رباعیات نویافتۀ کمال اسماعیل اصفهانی
دیوان کمال‌الدین اسماعیل اصفهانی (غزلیات و رباعیّات)، تصحیح و تحقیق محمدرضا ضیاء، تهران، بنیاد موقوفات افشار، با همکاری انتشارات سخن، ۱۳۹۹، ۵۰۵ ص
دوست فاضل ما آقای محمدرضا ضیاء، تصحیح تازه‌ای از غزلیات و رباعیات کمال اسماعیل اصفهانی به دست داده است. کمال اسماعیل، شاعر پُر آوازۀ قرن هفتم (د. ۶۳۵ ق) که در بین ادبیان ما به خلاّق المعانی شهرت دارد، از شاعران مورد علاقۀ جُنگ پردازان و مجموعه سازان پیشین بوده است. رباعیات او به جهت تازگی تصویر و مضامین بکر و غافل‌گیر کننده، بیشترین تعداد رباعی را در بین سفینه‌های شعر دارد.
دیوان کمال اسماعیل پیش‌تر، یک بار به اهتمام مرحوم حسین بحرالعلومی، در سال ۱۳۴۸ تصحیح و منتشر شده و اخیراً نیز سید مهدی طباطبایی تصحیح تازه‌ای از کلیات اشعار او را در دو جلد عرضه داشته است (تهران، ۱۳۹۶). تصحیح تازۀ آقای ضیاء، فقط غزلیات و رباعیّات کمال را در بر می‌گیرد. رهاورد این تصحیح تازه، حدود ۳۰۰ رباعی نویافته از کمال است که برای پژوهشگران شعر فارسی و بالاخص رباعی، خبری خوشایند و دلپذیر است.
تعداد رباعیات کمال در چاپ بحر العلومی ۸۶۷ رباعی، در چاپ طباطبایی ۸۲۰ رباعی و در چاپ ضیاء ۱۱۱۴ رباعی است. جناب ضیاء در تصحیح دیوان غزلیات و رباعیّات کمال، از ۱۴ نسخۀ اصلی و حدود ۳۵ نسخۀ کمکی و مشورتی بهره بُرده است. غیر از این، مصحح محترم در تعلیقات کتاب بدانچه در سفینه‌ها و جُنگ‌های کهن به نام کمال یا بی نام شاعر آمده (از قبیل نزهة المجالس و مونس الاحرار و سفینۀ کهن رباعیّات) اشاره کرده است.
بیشترین رباعیّات نویافته، متعلّق به دستنویس شمارۀ ۵۴۶۹ کتابخانۀ ملک است که در سدۀ دهم هجری کتابت شده است (بیش از ۲۰۰ رباعی نویافته). از آنجا که از دیوان کمال، حدود ده دستنویس کهن از قرن هفتم و هشتم ق باقی مانده، این حجم از رباعیّات نویافته در نسخه‌ای از قرن دهم، مصحح محترم را در درج آن‌ها در کتاب به تردید وا داشته، اما در نهایت آن‌ها را در انتهای دیوان گنجانده است. تجربه نشان داده که در برخی از دستنویس‌های متأخّر، نفایسی یافت می‌شود که در نسخه‌های قدیم نیست. همان‌طور که جناب ضیاء در مقدمه اشاره کرده، به دلیل آنکه رباعیّات شاعران اغلب در انتهای دیوان آن‌ها جای داشته، اولین قربانی گزینشگران و رونویس‌کنندگان کاهل، رباعیّات بوده است. همچنین اِسقاط اوراق دستنویس‌های کهن در مرور زمان، موجب از دست رفتن بسیاری از رباعیّات شاعران قدیم شده که در اوراق پایانی جای داشته‌اند. بنده خود از دستنویس‌های جدیدتر دیوان سنایی و معزی چندصد رباعی تازه برآورده‌ام که برخی از آن‌ها در سفینه‌های کهن به نام شاعر یا در متون قدیم بی ذکر نام گوینده یافت می‌شود و در قدمت و اصالت اغلب آن‌ها تردیدی وجود ندارد. تنها ایراد این دستنویس‌ها، تغییر و تحریف و بدخوانی و جا انداختنِ الفاظ و عبارات برخی شعرهاست که البته در نسخ قدیم هم کمابیش این ایراد دیده می‌شود.
در مورد ویژگی‌های این تصحیح تازه، باید سر فرصت سخن گفت. اما در اینجا ذکر دو نکته شاید بی مناسبت نباشد. مصحح محترم، با دقت و حوصله‌ای در خور، اشعار کمال و رباعیّات او را در جُنگ‌ها و تذکره‌ها جُسته و در مقدمه، بررسی جامعی در مورد ۲۱ منبع از این دست، صورت داده است. در این بررسی، ذکری از چند متن قدیمی مثل: جُنگ گنج بخش، روضة الناظر عزیز کاشی و انیس الوحده محمود گلستانه (هر سه از قرن هشتم ق) به میان نیامده است و به نظر من، بررسی این قبیل منابع بر کتاب‌هایی چون مجمع الفصحاء، منتخب اللطایف، سفینۀ صائب و مدینة الادب رجحان دارد. البته به برخی رباعیّات موجود در روضة الناظر به واسطۀ منابع دیگر در تعلیقات کتاب اشارتی رفته است.
نکتۀ دوم، برخی از رباعیّات نویافتۀ کمال، در چند دستنویس مورد استفادۀ مصحح که به عنوان نسخۀ کمکی و مشورتی از آن‌ها یاد شده، موجود است. ولی ایشان فقط به ذکر نسخۀ «ک» (دستنویس شمارۀ ۵۴۶۹ کتابخانۀ ملک) بسنده کرده‌اند. فی المثل، در دستنویس شمارۀ ۱۱۷ فیروز (کتابخانۀ مجلس) رباعیّات نویافتۀ مشترک بسیاری با دستنویس مذکور هست که ذکر آن‌ها، می‌توانست بر تقویت انتساب آن‌ها به کمال مدد رساند. ضمن اینکه در دستنویس فیروز، چند رباعی نویافته هست که از نگاه مصحح محترم پوشیده مانده است. نسخۀ مورد اشاره می‌تواند برخی از ابهام‌های موجود در رباعیّات نویافته را نیز بر طرف نماید.
در پایان، باید از دو ویژگی دیگر این تصحیح یاد کنم. یکی مقدمۀ خواندنی آن که از دقت نظر و تازگی نگاه مصحّح و اشراف او بر اشعار کمال خبر می‌دهد؛ و دیگر، فهرست اشعار کمال که نخست بر اساس حرف اول شعرها، و سپس بر مبنای حرف قافیه تنظیم شده و کارگشای مراجعان به این کتاب است.
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
دیوان کمال‌الدین اسماعیل اصفهانی (غزلیات و رباعیّات)، تصحیح و تحقیق محمدرضا ضیاء، تهران، بنیاد موقوفات افشار، با همکاری انتشارات سخن، ۱۳۹۹، ۵۰۵ ص
دوست فاضل ما آقای محمدرضا ضیاء، تصحیح تازه‌ای از غزلیات و رباعیات کمال اسماعیل اصفهانی به دست داده است. کمال اسماعیل، شاعر پُر آوازۀ قرن هفتم (د. ۶۳۵ ق) که در بین ادبیان ما به خلاّق المعانی شهرت دارد، از شاعران مورد علاقۀ جُنگ پردازان و مجموعه سازان پیشین بوده است. رباعیات او به جهت تازگی تصویر و مضامین بکر و غافل‌گیر کننده، بیشترین تعداد رباعی را در بین سفینه‌های شعر دارد.
دیوان کمال اسماعیل پیش‌تر، یک بار به اهتمام مرحوم حسین بحرالعلومی، در سال ۱۳۴۸ تصحیح و منتشر شده و اخیراً نیز سید مهدی طباطبایی تصحیح تازه‌ای از کلیات اشعار او را در دو جلد عرضه داشته است (تهران، ۱۳۹۶). تصحیح تازۀ آقای ضیاء، فقط غزلیات و رباعیّات کمال را در بر می‌گیرد. رهاورد این تصحیح تازه، حدود ۳۰۰ رباعی نویافته از کمال است که برای پژوهشگران شعر فارسی و بالاخص رباعی، خبری خوشایند و دلپذیر است.
تعداد رباعیات کمال در چاپ بحر العلومی ۸۶۷ رباعی، در چاپ طباطبایی ۸۲۰ رباعی و در چاپ ضیاء ۱۱۱۴ رباعی است. جناب ضیاء در تصحیح دیوان غزلیات و رباعیّات کمال، از ۱۴ نسخۀ اصلی و حدود ۳۵ نسخۀ کمکی و مشورتی بهره بُرده است. غیر از این، مصحح محترم در تعلیقات کتاب بدانچه در سفینه‌ها و جُنگ‌های کهن به نام کمال یا بی نام شاعر آمده (از قبیل نزهة المجالس و مونس الاحرار و سفینۀ کهن رباعیّات) اشاره کرده است.
بیشترین رباعیّات نویافته، متعلّق به دستنویس شمارۀ ۵۴۶۹ کتابخانۀ ملک است که در سدۀ دهم هجری کتابت شده است (بیش از ۲۰۰ رباعی نویافته). از آنجا که از دیوان کمال، حدود ده دستنویس کهن از قرن هفتم و هشتم ق باقی مانده، این حجم از رباعیّات نویافته در نسخه‌ای از قرن دهم، مصحح محترم را در درج آن‌ها در کتاب به تردید وا داشته، اما در نهایت آن‌ها را در انتهای دیوان گنجانده است. تجربه نشان داده که در برخی از دستنویس‌های متأخّر، نفایسی یافت می‌شود که در نسخه‌های قدیم نیست. همان‌طور که جناب ضیاء در مقدمه اشاره کرده، به دلیل آنکه رباعیّات شاعران اغلب در انتهای دیوان آن‌ها جای داشته، اولین قربانی گزینشگران و رونویس‌کنندگان کاهل، رباعیّات بوده است. همچنین اِسقاط اوراق دستنویس‌های کهن در مرور زمان، موجب از دست رفتن بسیاری از رباعیّات شاعران قدیم شده که در اوراق پایانی جای داشته‌اند. بنده خود از دستنویس‌های جدیدتر دیوان سنایی و معزی چندصد رباعی تازه برآورده‌ام که برخی از آن‌ها در سفینه‌های کهن به نام شاعر یا در متون قدیم بی ذکر نام گوینده یافت می‌شود و در قدمت و اصالت اغلب آن‌ها تردیدی وجود ندارد. تنها ایراد این دستنویس‌ها، تغییر و تحریف و بدخوانی و جا انداختنِ الفاظ و عبارات برخی شعرهاست که البته در نسخ قدیم هم کمابیش این ایراد دیده می‌شود.
در مورد ویژگی‌های این تصحیح تازه، باید سر فرصت سخن گفت. اما در اینجا ذکر دو نکته شاید بی مناسبت نباشد. مصحح محترم، با دقت و حوصله‌ای در خور، اشعار کمال و رباعیّات او را در جُنگ‌ها و تذکره‌ها جُسته و در مقدمه، بررسی جامعی در مورد ۲۱ منبع از این دست، صورت داده است. در این بررسی، ذکری از چند متن قدیمی مثل: جُنگ گنج بخش، روضة الناظر عزیز کاشی و انیس الوحده محمود گلستانه (هر سه از قرن هشتم ق) به میان نیامده است و به نظر من، بررسی این قبیل منابع بر کتاب‌هایی چون مجمع الفصحاء، منتخب اللطایف، سفینۀ صائب و مدینة الادب رجحان دارد. البته به برخی رباعیّات موجود در روضة الناظر به واسطۀ منابع دیگر در تعلیقات کتاب اشارتی رفته است.
نکتۀ دوم، برخی از رباعیّات نویافتۀ کمال، در چند دستنویس مورد استفادۀ مصحح که به عنوان نسخۀ کمکی و مشورتی از آن‌ها یاد شده، موجود است. ولی ایشان فقط به ذکر نسخۀ «ک» (دستنویس شمارۀ ۵۴۶۹ کتابخانۀ ملک) بسنده کرده‌اند. فی المثل، در دستنویس شمارۀ ۱۱۷ فیروز (کتابخانۀ مجلس) رباعیّات نویافتۀ مشترک بسیاری با دستنویس مذکور هست که ذکر آن‌ها، می‌توانست بر تقویت انتساب آن‌ها به کمال مدد رساند. ضمن اینکه در دستنویس فیروز، چند رباعی نویافته هست که از نگاه مصحح محترم پوشیده مانده است. نسخۀ مورد اشاره می‌تواند برخی از ابهام‌های موجود در رباعیّات نویافته را نیز بر طرف نماید.
در پایان، باید از دو ویژگی دیگر این تصحیح یاد کنم. یکی مقدمۀ خواندنی آن که از دقت نظر و تازگی نگاه مصحّح و اشراف او بر اشعار کمال خبر می‌دهد؛ و دیگر، فهرست اشعار کمال که نخست بر اساس حرف اول شعرها، و سپس بر مبنای حرف قافیه تنظیم شده و کارگشای مراجعان به این کتاب است.
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
Telegram
چهار خطی
رباعی فارسی، به روایت: سید علی میرافضلی
(این صفحه روز پنج‌شنبه ۱۹ آذر ۱۳۹۴ش راه‌اندازی شده است.)
(این صفحه روز پنج‌شنبه ۱۹ آذر ۱۳۹۴ش راه‌اندازی شده است.)
Forwarded from مرکز فرهنگی شهرکتاب
Media is too big
VIEW IN TELEGRAM
دکترمحمدرضاضیاء ازدیوان کمال الدین اسماعیل اصفهانی می گوید.این اثربه تازگی باتصحیح ایشان وبه همت انتشارات دکترمحمودافشارمنتشرشده است.
@Bookcitycc
@Bookcitycc
سه رباعی هم‌ساز
للامام الافضل رفیع الدین الابهری
ما را دل عشق و سر سوداست هنوز
در سینۀ ما نقش دل‌آراست هنوز
طعم لب و بوی زلف و رنگ رخ یار
در کام و مشام و دیدۀ ماست هنوز
لسعد بن المؤید مجاوبة له
باغ رخ یار سخت زیباست هنوز
دیوانه دلم به داغ شیداست هنوز
بیخ گل عشق و‌آب سلسال خیال
در طرف روان و دیدۀ ماست هنوز
لصدر المغفور تاج الدین علی بن ابرهیم المیراثی
آن نرگس بیمار تو رعناست هنوز
واندر سر من ز عشق سوداست هنوز
زلفین چو زنجیر و خیال رخ تو
در پای دل و دو دیدۀ ماست هنوز
رفیع الدین محمود بکرانی ابهری، از شاعران قرن هفتم و درگذشتۀ ۶۷۲ ق است و پسرش رکن‌الدین حسن ابهری نیز در شعر مرتبۀ بلندی داشته است. فاضل ارجمند جناب بهروز ایمانی، مقالتی روشنگر در معرفی این شخص دارد (گزارش میراث، ۱۳۹۳) و آقایان محمد افشین‌وفایی و ارحام مرادی نیز در مقدمۀ انیس الخلوة ملطیوی، اطلاعات تکمیلی در مورد این پدر و پسر آورده‌اند. در مورد دو شاعر دیگر، اطلاعی ندارم. اما پیداست که از رجال قرن هفتم بوده‌اند. از سعد بن مؤید اشعاری در دیگر جُنگ‌ها دیده‌ام. اما عجالتاً به خاطرم نرسید کجا.
▫️ منبع: جُنگ نظم و نثر کتابخانۀ سلیمانیه، مسعود متطبب، ۷۶۳ ق، برگ ۲۰ پ
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
للامام الافضل رفیع الدین الابهری
ما را دل عشق و سر سوداست هنوز
در سینۀ ما نقش دل‌آراست هنوز
طعم لب و بوی زلف و رنگ رخ یار
در کام و مشام و دیدۀ ماست هنوز
لسعد بن المؤید مجاوبة له
باغ رخ یار سخت زیباست هنوز
دیوانه دلم به داغ شیداست هنوز
بیخ گل عشق و‌آب سلسال خیال
در طرف روان و دیدۀ ماست هنوز
لصدر المغفور تاج الدین علی بن ابرهیم المیراثی
آن نرگس بیمار تو رعناست هنوز
واندر سر من ز عشق سوداست هنوز
زلفین چو زنجیر و خیال رخ تو
در پای دل و دو دیدۀ ماست هنوز
رفیع الدین محمود بکرانی ابهری، از شاعران قرن هفتم و درگذشتۀ ۶۷۲ ق است و پسرش رکن‌الدین حسن ابهری نیز در شعر مرتبۀ بلندی داشته است. فاضل ارجمند جناب بهروز ایمانی، مقالتی روشنگر در معرفی این شخص دارد (گزارش میراث، ۱۳۹۳) و آقایان محمد افشین‌وفایی و ارحام مرادی نیز در مقدمۀ انیس الخلوة ملطیوی، اطلاعات تکمیلی در مورد این پدر و پسر آورده‌اند. در مورد دو شاعر دیگر، اطلاعی ندارم. اما پیداست که از رجال قرن هفتم بوده‌اند. از سعد بن مؤید اشعاری در دیگر جُنگ‌ها دیده‌ام. اما عجالتاً به خاطرم نرسید کجا.
▫️ منبع: جُنگ نظم و نثر کتابخانۀ سلیمانیه، مسعود متطبب، ۷۶۳ ق، برگ ۲۰ پ
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
Telegram
چهار خطی
رباعی فارسی، به روایت: سید علی میرافضلی
(این صفحه روز پنج‌شنبه ۱۹ آذر ۱۳۹۴ش راه‌اندازی شده است.)
(این صفحه روز پنج‌شنبه ۱۹ آذر ۱۳۹۴ش راه‌اندازی شده است.)
خیامانه‌های سلمان ساوجی
سلمان ساوجی (۷۰۹ - ۷۷۸ ق)، از شاعران نامدار سدۀ هشتم هجری است. وی در انواع شعر، از قصیده و غزل و مثنوی، جزو سرآمدان روزگار خود بوده است و در قالب رباعی نیز، در زمانه‌ای که رباعی ارج و قرب چندانی نداشته، رباعیاتش بر رباعیاتی هم‌عصرانش همچون حافظ، خواجو و دیگران، برتری دارد. از سلمان ساوجی حدود ۱۴۰ رباعی در دست است. درونمایۀ اغلب رباعیات او، عشق و مضامین مرتبط با آن است. وی مانند اغلب هم‌عصرانش، به مفاهیم خیّامی، چه در غزل و چه در رباعی، توجه ویژه داشته است. برخی از خیّامانه‌های او، در سفر زمانه به کاروان رباعیات حکیم عمر خیّام نیشابوری پیوسته است. یکی از مشهورترین و بهترین آن‌ها، رباعی زیر است:
آمد سحری ندا ز میخانۀ ما
کای رندِ خراباتیِ دیوانۀ ما
برخیزکه پُر کنیم پیمانه ز مَی
زآن پیش‌که پُر کنند پیمانۀ ما
رباعی مذکور، در اغلب نسخه‌های خطی دیوان سلمان ساوجی وارد شده است و در صحّت انتساب آن به سلمان تردیدی نداریم. ایهام تناسب (در پُر کردن پیمانه) که یکی از اصلی‌ترین شاخصه‌های سبکی سلمان ساوجی است و در ردیفِ بازی‌های زبانی رایج در سدۀ هشتم هجری جای دارد، محور مضمون‌بندی در این رباعی است. البته، مضمون رباعی، جزو مضامین رایج و قدیمی شعر فارسی است. فرخی سیستانی شاعر دورۀ غزنوی، آورده است:
خیز تا بر گل نو کوزگکی باده خوریم
پیش تا از گل ما کوزه کند دست زمان
به نظر می‌رسد سلمان ساوجی به بیت مورد اشاره توجه خاص داشته است، اما توانسته در قالب رباعی انسجام و فُرم دلچسب‌تری به آن ببخشد. رباعی، همچنین یادآور این رباعی منسوب به خیّام است که اگرچه در صحّت انتساب آن به خیّام تردید داریم، ولی باید از اشعار اوایل قرن هشتم هجری باشد:
برخیز و بیا یکی ز بهر دل ما
حل کن به‌جمال خویش این مشکل ما
یک کوزه شراب تا به هم نوش کنیم
زآن پیش که کوزه‌ها کنند از گل ما
●
ایده و اندیشۀ این رباعی سلمان ساوجی که چرخ در کار خود اختیاری ندارد و حواله کردن مشکلات بشر به آسمان، از عقل و تدبیر به دور است:
قسم تو اگر مراد و گر حرمان است
حظّ تو اگر درد، وگر درمان است
از گردش آسمان نباید دانست
کو نیز به حال خویش سرگردان است
یادآور این رباعی منسوب به خیّام است:
هر جان شریف کو شناسای ره است
داند که هرآنچه آید از جایگه است
رنجی که رسد به تو نه از دور مَه است
کو نیز ز هرچه می‌رود بی‌گنه است.
نزاری قهستانی (د. ۷۲۰) نیز رباعیی با همین مضمون دارد:
ای دل! چو بد و نیک جهان بر گذر است
شادی کن و غم مخور که دنیا سمر است
سرگشتگی من و تو از چرخ مدان
کو هم ز من و تو نیز سرگشته‌تر است
رباعی نزاری نیز در جای خود، شباهت به این رباعی منسوب به خیّام دارد:
نیکی و بدی که در نهاد بشر است
شادی و غمی که در قضا و قدر است
با چرخ مکن حواله کاندر ره عقل
چرخ از تو هزار بار بیچاره‌تر است
●
این چند رباعی خیّامانۀ سلمان ساوجی هم در بعضی منابع به خیّام نسبت داده شده است:
خواهم که مرا مدام آماده بود
جام می و شاهدی که آزاده بود
چندان بخورم باده که چون خاک شوم
این کاسۀ سر هنوز پُر باده بود
..
چون قسم تو زآنچه عقل قسمت فرمود
یک ذرّه نه کم شود نه خواهد افزود
آسوده ز هرچه نیست، می‌باید زیست
وآزاده ز هرچه هست، می‌باید بود!
..
یاقوت لبا! لعل بدخشانی کو؟
وآن راحت روح و راح ریحانی کو؟
گویند: حرام در مسلمانی شد
تو مَی خور و غم مخور، مسلمانی کو؟
..
ای بس که شکست و باز بستم توبه
فریاد همی‌کند ز دستم توبه
دیروز به توبه‌ای شکستم ساغر
امروز به ساغری شکستم توبه
رباعی دوم از این چهار رباعی، علاوه بر خیّام، در بعضی از جُنگ‌های قرن هشتم (روضة الناظر و انیس الوحده) به اسم عزالدین کاشانی هم آمده است. این انتساب، به دلیل درج رباعی در دو فقره از آثار نیمۀ اول قرن هشتم، و همشهری بودن مؤلفین آن‌ها با عزالدین کاشانی، در خور تأمل خاص است و ممکن است انتساب رباعی به سلمان ساوجی را نیز منتفی سازد.
منابع:
جُنگ رباعی، ۵۱۶، ۵۲۰، ۵۲۱، ۵۲۴، ۵۳۲؛ دیوان حکیم فرخی سیستانی، ۴۴۰؛ طربخانه، ۳۰، ۵۳، ۸۹؛ نامه‌های منظوم و رباعیات نزاری، ۹۴؛ روضة الناظر و نزهة الخاطر، ۸۳؛ انیس الوحده و جلیس الخلوه، ۱۱۲
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
سلمان ساوجی (۷۰۹ - ۷۷۸ ق)، از شاعران نامدار سدۀ هشتم هجری است. وی در انواع شعر، از قصیده و غزل و مثنوی، جزو سرآمدان روزگار خود بوده است و در قالب رباعی نیز، در زمانه‌ای که رباعی ارج و قرب چندانی نداشته، رباعیاتش بر رباعیاتی هم‌عصرانش همچون حافظ، خواجو و دیگران، برتری دارد. از سلمان ساوجی حدود ۱۴۰ رباعی در دست است. درونمایۀ اغلب رباعیات او، عشق و مضامین مرتبط با آن است. وی مانند اغلب هم‌عصرانش، به مفاهیم خیّامی، چه در غزل و چه در رباعی، توجه ویژه داشته است. برخی از خیّامانه‌های او، در سفر زمانه به کاروان رباعیات حکیم عمر خیّام نیشابوری پیوسته است. یکی از مشهورترین و بهترین آن‌ها، رباعی زیر است:
آمد سحری ندا ز میخانۀ ما
کای رندِ خراباتیِ دیوانۀ ما
برخیزکه پُر کنیم پیمانه ز مَی
زآن پیش‌که پُر کنند پیمانۀ ما
رباعی مذکور، در اغلب نسخه‌های خطی دیوان سلمان ساوجی وارد شده است و در صحّت انتساب آن به سلمان تردیدی نداریم. ایهام تناسب (در پُر کردن پیمانه) که یکی از اصلی‌ترین شاخصه‌های سبکی سلمان ساوجی است و در ردیفِ بازی‌های زبانی رایج در سدۀ هشتم هجری جای دارد، محور مضمون‌بندی در این رباعی است. البته، مضمون رباعی، جزو مضامین رایج و قدیمی شعر فارسی است. فرخی سیستانی شاعر دورۀ غزنوی، آورده است:
خیز تا بر گل نو کوزگکی باده خوریم
پیش تا از گل ما کوزه کند دست زمان
به نظر می‌رسد سلمان ساوجی به بیت مورد اشاره توجه خاص داشته است، اما توانسته در قالب رباعی انسجام و فُرم دلچسب‌تری به آن ببخشد. رباعی، همچنین یادآور این رباعی منسوب به خیّام است که اگرچه در صحّت انتساب آن به خیّام تردید داریم، ولی باید از اشعار اوایل قرن هشتم هجری باشد:
برخیز و بیا یکی ز بهر دل ما
حل کن به‌جمال خویش این مشکل ما
یک کوزه شراب تا به هم نوش کنیم
زآن پیش که کوزه‌ها کنند از گل ما
●
ایده و اندیشۀ این رباعی سلمان ساوجی که چرخ در کار خود اختیاری ندارد و حواله کردن مشکلات بشر به آسمان، از عقل و تدبیر به دور است:
قسم تو اگر مراد و گر حرمان است
حظّ تو اگر درد، وگر درمان است
از گردش آسمان نباید دانست
کو نیز به حال خویش سرگردان است
یادآور این رباعی منسوب به خیّام است:
هر جان شریف کو شناسای ره است
داند که هرآنچه آید از جایگه است
رنجی که رسد به تو نه از دور مَه است
کو نیز ز هرچه می‌رود بی‌گنه است.
نزاری قهستانی (د. ۷۲۰) نیز رباعیی با همین مضمون دارد:
ای دل! چو بد و نیک جهان بر گذر است
شادی کن و غم مخور که دنیا سمر است
سرگشتگی من و تو از چرخ مدان
کو هم ز من و تو نیز سرگشته‌تر است
رباعی نزاری نیز در جای خود، شباهت به این رباعی منسوب به خیّام دارد:
نیکی و بدی که در نهاد بشر است
شادی و غمی که در قضا و قدر است
با چرخ مکن حواله کاندر ره عقل
چرخ از تو هزار بار بیچاره‌تر است
●
این چند رباعی خیّامانۀ سلمان ساوجی هم در بعضی منابع به خیّام نسبت داده شده است:
خواهم که مرا مدام آماده بود
جام می و شاهدی که آزاده بود
چندان بخورم باده که چون خاک شوم
این کاسۀ سر هنوز پُر باده بود
..
چون قسم تو زآنچه عقل قسمت فرمود
یک ذرّه نه کم شود نه خواهد افزود
آسوده ز هرچه نیست، می‌باید زیست
وآزاده ز هرچه هست، می‌باید بود!
..
یاقوت لبا! لعل بدخشانی کو؟
وآن راحت روح و راح ریحانی کو؟
گویند: حرام در مسلمانی شد
تو مَی خور و غم مخور، مسلمانی کو؟
..
ای بس که شکست و باز بستم توبه
فریاد همی‌کند ز دستم توبه
دیروز به توبه‌ای شکستم ساغر
امروز به ساغری شکستم توبه
رباعی دوم از این چهار رباعی، علاوه بر خیّام، در بعضی از جُنگ‌های قرن هشتم (روضة الناظر و انیس الوحده) به اسم عزالدین کاشانی هم آمده است. این انتساب، به دلیل درج رباعی در دو فقره از آثار نیمۀ اول قرن هشتم، و همشهری بودن مؤلفین آن‌ها با عزالدین کاشانی، در خور تأمل خاص است و ممکن است انتساب رباعی به سلمان ساوجی را نیز منتفی سازد.
منابع:
جُنگ رباعی، ۵۱۶، ۵۲۰، ۵۲۱، ۵۲۴، ۵۳۲؛ دیوان حکیم فرخی سیستانی، ۴۴۰؛ طربخانه، ۳۰، ۵۳، ۸۹؛ نامه‌های منظوم و رباعیات نزاری، ۹۴؛ روضة الناظر و نزهة الخاطر، ۸۳؛ انیس الوحده و جلیس الخلوه، ۱۱۲
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
Telegram
چهار خطی
رباعی فارسی، به روایت: سید علی میرافضلی
(این صفحه روز پنج‌شنبه ۱۹ آذر ۱۳۹۴ش راه‌اندازی شده است.)
(این صفحه روز پنج‌شنبه ۱۹ آذر ۱۳۹۴ش راه‌اندازی شده است.)
Forwarded from شرف‌الدین امیرپور
برگى به كتابخانه خواهيم شدن؟
يا خشتِ شرابخانه خواهيم شدن؟
پرسش بگذار و شاد بگذر، كه برون
زين كُهنه عذابخانه خواهيم شدن
#اسماعیل_خویى
#رباعی
#رباعی_معاصر
👇👇👇
https://t.me/e_khoi
👇👇👇👇
@be_in_zodiha
يا خشتِ شرابخانه خواهيم شدن؟
پرسش بگذار و شاد بگذر، كه برون
زين كُهنه عذابخانه خواهيم شدن
#اسماعیل_خویى
#رباعی
#رباعی_معاصر
👇👇👇
https://t.me/e_khoi
👇👇👇👇
@be_in_zodiha
Forwarded from حرف‌هايى براى نگفتن
در آینه
( انسان در نهایت، شبیه رؤیاهایش می شود. / آلبرت انیشتین)
امروزت، آيينه ی فردای خودت
یک آینه بنشین به تماشای خودت
عمرت با " رؤیای رهایی " سر شد
اما نشدی شبیه رؤیای خودت!
محمد رضا روزبه
@Mohammadrezarouzbeh
( انسان در نهایت، شبیه رؤیاهایش می شود. / آلبرت انیشتین)
امروزت، آيينه ی فردای خودت
یک آینه بنشین به تماشای خودت
عمرت با " رؤیای رهایی " سر شد
اما نشدی شبیه رؤیای خودت!
محمد رضا روزبه
@Mohammadrezarouzbeh
Forwarded from احسان‌نامه
🗓محمد فرخی یزدی، در چنین ایامی (۲۵ مهر ۱۳۱۸) در زندان کشته شد. او شاعری بود که به سیاست علاقه داشت. یک دوره نماینده مجلس شد، چندین روزنامه منتشر کرد،... و باری هم (به دستور حاکم وقتِ یزد و به خاطر شعری در نوروز ۱۲۹۷) لبهایش را با نخ و سوزن دوختند. رباعی‌هایی که در صفحه اول روزنامۀ معروف «طوفان» و با مضمون متناسب با سرمقاله‌هایش دربارۀ مسایل روز می‌سرود، نشان از قوت قریحه و قدرت استعدادش دارد:
@ehsanname
این پول که صاحبان القاب خورند
خون دل ماست چون می ناب خورند
تا کی عرق جبین یک ملت را
بگرفته و قطره قطره چون آب خورند؟ (در اعتراض به هزینه‌کرد بودجه)
این جعبه که آرا همه در دامن اوست
چون دورِ سپهر، بیوفایی فن اوست
از بس که به این و آن دهد وعدۀ وصل
خون دوهزار کشته در گردن اوست (دربارۀ انتخابات مجلس پنجم در ۱۳۰۲)
آثار مِحَن از در و دیوار ببین
فریاد ز کاردار و بیکار ببین
هر دستۀ از مردم این کشور را
سرگشتۀ اضطراب افکار ببین (سرمقاله از یأس عمومی در آن سال می‌گوید)
چون عیش و غم زمانه قسمت کردند
ما را غم بیکرانه قسمت کردند
شیخ و شه و شحنه، عیش و نوش همه را
بردند و برادرانه قسمت کردند (دربارۀ وزارت مالیه)
@ehsannam
@ehsanname
این پول که صاحبان القاب خورند
خون دل ماست چون می ناب خورند
تا کی عرق جبین یک ملت را
بگرفته و قطره قطره چون آب خورند؟ (در اعتراض به هزینه‌کرد بودجه)
این جعبه که آرا همه در دامن اوست
چون دورِ سپهر، بیوفایی فن اوست
از بس که به این و آن دهد وعدۀ وصل
خون دوهزار کشته در گردن اوست (دربارۀ انتخابات مجلس پنجم در ۱۳۰۲)
آثار مِحَن از در و دیوار ببین
فریاد ز کاردار و بیکار ببین
هر دستۀ از مردم این کشور را
سرگشتۀ اضطراب افکار ببین (سرمقاله از یأس عمومی در آن سال می‌گوید)
چون عیش و غم زمانه قسمت کردند
ما را غم بیکرانه قسمت کردند
شیخ و شه و شحنه، عیش و نوش همه را
بردند و برادرانه قسمت کردند (دربارۀ وزارت مالیه)
@ehsannam
Forwarded from پرنیان ۷ رنگ
🔹 رباعی نویافته از ناصر بجه‌ای شیرازی
گفتم که لبت، گفت که جان می‌طلبی
گفتم وصلت ، گفت جهان می‌طلبی
گفتم که بده مراد جانم ، گفتا :
چیزی که کسی نیافت آن می‌طلبی
ناصرالدین بجّه‌ای ( بجه قصبه‌ای از متعلقات رامجرد ) بیشتر در شیراز زیسته و از معاصران سعدی است. دیوانش در دست نیست و در اشعارش تاثیر سبک و سخن سعدی و مولوی دیده می‌شود. وفاتش را به سال ۷۱۵ قمری در شیراز نوشته‌اند.
غزلی معروف و زیبا از سروده‌های او به دیوان حافظ راه یافته با مطلع زیر:
هرگزم نقش تو از لوح دل و جان نرود
هرگز از یاد من آن زلف پریشان نرود...
این غزل در برخی نسخه‌های دیوان ناصر بخارائی نیز وارد شده و در دیوان چاپی او آمده‌است.
دکتر محمود مدبری با استناد بر چند جنگ و تذکره ۸۱۵ بیت از اشعار ناصر بجه‌ای را بازیافته و در سال ۷۵ دیوانچه‌ای از اشعار او ترتیب داد. علاوه بر منابع مورد استفاده ایشان، ۷ غزل ( در مجموع ۶۷ بیت ) از ناصر در انیس‌الخلوه و ۱۴ غزل در جنگ منصور بن کمال‌الدین حسینی ( ۱۰ غزل نویافته مشتمل بر ۱۰۰ بیت ) توسط دکتر میلاد عظیمی در سال ۹۵ و ۹۶ در مجله بخارا منتشر شد.
جنگ خطی شماره ۵۳۱۹ کتابخانه ملک حاوی بیشترین تعداد ابیات از اشعار ناصر بجه‌ای است. در فهرست نسخه‌های کتابخانه ملک تاریخ کتابت این جنگ سده ۱۰ دانسته شده، و دکتر مدبری آن را متعلق به سده ۱۱ نوشته‌است. دکتر عظیمی تاریخ تدوین ( و نه کتابت ) جنگ را سده هشتم می‌داند.
در صفحه ۶۱۳ این نسخه رباعی بالا از ناصر بجه‌ای نقل شده که از دید پژوهشگران پنهان مانده و در مجموعه اشعار تدوین شده وی نیامده است.
رباعی یادآور رباعی زیر از شمس هروی است که در نزهه‌المجالس آمده:
گفتم که رخت گفت جنان می‌طلبی
گفتم که لبت گفت که جان می‌طلبی
گفتم دهنت گفت که بس شیفته‌ای
کز عالم نیستی نشان می‌طلبی
#مهدی_دهقان
@parniyan7rang
گفتم که لبت، گفت که جان می‌طلبی
گفتم وصلت ، گفت جهان می‌طلبی
گفتم که بده مراد جانم ، گفتا :
چیزی که کسی نیافت آن می‌طلبی
ناصرالدین بجّه‌ای ( بجه قصبه‌ای از متعلقات رامجرد ) بیشتر در شیراز زیسته و از معاصران سعدی است. دیوانش در دست نیست و در اشعارش تاثیر سبک و سخن سعدی و مولوی دیده می‌شود. وفاتش را به سال ۷۱۵ قمری در شیراز نوشته‌اند.
غزلی معروف و زیبا از سروده‌های او به دیوان حافظ راه یافته با مطلع زیر:
هرگزم نقش تو از لوح دل و جان نرود
هرگز از یاد من آن زلف پریشان نرود...
این غزل در برخی نسخه‌های دیوان ناصر بخارائی نیز وارد شده و در دیوان چاپی او آمده‌است.
دکتر محمود مدبری با استناد بر چند جنگ و تذکره ۸۱۵ بیت از اشعار ناصر بجه‌ای را بازیافته و در سال ۷۵ دیوانچه‌ای از اشعار او ترتیب داد. علاوه بر منابع مورد استفاده ایشان، ۷ غزل ( در مجموع ۶۷ بیت ) از ناصر در انیس‌الخلوه و ۱۴ غزل در جنگ منصور بن کمال‌الدین حسینی ( ۱۰ غزل نویافته مشتمل بر ۱۰۰ بیت ) توسط دکتر میلاد عظیمی در سال ۹۵ و ۹۶ در مجله بخارا منتشر شد.
جنگ خطی شماره ۵۳۱۹ کتابخانه ملک حاوی بیشترین تعداد ابیات از اشعار ناصر بجه‌ای است. در فهرست نسخه‌های کتابخانه ملک تاریخ کتابت این جنگ سده ۱۰ دانسته شده، و دکتر مدبری آن را متعلق به سده ۱۱ نوشته‌است. دکتر عظیمی تاریخ تدوین ( و نه کتابت ) جنگ را سده هشتم می‌داند.
در صفحه ۶۱۳ این نسخه رباعی بالا از ناصر بجه‌ای نقل شده که از دید پژوهشگران پنهان مانده و در مجموعه اشعار تدوین شده وی نیامده است.
رباعی یادآور رباعی زیر از شمس هروی است که در نزهه‌المجالس آمده:
گفتم که رخت گفت جنان می‌طلبی
گفتم که لبت گفت که جان می‌طلبی
گفتم دهنت گفت که بس شیفته‌ای
کز عالم نیستی نشان می‌طلبی
#مهدی_دهقان
@parniyan7rang
تنهاییِ جمعی
ای غم که مسافر جهان پیمایی
ای تازه نهال چمن رعنایی!
گر حال فصیحی از تو پُرسند، بگوی:
در صحبت خلق، مُرد از تنهایی!
فصیحی هروی
(د. 1049 ق)
..
منبع: دیوان فصیحی هروی، 198
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
ای غم که مسافر جهان پیمایی
ای تازه نهال چمن رعنایی!
گر حال فصیحی از تو پُرسند، بگوی:
در صحبت خلق، مُرد از تنهایی!
فصیحی هروی
(د. 1049 ق)
..
منبع: دیوان فصیحی هروی، 198
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
Telegram
چهار خطی
رباعی فارسی، به روایت: سید علی میرافضلی
(این صفحه روز پنج‌شنبه ۱۹ آذر ۱۳۹۴ش راه‌اندازی شده است.)
(این صفحه روز پنج‌شنبه ۱۹ آذر ۱۳۹۴ش راه‌اندازی شده است.)
Forwarded from کتابخانه نسخ خطی سپهسالار
نزهة المجالس امیر حسین هروی.pdf
125.8 MB
نزهه المجالس
تالیف امیر حسین هروی
محل نگهداری : جار الله زمخشری ترکیه
سال کتابت: 731
کاتب: إسماعيل بن اسفنديار
أبهري
الذریعه ، ج24 ، ص124 ؛ کشف الظنون ، ج2 ، ص1946
@sepahsalaar
تالیف امیر حسین هروی
محل نگهداری : جار الله زمخشری ترکیه
سال کتابت: 731
کاتب: إسماعيل بن اسفنديار
أبهري
الذریعه ، ج24 ، ص124 ؛ کشف الظنون ، ج2 ، ص1946
@sepahsalaar
کتابخانه نسخ خطی سپهسالار
نزهة المجالس امیر حسین هروی.pdf
⬆️ تصویری با کیفیت از نزهة المجالس جمال خلیل شروانی
نزهة المجالس، معروف‌ترین رباعی نامۀ فارسی است. این دفتر ارجمند، در اواسط سدۀ هفتم هجری در شمال غربی ایران فراهم آمده است. دستنویسی از این اثر که حدود 80 سال بعد از تألیف کتابت شده (731 ق)، در کتابخانۀ جارالله ترکیه نگهداری می‌شود. این دستنویس در دنبالۀ دیوان عراقی همدانی آمده و کاتب آن اسماعیل بن اسفندیار ابهری است.
نزهة المجالس در سال 1366 به اهتمام مرحوم دکتر محمد امین ریاحی تصحیح و منتشر شده است. تصویر رنگی و با کیفیت این دستنویس در صفحۀ تلگرام مدرسۀ سپهسالار تهران به اشتراک گذاشته شده و به اشتباه از امیر حسین هروی دانسته شده است. امیر حسینی، رساله‌ای عرفانی به نام نزهة الارواح (تألیف در 711 ق) دارد که باعث اشتباه گردانندۀ صفحۀ کتابخانۀ سپهسالار شده است. اما اصل قضیه که همان دستنویس نزهة المجالس باشد و برای دوستداران شعر کهن فارسی و علی الخصوص حوزۀ رباعی اهمیت بسیار دارد، به قوّت خود باقی است.
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
نزهة المجالس، معروف‌ترین رباعی نامۀ فارسی است. این دفتر ارجمند، در اواسط سدۀ هفتم هجری در شمال غربی ایران فراهم آمده است. دستنویسی از این اثر که حدود 80 سال بعد از تألیف کتابت شده (731 ق)، در کتابخانۀ جارالله ترکیه نگهداری می‌شود. این دستنویس در دنبالۀ دیوان عراقی همدانی آمده و کاتب آن اسماعیل بن اسفندیار ابهری است.
نزهة المجالس در سال 1366 به اهتمام مرحوم دکتر محمد امین ریاحی تصحیح و منتشر شده است. تصویر رنگی و با کیفیت این دستنویس در صفحۀ تلگرام مدرسۀ سپهسالار تهران به اشتراک گذاشته شده و به اشتباه از امیر حسین هروی دانسته شده است. امیر حسینی، رساله‌ای عرفانی به نام نزهة الارواح (تألیف در 711 ق) دارد که باعث اشتباه گردانندۀ صفحۀ کتابخانۀ سپهسالار شده است. اما اصل قضیه که همان دستنویس نزهة المجالس باشد و برای دوستداران شعر کهن فارسی و علی الخصوص حوزۀ رباعی اهمیت بسیار دارد، به قوّت خود باقی است.
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
Telegram
چهار خطی
رباعی فارسی، به روایت: سید علی میرافضلی
(این صفحه روز پنج‌شنبه ۱۹ آذر ۱۳۹۴ش راه‌اندازی شده است.)
(این صفحه روز پنج‌شنبه ۱۹ آذر ۱۳۹۴ش راه‌اندازی شده است.)
Forwarded from محمد مرادی
" اشاراتی درباره‌ی چند رباعی نزهه‌المجالس"
در یادداشت حذف‌شده‌ی پیشین، به خوانش مصرعی از یک رباعی موجود در نزهه‌المجالس، تصحیح استاد محمد امین ریاحی اشاره شد. همانگونه که در پاورقی احتمال داده شده بود، پس از مراجعه به مقالات "بررسی نزهه‌المجالس" مجله‌ی معارف، مشاهده شد که جناب میرافضلی، به خوانش صحیح مصرع" هجران تو داد مالشی سخت مرا" اشاره کرده‌اند. مطالعه‌ی مجدد مقاله‌ی یادشده، مجالی فراهم کرد که ضمن نگاهی کلی به برخی از صفحات نسخه‌ی دیجیتال نزهه‌المجالس، اختلاف خوانش استاد با نسخه، در چند نمونه‌ی دیگر استخراج شود؛ مواردی که در مقاله‌ی جناب میرافضلی به آن‌ها اشاره نشده است؛ هرچند ممکن است دیگر عزیزان به آن‌ها پرداخته باشند و پیشاپیش از تکرار احتمالی پوزش می‌طلبم؛ با یادآوری این‌نکته که این موارد، صرفا نمونه‌هایی از اختلافات موجود است و با خوانشی دقیق همچنان می‌توان، به مواردی تازه دست یافت. همچنین به اغلاط محتمل چاپی یا جایگزینی‌های مرسوم اشاره نشده است:
رباعی ۳۹۲۰ از متن مصحح:
اشکی که ز عشق [یار] گلگون باشد
صورت احتمالی نزدیک‌تر به متن نسخه:
اشکی که ز عشق روی گلگون باشد
رباعی ۳۷۹۷؛ متن تصحیح:
ور باز نکردی ... انم آبی
صورت محتمل:
ور باز نکردی به دهانم آبی
رباعی ۱۵۷؛ متن تصحیح:
در حضرت شاهدی و شمعی و شبی
صورت صحیح:
در حسرت شاهدی و شمعی و شبی
رباعی ۱۶۵؛ متن تصحیح:
پروانه چو سوخت شمع بگرفت برو
صورت صحیح:
پروانه چو سوخت شمع بگریست برو
رباعی ۹۸۲؛ صورت تصحیح شده:
آید غم دل مرا ازین بیش که هست
صورت صحیح:
آخر غم دل مرا ازین بیش که هست
همچنین درباره‌ی تصحیح رباعی‌های ۳۹۵۸، ۳۵۹۵، ۱۳۱، ۱۳۵، ۱۴۶، ۳۵۶۱، ۷۰۶، ۳۵۷۳ و ... نیز می‌توان با توجه به صورت مکتوب نسخه به انتخاب یا خوانشی متفاوت با مصحح ارجمند رسید.
#محمد_مرادی
#نزهه_المجالس
@drmomoradi
در یادداشت حذف‌شده‌ی پیشین، به خوانش مصرعی از یک رباعی موجود در نزهه‌المجالس، تصحیح استاد محمد امین ریاحی اشاره شد. همانگونه که در پاورقی احتمال داده شده بود، پس از مراجعه به مقالات "بررسی نزهه‌المجالس" مجله‌ی معارف، مشاهده شد که جناب میرافضلی، به خوانش صحیح مصرع" هجران تو داد مالشی سخت مرا" اشاره کرده‌اند. مطالعه‌ی مجدد مقاله‌ی یادشده، مجالی فراهم کرد که ضمن نگاهی کلی به برخی از صفحات نسخه‌ی دیجیتال نزهه‌المجالس، اختلاف خوانش استاد با نسخه، در چند نمونه‌ی دیگر استخراج شود؛ مواردی که در مقاله‌ی جناب میرافضلی به آن‌ها اشاره نشده است؛ هرچند ممکن است دیگر عزیزان به آن‌ها پرداخته باشند و پیشاپیش از تکرار احتمالی پوزش می‌طلبم؛ با یادآوری این‌نکته که این موارد، صرفا نمونه‌هایی از اختلافات موجود است و با خوانشی دقیق همچنان می‌توان، به مواردی تازه دست یافت. همچنین به اغلاط محتمل چاپی یا جایگزینی‌های مرسوم اشاره نشده است:
رباعی ۳۹۲۰ از متن مصحح:
اشکی که ز عشق [یار] گلگون باشد
صورت احتمالی نزدیک‌تر به متن نسخه:
اشکی که ز عشق روی گلگون باشد
رباعی ۳۷۹۷؛ متن تصحیح:
ور باز نکردی ... انم آبی
صورت محتمل:
ور باز نکردی به دهانم آبی
رباعی ۱۵۷؛ متن تصحیح:
در حضرت شاهدی و شمعی و شبی
صورت صحیح:
در حسرت شاهدی و شمعی و شبی
رباعی ۱۶۵؛ متن تصحیح:
پروانه چو سوخت شمع بگرفت برو
صورت صحیح:
پروانه چو سوخت شمع بگریست برو
رباعی ۹۸۲؛ صورت تصحیح شده:
آید غم دل مرا ازین بیش که هست
صورت صحیح:
آخر غم دل مرا ازین بیش که هست
همچنین درباره‌ی تصحیح رباعی‌های ۳۹۵۸، ۳۵۹۵، ۱۳۱، ۱۳۵، ۱۴۶، ۳۵۶۱، ۷۰۶، ۳۵۷۳ و ... نیز می‌توان با توجه به صورت مکتوب نسخه به انتخاب یا خوانشی متفاوت با مصحح ارجمند رسید.
#محمد_مرادی
#نزهه_المجالس
@drmomoradi
AMJ_Volume 18_Issue 66_Pages 185-202.pdf
327.8 KB
▫️تعیین انتساب چند شعر به شیخ بهایی
جواد بشری، آینۀ میراث، شمارۀ ۶۶، بهار و تابستان ۱۳۹۹
..
نویسنده در این مقاله با بررسی دستنویس‌های معتبر کشکول شیخ بهایی، و منابع جانبی دیگر، انتساب تعدادی از رباعیات و برخی ابیات را به شیخ بهایی مردود و منتفی دانسته است. خود شیخ در کشکولش سرایندۀ راستین این قبیل اشعار را مشخص کرده، اما برخی کاتبان، برداشت نادرستی از عبارات او داشته‌اند. نویسندۀ مقاله علت و زمینۀ ذهنی بروز این لغزش‌ها را نشان داده است.
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
جواد بشری، آینۀ میراث، شمارۀ ۶۶، بهار و تابستان ۱۳۹۹
..
نویسنده در این مقاله با بررسی دستنویس‌های معتبر کشکول شیخ بهایی، و منابع جانبی دیگر، انتساب تعدادی از رباعیات و برخی ابیات را به شیخ بهایی مردود و منتفی دانسته است. خود شیخ در کشکولش سرایندۀ راستین این قبیل اشعار را مشخص کرده، اما برخی کاتبان، برداشت نادرستی از عبارات او داشته‌اند. نویسندۀ مقاله علت و زمینۀ ذهنی بروز این لغزش‌ها را نشان داده است.
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
▫️ للشیخ عزالدین الکاشی رحمه الله
گر نیک ببینی سر مویی بد نیست
بد نیست مگر آنکه به‌جای خود نیست
بر جای خود است هرچه در عالم هست
چیزی که نه بر جای خود است، آن خود نیست
..
مطالع الانوار سراج‌الدین ارموی (د. 682 ق) از کتب مهم و مرجع در علم منطق است. بر آن شروح متعددی نوشته‌اند؛ از جمله شرحی که شمس‌الدین محمود اصفهانی (د. 749 ق) بر آن نگاشته و به تنویر الافکار موسوم است. نسخه‌ای از تنویر الافکار به شمارۀ 916 در کتابخانۀ فاضل احمد (کوپریلی) نگهداری می‌شود که حسن طبری آن را در زمان حیات مؤلف، به سال 724 ق در تبریز کتابت کرده است. در ظهر نسخه، شعرهایی به فارسی و عربی کتابت شده که به قرینۀ نوع خط باید از قرن هشتم و سال‌های بعد از فوت عزالدین کاشانی (د. 735 ق) باشد. اشعار فارسی، شامل غزلی از سعدی، بیتی از همام تبریزی، رباعیی از عزالدین کاشانی (که نقل شد) و رباعیات بی نام و ابیات پراکنده است.
عزالدین محمود کاشانی از عرفای قرن هفتم و هشتم هجری است. از او، رباعیات اندکی باقی مانده که برخی، به خیّام منسوب است. رباعی بالا، از رهاوردهای این دستنویس است.
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
گر نیک ببینی سر مویی بد نیست
بد نیست مگر آنکه به‌جای خود نیست
بر جای خود است هرچه در عالم هست
چیزی که نه بر جای خود است، آن خود نیست
..
مطالع الانوار سراج‌الدین ارموی (د. 682 ق) از کتب مهم و مرجع در علم منطق است. بر آن شروح متعددی نوشته‌اند؛ از جمله شرحی که شمس‌الدین محمود اصفهانی (د. 749 ق) بر آن نگاشته و به تنویر الافکار موسوم است. نسخه‌ای از تنویر الافکار به شمارۀ 916 در کتابخانۀ فاضل احمد (کوپریلی) نگهداری می‌شود که حسن طبری آن را در زمان حیات مؤلف، به سال 724 ق در تبریز کتابت کرده است. در ظهر نسخه، شعرهایی به فارسی و عربی کتابت شده که به قرینۀ نوع خط باید از قرن هشتم و سال‌های بعد از فوت عزالدین کاشانی (د. 735 ق) باشد. اشعار فارسی، شامل غزلی از سعدی، بیتی از همام تبریزی، رباعیی از عزالدین کاشانی (که نقل شد) و رباعیات بی نام و ابیات پراکنده است.
عزالدین محمود کاشانی از عرفای قرن هفتم و هشتم هجری است. از او، رباعیات اندکی باقی مانده که برخی، به خیّام منسوب است. رباعی بالا، از رهاوردهای این دستنویس است.
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
FAZILAHMEDPS-916.pdf
5.7 MB
تنویر الافکار، شمس‌الدین اصفهانی، دستنویس شمارۀ 916 فاضل احمد، 724 ق،
تصویر صفحات آغازین و ترقیمۀ نسخه
تصویر صفحات آغازین و ترقیمۀ نسخه
بیت در مدح مصادر
ای هرکه در این کتاب قادر باشد
در هر هنری بدان که ماهر باشد
زیرا که ادیبان جهان می‌گویند:
سلطان کتاب‌ها، «مصادر» باشد!
..
ادیبان ایرانی از دیرین‌ترین سده‌ها، ضرورت تدوین فرهنگ‌های دو زبانه را دریافتند و آثار متعددی در لغت عربی به فارسی یا فارسی به عربی پدید آوردند. در میان این کتاب‌ها، المصادر حسین بن احمد زوزنی، ادیب و لغت‌شناس ایرانی تبار (د. ۴۸۶ ق)، جایگاه ویژه‌ای دارد.
در دو نسخۀ کهن این کتاب، رباعیی در ستایش کتاب زوزنی نقل شده که شاعر آن را نمی‌شناسیم، اما گویا در قرن هفتم یا هشتم می‌زیسته است. این رباعی، جایگاه کتاب زوزنی را نزد ادیبان قدیم نشان می‌دهد. دو دستنویسی که این رباعی را نقل کرده‌اند، در کتابخانۀ فاتح استانبول نگهداری می‌شوند و از یادگاران قرن هشتم هستند: نسخۀ شمارۀ ۵۲۶۵ که رباعی در ظهر آن (صفحۀ عنوان) به ثبت رسیده و نسخۀ شمارۀ ۵۲۶۴ که رباعی در ختم نسخه به صورت مورّب کتابت شده است و زیر آن تاریخ ۷۶۶ ق دیده می‌شود. متن رباعی، ترکیبی است از ضبط هر دو نسخه.
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
ای هرکه در این کتاب قادر باشد
در هر هنری بدان که ماهر باشد
زیرا که ادیبان جهان می‌گویند:
سلطان کتاب‌ها، «مصادر» باشد!
..
ادیبان ایرانی از دیرین‌ترین سده‌ها، ضرورت تدوین فرهنگ‌های دو زبانه را دریافتند و آثار متعددی در لغت عربی به فارسی یا فارسی به عربی پدید آوردند. در میان این کتاب‌ها، المصادر حسین بن احمد زوزنی، ادیب و لغت‌شناس ایرانی تبار (د. ۴۸۶ ق)، جایگاه ویژه‌ای دارد.
در دو نسخۀ کهن این کتاب، رباعیی در ستایش کتاب زوزنی نقل شده که شاعر آن را نمی‌شناسیم، اما گویا در قرن هفتم یا هشتم می‌زیسته است. این رباعی، جایگاه کتاب زوزنی را نزد ادیبان قدیم نشان می‌دهد. دو دستنویسی که این رباعی را نقل کرده‌اند، در کتابخانۀ فاتح استانبول نگهداری می‌شوند و از یادگاران قرن هشتم هستند: نسخۀ شمارۀ ۵۲۶۵ که رباعی در ظهر آن (صفحۀ عنوان) به ثبت رسیده و نسخۀ شمارۀ ۵۲۶۴ که رباعی در ختم نسخه به صورت مورّب کتابت شده است و زیر آن تاریخ ۷۶۶ ق دیده می‌شود. متن رباعی، ترکیبی است از ضبط هر دو نسخه.
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
للشیخ سعدالدین الحمویی رحمة الله علیه
خدایا از آن خوان که از بهر نیکان
نهادی، نصیب من بی‌نوا کو
وگر رحمت الا به طاعت نبخشی
پس این بیع خوانند، فضل و عطا کو
وگر در بها عذر خواهی، نداریم
اگر رایگان می‌دهی، بخش ما کو؟
و له
شیخ فرمود که این رباعی را حق تعالی خطاب فرمود
ای بندۀ من محمّد حمّویی
گویم ز تو من، آنچه ز من می‌گویی
گویان گویان مرا و جویان جویان
می‌گوی و همی‌جوی که خوش می‌جویی
..
سعدالدین محمد حمویی (د. ۶۴۹ ق) از صوفیان نامدار قرن هفتم است. او علاوه بر آثار منثور، رباعیاتی هم دارد. آقای مایل هروی پنجاه فقره از رباعیّات سعد حمویی را در مقدمۀ کتاب المصباح فی التصوّف (ص ۳۹-۴۵) نقل کرده است. شاه داعی شیرازی (د. ۸۷۰ ق) رسالۀ جواهر الکنوز را در شرح ۳۰ رباعی او پرداخته است. رباعیات سعد حمّویی اغلب متکلّف و فاقد حس و گرمای شاعرانه ست.
اشعار فوق در ظهر نسخۀ شمارۀ ۵۴۰۶ کتابخانۀ فاتح به نام شیخ سعدالدین آمده است. این نسخه در ۷۰۹ ق کتابت شده است. سه بیت نخست، از شرف‌الدین شفروه است. اما رباعی زبان حالی که دنبالۀ آن آمده، به جهت درج نام گوینده، با اهمیت و در خور بررسی است.
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
خدایا از آن خوان که از بهر نیکان
نهادی، نصیب من بی‌نوا کو
وگر رحمت الا به طاعت نبخشی
پس این بیع خوانند، فضل و عطا کو
وگر در بها عذر خواهی، نداریم
اگر رایگان می‌دهی، بخش ما کو؟
و له
شیخ فرمود که این رباعی را حق تعالی خطاب فرمود
ای بندۀ من محمّد حمّویی
گویم ز تو من، آنچه ز من می‌گویی
گویان گویان مرا و جویان جویان
می‌گوی و همی‌جوی که خوش می‌جویی
..
سعدالدین محمد حمویی (د. ۶۴۹ ق) از صوفیان نامدار قرن هفتم است. او علاوه بر آثار منثور، رباعیاتی هم دارد. آقای مایل هروی پنجاه فقره از رباعیّات سعد حمویی را در مقدمۀ کتاب المصباح فی التصوّف (ص ۳۹-۴۵) نقل کرده است. شاه داعی شیرازی (د. ۸۷۰ ق) رسالۀ جواهر الکنوز را در شرح ۳۰ رباعی او پرداخته است. رباعیات سعد حمّویی اغلب متکلّف و فاقد حس و گرمای شاعرانه ست.
اشعار فوق در ظهر نسخۀ شمارۀ ۵۴۰۶ کتابخانۀ فاتح به نام شیخ سعدالدین آمده است. این نسخه در ۷۰۹ ق کتابت شده است. سه بیت نخست، از شرف‌الدین شفروه است. اما رباعی زبان حالی که دنبالۀ آن آمده، به جهت درج نام گوینده، با اهمیت و در خور بررسی است.
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4