چهار خطی

بیتی از یک رباعی سرگردان در تاریخ بیهق

‎تقدیم به: دکتر سلمان ساکت

ابوالحسن بیهقی (د. ۵۶۵ ق)، شاعر، نویسنده و تاریخ‌نگار نامدار قرن ششم هجری، در معرفی خاندان خود از جدّش چنین یاد کرده است (تاریخ بیهق، تصحیح سلمان ساکت، ۱۵۴):
جدّ من رئیس عالم ابوالقاسم البیهقی از احرار روزگار بوده است و از افاضل عهد، و از منظوم او این ابیات در کتب آورده‌اند:
نصیبُک من قلبی و روحی وافر
و فی الحبّ قد أقللتُ منک نصیبی
و من أجل أنّی قد اُحبّکَ خالصاً
أری الناس أعدائی و لست حبیبی
ألمّ بقول القائل:
این طرفه نگر که با تو افتاد مرا
مردم همه دشمنند و تو دوست نه‌ای!
‏..
بیت فارسی که بیهقی آورده و آن را مناسب با معنی بیت دوم قطعۀ جدّش دانسته، بخشی از یک رباعی است که در منابع دیگر به نام سه گویندۀ متفاوت نقل شده است.

۱) مسعود سعد سلمان: پیش از همه، رباعی در دیوان مسعود سعد سلمان دیده می‌شود (تصحیح محمد مهیار، ۸۲۹). منبع نقل رباعی در دیوان مسعود سعد، «جُنگ خط قطب شیرازی» ذکر شده است (همانجا، ۱۳۰۵). منظور از «جُنگ خط قطب شیرازی»، یادداشت‌ها و اشعاری است که دانشمند نامی قرن هفتم هجری قطب‌الدین شیرازی به سال ۶۸۵ ق در دستنویسی از رسایل نگاشته است. این نسخه، اکنون از آنِ کتابخانۀ مرعشی است. جواد بشری گزارشی از اشعار این نسخه به دست داده است (نسخه‌پژوهی، دفتر دوم: ۱۳۸۴، ۵۲۵-۵۳۴). یکی از اشعار این نسخه، این رباعی است که قطب شیرازی نام گوینده‌اش را مشخص نکرده است (همانجا، ۵۳۲):
گر لاف زنم که یار خوشخوست، نه‌ای
با ما به وفای عهد نیکوست، نه‌ای
وین نادره‌تر که از برای تو مرا
شهری همه دشمنند و تو دوست نه‌ای!
از آنجا که در منبع مورد استفادۀ محمد مهیار، یعنی همین دستنویس قطب شیرازی، نام گویندۀ رباعی قید نشده، در شگفتم که چگونه و به چه استنادی رباعی در دیوان مسعود سعد سلمان جای گرفته است؟

۲) کمال اسماعیل اصفهانی: مقصد بعدی رباعی، دیوان کمال اسماعیل اصفهانی است (تصحیح محمدرضا ضیاء، ۲۴۹). در آنجا رباعی به نقل از ۱۴ نسخه آمده که دو فقرۀ آن در قرن هشتم، یک فقره در قرن نهم، سه فقره در قرن دهم، و مابقی از قرن یازدهم به بعد کتابت شده است. من همیشه گفته‌ام که در رباعیات سرگردان، معمولاً جانب دواوین شعراء قوی‌تر از سایر منابع است. اگر به همین اصل در مورد رباعی فوق نظر داشته باشیم، کمال اسماعیل اصفهانی را باید گویندۀ رباعی دانست؛ بخصوص آنکه چندین نسخۀ قدیمی دیوان او نیز بر این امر گواهند. گره کار آنجاست که بیت دوم رباعی در اثری نقل شده که به سال ۵۶۳ ق، پیش از به دنیا‌ آمدن کمال اسماعیل، نگارش یافته است و با استناد به این منبع، کمال یا هر شاعر دیگری که بعد ازاین تاریخ می‌زیسته، نمی‌تواند گویندۀ این رباعی باشد. تنها یک احتمال ضعیف وجود دارد و آن اینکه بیت را الحاقی و افزودۀ کاتبان بدانیم که به دلیل وجود شعر در هر سه نسخۀ کتاب، نمی‌توان بدین احتمال ضعیف، چندان اتکا کرد.

۳) عراقی همدانی: رباعی به دیوان فخرالدین عراقی همدانی هم راه یافته است (مجموعۀ آثار، به اهتمام نسرین محتشم، ۳۶۶). متأسفانه دیوان عراقی از رباعیات الحاقی پُر است و اگر پای تاریخ بیهق هم در میان نبود، دشوار می‌شد انتساب رباعی را به او پذیرفت. اغلب رباعیات موجود در دیوان عراقی (در هر دو چاپ نفیسی و محتشم) مدعی دارد و به شاعران دیگر منسوب است. بنابراین، او را در این رباعی، مدعی جدّی به حساب نمی‌آوریم.
‏..
با توجه به درج بیت دوم رباعی در تاریخ بیهق، گویندۀ رباعی کسی است که در عصر مؤلف یا پیش از آن زندگی می‌کرده است. شاعرانی که بعد از این تاریخ به عرصه آمده‌اند، سرایندۀ این رباعی نتوانند بود. از لحاظ انطباق زمانی، مسعود سعد شاید مناسب‌ترین گزینه برای این رباعی باشد، ولی منبعی برای انتساب رباعی به او در دست نداریم. ضمن اینکه قریب به اتفاق رباعیات مسعود سعد چهارقافیه‌ای هستند و این رباعی، سه قافیه‌ای است.

‏●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4