشتاق، ۱۵۲، ۱۷۱؛ دیوان سنایی، ۱۱۲۴؛ گنجینۀ نظامی، ۳۲۳؛ دیوان امیر خسرو دهلوی، ۸۲۰
‏●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

ارزش افزوده
(مواجهه شاعران با میراث ادبی؛ بخش اول)

با موجودی ادبیات، دو نوع رفتار می‌توان داشت: چیزی بر آن بیفزایی، یا از ارزش آن بکاهی. حافظ و مولانا دو نمونۀ بسیار عالی از شاعرانی هستند که با دستمایه قرار دادن میراث ادبی ماقبل خود، در شعر فارسی ارزش افزوده ایجاد کرده‌اند. در مورد نحوۀ استفادۀ حافظ از سطر سطر شعر و نثر پارسی و عربی، مقالات متعدد نوشته‌اند و از مجموع آن‌ها، کتابی مستقل می‌توان پرداخت. از آنجا که حافظ در عرصۀ رباعی مدعی هیچ اتفاقی نتواند بود، این موضوع را با رباعیّات مولانا پی می‌گیریم. مولانا در رباعی، شاعری خلاّق و آفریننده است؛ اما به میراث ادبی نیز نگاهی خریدارانه دارد. یکی از شگردهای مولانا در رباعیاتش، بازسازی رباعیّات کهن است. او با ویرایش آن رباعیّات، منزلت آن‌ها را بالا می‌برد و آن‌ها را به درخشش و برجستگی‌ می‌رساند. یکی از ده‌ها مثالی که در این مورد می‌توان زد، این رباعی کهن است (رسائل العشّاق، ۳۲۴):
هجر تو ز وصل تو نکوکارتر است
هر روز دل مرا خریدارتر است
هرچند به من وصل سزاوارتر است
آخر غم هجر تو وفادارتر است.

شاعر ناشناسی که این رباعی را در قرن ششم سروده، در حد بضاعت خود کوشیده است که مضمون وفادار بودن غم را به نمایش بگذارد. اما تلاش او در حد مضمون‌سازی ساده، متوقف مانده است. این اجرای متوسط، نتوانسته احساس و اندیشۀ شاعر را چنان‌که باید به مخاطب منتقل کند. اما مولانا، با همین واژگان و طرح قافیه، فضایی سرشار از گرما و شوریدگی آفریده است (کلیّات شمس، ۸: ۳۶):
هر روز دلم در غم تو زارتر است
وز من دل بی‌رحم تو بیزارتر است
بگذاشتی‌ام، غم تو نگذاشت مرا
حقّا که غمت از تو وفادارتر است!
‏●
نمونۀ بعدی، از شاعری کرمانی به نام امیر فخرالدین مسعود است. وی در نیمۀ دوم قرن ششم هجری می‌زیست و محمد عوفی، شرح حال مختصری از او به دست داده است. امیر مسعود هنگام مطالعۀ رباعیات سنایی، احتمالاً این رباعی او را به خاطر سپرده بوده است (دیوان سنایی، ۱۱۷۳):
ای بر دل من نهاده از غم باری
وز بدخویی، گزیده کار و باری
از تنگ‌دلی که هست چاکر، باری
خود جنگ کند، خود آشتی، هر باری!

دامنۀ نفوذ سنایی، بر شاعران پس از خود بسیار وسیع است و در این موضوع هم کتابی مستقل می‌توان پرداخت. در رباعی مذکور، سنایی با ظرفیت چندمعنایی کلمۀ «باری»، بازی کرده است. اما رباعی را که می‌خوانی، چیزی جز بازی با کلمات، دست مخاطب را نمی‌گیرد. امیر مسعود، مصراع نخست رباعی را دستمایۀ سرودن یک رباعی تازه قرار داده و با تکرار چند بارۀ آن در ذهنش، و جابه‌جایی کلمات این مصراع، به یک فُرم تازه رسیده است (لباب الالباب، ۵۸):
ای بر تن من نهاده باری غم تو
وی در دل من فکنده ناری غم تو
گفتی که: مگر غم منت چونین کرد
آری غم تو، غم تو، آری غم تو!

مصراع چهارم رباعی، با آن تکرارهای بی‌نظیر و اثرگذارش، مخاطب را درگیر یک حسّ عاطفی شدید می‌کند. از ردیف در این رباعی، استفادۀ هوشمندانه‌ای شده است. منظور از ایجاد ارزش افزوده، همین اتفاق‌های زیباست.
‏●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

در ماتم تو روح بباریم نه اشک

بعد از تو دگر گل و بهاری ناید
غم آید و چون تو غمگساری ناید
در ماتم تو روح بباریم نه اشک
کز اشک در این واقعه کاری ناید!

شفیعی کدکنی
‏●

این رباعی زیبا، در مجموعۀ هزارۀ دوم‌ آهوی کوهی درج شده است (ص ۳۷۶). مصراع سوم رباعی استاد، یادآور عبارتی است که نجم‌الدین ابوالرجاء قمی در سوگ المسترشد بالله قلمی کرده است (ذیل نفثة المصدور، ۸۹):

در این حادثه،‌ دل‌ها دریدند، نه جیب.
روح بایست باریدن، نه اشک!

‏●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

رباعیِ سراسر باز!

دل بر هوست نهادنی نیست ولیک...
درهای غمت گشادنی نیست ولیک...

دل را به تو ای سنگ‌دل مهرگسل
من دانستم که دادنی نیست ولیک...

اثیر*
(نزهة‌المجالس، جمال خلیل شروانی، تصحیح دکتر محمدامین ریاحی، چاپ دوم ۱۳۷۵، ص ۴۷۲)

گویندۀ این رباعی اعجاب‌آور سه مرتبه با آوردن «ولیک» و ناتمام رها کردن جمله خواننده را سر کار گذاشته است! او به خواننده‌اش اجازه داده که ادامۀ این راه را خود طی کند، پایان مصرع‌ها را در خیال خود بسازد و با شاعر در لذّتِ ساختن و پرداختن رباعی شریک شود. آیا مدرن‌تر از این می‌توان شعر گفت؟!

*رباعی در دیوان اثیر اخسیکتی تصحیح دکتر محمود براتی خوانساری نیست. در جنگ رباعی استاد میرافضلی هم در فصل رباعی‌های اثیر اخسیکتی نیامده است. پس احتمالا باید از اثیر اومانی یا اثیرالدین فتوحی مروزی باشد.

@atefeh_tayyeh