فردا بینی که بادِ این دولت‌ها
بیرون شده باشد از سر و سبلت‌ها
عاقل نکند به روز دولت شادی
کامروز همه دو است و فردا لت‌ها

• #اوحدالدین_کرمانی
| چهارخطی

#رباعی

در رهگذر باد چراغی که تو راست
ترسم که بمیرد از فراغی که تو راست
بوی جگر سوخته عالم بگرفت
گر نشنیدی، زهی دماغی که تو راست

#رودکی

سروده‌های رودکی؛ پژوهشِ علی رواقی؛ فرهنگستان زبان و ادب فارسی؛ ۱۳۹۹: ۴۰.
https://t.me/tarikhfarhanghonariranzamin

برای نخستین بار نفیسی به استناد دو سفینه، این رباعی را از رودکی دانسته اما نفیسی در چاپ نخست، به دلیل استفاده «دماغ» به معنی بینی انتساب این رباعی به رودکی را بسیار ضعیف دانسته است. (نفیسی، ۱۳۱۹, ۱۰۳۸)

سپس در جامع التواریخ در وقایع سال ۶۹۳ فقط بیت دوم این رباعی توسط درویشی، به صدر جهان گفته شد.

«روزی درویشی برسرِ بازار عنان صدرالدّین بگرفت و گفت:
شعر: بوی جگر سوخته عالم بگرفت/ گر نشنیدی زهی دماغی که تراست»

آقای میرافضلی پیشتر در یادداشتی اشاره کرده بودند که این رباعی در دیوان سنایی کتابت ۶۸۴ ه.ق. به شماره ۲۶۲۷ کتابخانه بایزید ولی‌الدین ترکیه نیز با تفاوت بیت دوم نیز به صورت ضبط شده است. (ایشان همچنین به اشتباه برگ ۲۹۰ را نقل کردند که درست آن برگ ۲۸۶ر می‌باشد.)

بر رهگذر باغ چراغی کی تراست / ترسم بنشینذ از فراغی کی تراست
بنشانذ هم آب اجل آتش تو / بر باذ دهذ خاک دماغی که تراست

تا کنون بر اساس این شواهد و بنا بر استدلالات آقای میرافضلی، ضبط دیوان سنایی را می‌توانیم ضبط اصلی و مضبوط بدانیم. اما این ضبط اصلی بعداً در قرن نهم و دهم هجری مانند بسیاری از اشعار قدما، صورت اصل خود را از دست داده و به شاعران مختلفی منسوب شده.

در خلاصه الاشعار، این رباعی به صورت زیر و به لطف الله نیشابوری نسبت داده شده است. (برگ ۲۶۳، همچنان به نقل از میرافضلی)

بر رهگذر باد چراغی که تراست / ترسم که بمیرد ز فراغی که تراست
بوی جگر سوخته عالم بگرفت / گر نشنودی زهی دماغی که تراست

همچنان تنها در یک نسخه از دیوان اثیرالدین اخسیکتی که در سال ۱۰۶۷ ه.ق. کتابت شده و در تملک آقای پرتو بیضایی بوده است، این رباعی با اندکی تفاوت به صورت زیر ضبط شده است.

در دهگذر باد چراغی که تو راست / ترسم که بمیرد از فراغی که تو راست
بوی جگر سوخته عالم بگرفت / گر نشنیدی زهی دماغی که تو راست

در نهایت به دلیل استفاده نکردن دماغ به معنای بینی تا قرن هفت (به استثنا پند پیران)، انفصال معنایی بیت اول و دوم در ضبط جدید، و پراکندگی ضبط دوم در نسخه‌های متأخر، ضبط اصیل مربوط به سنایی است. همچنان در حال حاظر منابع بیشتری برای یافتن شاعد مصرع «بوی جگر سوخته...» و یا ترکیب کننده این دو مصراع در دسترس نیست.

باشد که منابع بیشتری به دست آیند!

یکی ارموی مرد شهنامه‌دان/جشن‌نامه چهل و پنج سالگی دکتر سجاد آیدنلو
به‌کوشش رضا غفوری
چاپ اول ۱۴۰۴، قم، نشر ادبیات
‏..

در این جشن‌نامۀ ارجمند مقاله‌ای نیز از من چاپ شده است:‌

«معرفی و بررسی منابع فریتز مایر در کتاب مهستی زیبا»، سیدعلی میرافضلی، صفحات ۹۶۸-۹۹۵

در این نوشته، ۲۲ منبع کهن دست اول کتاب مهستی زیبا معرفی و بررسی شده است. در انتهای مقاله، فهرستی از منابع کهنِ نویافته که بعد از چاپ کتاب فریتز مایر به دست آمده، درج شده است.
‏..

پی‌نوشت: مقاله دارای ۷۱ پانویس بوده (اعم از ارجاعات متن و منابع اقوال و توضیحات ضروری) که همگی در چاپ حذف شده است. اگر در متن چاپ شده، ارجاعی به فهرست منابع مقاله نمی‌بینید؛ علتش همین موضوع است. ضمناً تمایزی که در اصل مقاله بین اقوال فریتز مایر و توضیحات نویسنده وجود داشته، به‌کلی از بین رفته است. مجبورم مقالۀ کامل را جای دیگری تجدید چاپ کنم.

"چهار خطی"
رباعی فارسی، به روایت سید علی میرافضلی
https://telegram.me/Xatt4

▫️«نوآوری‌های ابن یمین در فرم رباعی»، سیدعلی میرافضلی، آینۀ پژوهش، سال ۳۶، شمارۀ پنجم و ششم (پیاپی ۲۱۵-۲۱۶): آذر تا اسفند ۱۴۰۴، ۴۱-۶۱
‏..

فُرم شعر کهن فارسی (قالب، وزن و شکل بیان) در طول هزار سال عمر خود تغییرات اندکی داشته است. برخی از شاعران کوشیده‌اند با طرح‌های خلاقانه بر محدودیت‌های وزن و قالب شعر فائق آیند. ابن یمین فریومدی، شاعر قرن هشتم هجری، از جمله کسانی است که نوآوری‌های در خور توجهی در فُرم رباعی انجام داده است. در این نوشتار، نوآوری‌های او در سه بخش رباعیات مستزاد، رباعیات موقوف المعانی و رباعیات ترکیبی بررسی شده است. به دلیل بی توجهی سایر شاعران به این پیشنهادها، این حرکت استمراری پیدا نکرد و منجر به تحوّلی در فُرم شعر فارسی نشد. در پیوست مقاله، ۴۱ رباعی نویافتۀ ‌ابن یمین نقل شده که از نتایج جانبی این تحقیق است.
‏..

"چهار خطی"
رباعی فارسی، به روایت سید علی میرافضلی
https://telegram.me/Xatt4

▫️مَهستی گنجوی در چنبرۀ تحریف: از انتساب‌های اشتباه تا جعلیات عمدی

✍ مهدی دهقان، محمدعلی موسی‌زاده

مجله تاریخ ادبیات دانشگاه شهید بهشتی، دوره ۱۸، شماره ۲، شماره پیاپی ۸۹، زمستان ۱۴۰۴، صفحات ۲۴۷ تا ۲۶۴.

🔹 مهستی گنجوی، شاعرۀ نامدار سدۀ ششم هجری، از چهره‌های برجستۀ ادبیات فارسی است که رباعیاتش از لطافت و زیبایی بی‌نظیری برخوردارند. با این حال، میراث شعری او در گذر زمان دستخوش اقسام تحریف‌ها و انتساب‌های نادرست شده است. برخی از این تغییرات ناشی از سهو در نقل منابع و برخی دیگر حاصل جعل‌های عمدی است که با اهداف مختلف صورت گرفته‌اند. این تحریف‌ها هم در اشعار منسوب به او، هم در احوال و زندگانی او و گاه حتی در نام مهستی رخ داده است.
مقالۀ حاضر تلاش دارد مجموعه­‌ای از تلاش­های ناصواب، همچون تحریف نام و هویت مهستی، انتسابات نادرست شعری، تحریف و جعل‌های عامدانۀ تاریخی را که شاعر و شعر او از زمان­های دور تا دوران معاصر بدان­ها گرفتار آمده است بررسی کند تا راه برای تصحیح دیوان او و تنظیم مجموعه­‌ای منقح از رباعیاتش هموار گردد.

https://t.me/parniyan7rang

رباعی‌های فارسی سردرِ رباط ملک ازبکستان (۴۷۱ق)

دوست دیرین، جناب عمادالدین شیخ الحکمایی که متخصّ بی‌بدیل خطوط اسلامی و جوینده و گزارندۀ متن کتیبه‌های کهن ایران‌زمین است، در هر شمارۀ مجلۀ ارجمند بخارا، مطالبی در زمینۀ تخصص خود تحت عنوان «اوراق سنگین» منتشر می‌کند. در شمارۀ اخیر بخارا (۱۷۳/ فروردین و اردیبهشت ۱۴۰۵) یادداشتی تحت عنوان «رباعی‌های فارسی سردر رباط ملک ازبکستان (۴۷۱ق)» منتشر کرده‌اند و متن اشعار فارسی حک شده بر گرداگرد تاق ورودی رباط را خوانده و به اشتراک گذاشته‌اند. این اشعار، در قالب دو رباعی به پیوسته است که با توجه به قدمت بنا (نیمۀ دوم قرن پنجم هجری قمری) بسیار درخور اهمیت است. این بنا، به فرمان شمس الملک نصر بن ابراهیم قراخانی ساخته شده و قدیم‌ترین سندی است که از جنبۀ کاربردی رباعی در معماری ایرانی خبر می‌دهد. یکی از رباعیات، سالم و کامل است و فرم چهارقافیه‌ای دارد:

سلطان جهان که کرد این جای بپای
زین راحت خلق و ایمنی بودش رای
از بهر خدای کرد این عالی‌جای
از وی بتمامی بپذیراد خدای

‏..

"چهار خطی"
رباعی فارسی، به روایت سید علی میرافضلی
https://telegram.me/Xatt4

رباعی‌نامه؛ رباعیات جُنگ‌ها، سفینه‌ها و مجموعه‌ها کهن تا سال ۸۰۰ ق، علی رحیمی واریانی، تهران: نشر سنگلج (در دست انتشار).
در این کتاب ۵۱۵۰ رباعی از ۲۸ منبع گردآوری، تصحیح و بررسی شده است.
@r_varyani

نشر مسین منتشر کرد

کرمان نامک
(نوشته‌های پژوهشی در حوزۀ کرمان)
دفتر نخست، بهار ۱۴۰۵، ۲۰۰ صفحۀ، ۷۰۰ هزار تومان

کرمان‌نامک، دربردارندۀ مجموعۀ ده مقالۀ پژوهشی و یک گفت‌وگو در زمینۀ تاریخ، هنر، ادبیات، علوم و فنون اقلیم کرمان است. در دفتر نخست این مجموعه، مقالاتی به قلم عباس آذرانداز، یدالله آقا عباسی، مهدی ایرانی کرمانی، جمشید روستا، سالومه غلامی، حسین مسرّت، سیدامیر منصوری، سیدعلی میرافضلی، مجید نیک‌پور و علیرضا هاشمی نژاد است. گفت‌وگویی نیز با جیمز ام. گوستافسُن نویسندۀ کتاب «کرمان و امپراتوری قاجار» توسط مهدی گنجوی صورت گرفته که خانم لی‌لا سازگار آن را به فارسی درآورده است.
‏..

«نشر مسین»
https://t.me/mesinpub

▫️تصویر صفحات آغازین و فهرست مقالات کرمان‌نامک
‏..

«نشر مسین»
https://t.me/mesinpub

چند رباعی
با ابر و درخت و باد و باران

بیهوده نبود پاکی مطلق ابر
همرنگ سکوت و آشتی بیرق ابر
در غفلت ما غرق شد آرام‌آرام
در آبی نرم آسمان زورق ابر

چون برگ به اصلِ اصل رجعت کردم
بیتوته به معبد طبیعت کردم
من ریشه درد خویش را فهمیدم
آن‌روز که با درخت صحبت کردم

او را سوی آن سبز مجلل بردم
آخر به همان شکوه اول بردم
از لحظه دیدار خدا می‌لرزید
چون عکس درخت را به جنگل بردم

هر روز به غربتی دگر سوخته‌ام
حیرانی و سرگشتگی اندوخته‌ام
عیبش مکن از این همه ناآرامی
من دربه‌دری به باد آموخته‌ام

در غار سکوت خویش عزلت دارم
با خاطره‌های ُمرده خلوت دارم
هر کس خبری گرفت از من گم شد
من خانه در انتهای غربت دارم

دیری‌ست تمام هستی‌اش دلتنگی‌ست
دور از وطن خویش نمی‌داند کیست
با دیدن جوبار به‌ناگه باران
دریادریا به یاد دریا بگریست

هر روز کسی راهی اعماق شود
یک برگ دگر به مرگ الصاق شود
افسوس که رنجنامه عمر درخت
ناخوانده به دست باد اوراق شود

از این همه ایثار چه جوید باران
جز از غم دیگران نگوید باران
یکپارچه اشک شد که با هستی خویش
اندوه درخت را بشوید باران

طفلی‌ست که صد هراس پنهان دارد
چون گمشدگان حال پریشان دارد
از وحشت رعد و برق تا صبح گریست
آه از دل نازکی که باران دارد

یک روز به خویشتن شبیخون نزدیم
یک زخمه خلاف‌آمد قانون نزدیم
در تنگی تخته‌بند عادت ُمردیم
عکسیم و ز قاب خویش بیرون نزدیم.

محمدرضا محمدی نیکو

دو نکته


رباعیات کهن فارسی، به طور مستمر در معرض تغییر و تبدیل واژگان بوده‌اند تا با ذهن و زبان مردم هر روزگار سازگار آیند (۲۵۴). چیزی که برای پژوهشگران تاریخ ادب فارسی قابل توجه است، نیروی ناشناخته‌ای است به اسم «ذوق زمانه» که از هزار سال پیش تا امروز، بی‌خستگی، دست در کارِ روزآمد کردن شعرهای مورد پسند خود بوده است؛ گاهی الفاظ را مطابق سبک مقبول هر دوره، تغییر می‌داده، گاهی نام شاعران را عوض می‌کرده و شعرها را به شاعر منظور خود می‌بخشیده و گاهی هر دو کار را با هم انجام می‌داده است (۳۷۶).

مشکوک و مردود بودن رباعیات [منسوب به خیام]، به منزلهٔ نفی ارزش‌های ادبی آن‌ها نیست و فقط ارزیابی ما را از جریان انتساب رباعیات به حکیم عمر خیام نیشابوری توضیح می‌دهد. برخی رباعیات مشکوک و مردود، از لحاظ کیفیت زیباشناختی یا درون‌مایهٔ شعر، پرمایه‌تر از رباعیات اصلی یا محتمل هستند (۳۲۵).


(رباعیات خیام و خیّامانه‌های پارسی، سیدعلی میرافضلی)

https://telegram.me/majmaeparishani

🔸 رباعی بخوانیم:

ای درد و غمم ز محنت و ماتم تو
وی شادی و رنج من ز بیش و کم تو

آنجا که تویی کیست بگو همدم تو؟
کاین‌جا منم و هیچ‌کسی جز غم تو...

#یدالله_بهزاد_کرمانشاهی

توجه داشته باشید این شعر برای سال ۱۳۳۹ هستش و هنوز غمش تازه‌ست...

@alikameli80

یک نسخۀ مظفّری و اهمیّت آن


یکی از کاتبان شناخته‌شدۀ دورۀ مظفّری مسعود متطبّب است. اهل ادبیات به‌ویژه دو نسخه را که او کتابت کرده‌است خوب می‌شناسند: جنگی که در سال ۷۶۳ نوشته (دستنویس شماره ۲۸۰ کتابخانۀ چلبی عبدالله) و به نام خود او به «جنگ مسعود متطبب» مشهور است، و نسخه‌ای شامل ختم الغرایب/تحفة العراقین خاقانی و حدیقة الحقیقة سنایی، مورخ ۷۹۱ (شمارۀ ۱۷۶۲ کتابخانۀ ایاصوفیه). نسخۀ سومی که به نام او شناخته است (اگرچه کمتر به آن توجّه شده) شاهنامۀ مورخ ۷۷۲ (طوپقاپو، خزینه ۱۵۱۱) است، که از روی مادرنسخه‌ای مشترک با نسخۀ مورخ ۷۳۳ سن‌پترزبورگ (نسخۀ معروف به «لنینگراد»، لن تصحیح استاد خالقی) نوشته شده‌است (۱). این هر سه نسخه را فاضل گرامی، علی صفری آق‌قلعه، در مقاله‌ای (گزارش میراث شمارۀ ۴۹) شناسانده است.

از این کاتب نسخۀ دیگری نیز باقی مانده‌است، که اگرچه لابد بسیاری نسخه‌پژوهان با آن آشنایند، ندیده‌ام به هویّت کاتب آن و ارتباطش با نسخه‌های مزبور اشاره‌ای شده‌باشد. این نسخه - که انجامهٔ آن در ذیقعدۀ ۷۸۸ با تصریح به نام کاتب نوشته شده‌است - به شمارۀ ۱۳۷ در ملحقّات کتابخانۀ حالت افندی محفوظ است و به نام اقبالنامه فهرستش کرده‌اند ولی تمام اسکندرنامه است.
منهای اهمیت نسخه در متن‌شناسی اسکندرنامه و در تاریخ کتاب‌پردازی دورۀ مظفّری، آنچه در این نسخه بسیار جالب توجّه است اشعاری است که به خطّ مسعود متطبب پس از اشعار نظامی آمده‌است و تقریباً به تمامی مدح شمس‌الدّین جوینی است.

این یادداشت به این امید منتشر می‌شود که توجّه اهل فضل و بخصوص آن‌ها را که در جنگ‌ها و اشعار پراکنده غور کرده‌اند به این نسخه و ضمناً به این اشعار جلب کند و به شناسایی شاعر منجر شود (ساده‌ترین حدس ممکن است «شمس کاشانی» سرایندۀ شهنامۀ چنگیزی باشد، ولی به نظرم نباید به این پاسخ آشکار قانع شد و باید گزینه‌های دیگر را در نظر داشت).

@fanneadab

۱. این نسبت‌ها در پایان‌نامهٔ دکترای من بررسی شده‌است و امیدوارم این پژوهش زودتر به فارسی منتشر شود.

https://addons.mozilla.org/en-US/firefox/addon/khayyamane/

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️ افزونۀ خیامانه برای مرورگر فایرفاکس
⭐️⭐️⭐️⭐️ رباعیات خیام با ترجمۀ انگلیسی
⭐️⭐️⭐️‌بر اساس دستنویس شیخ محمود پیربوداقی 835 ق.
⭐️⭐️ ترجمۀ انگلیسی یوان کول 2020 م.
⭐️ مرور رباعیات خیام در مرورگر با امکان جستجو
🍀 طراحی و ساخت: مهدی ییلاقی

از برکه درآمدم درآوردم پر
هی باله زدم به رود رفتم آخر
می خواستم از رود به دریا برسم
از قوطی کنسرو درآوردم سر

#واران

«ریحانة الکتّاب فی رسائل الاصحاب؛ نامه‌های نورالدین محمد زنگی بخارایی»، سیدعلی میرافضلی؛ به یاد ایرج افشار، به کوشش: جواد بشری، دفتر سوم، تهران، بنیاد موقوفات افشار، ۱۴۰۴ش، ۶۲۳-۶۵۴
‏..

در کتابخانۀ دانشگاه استانبول دستنویسی وجود دارد (به شمارۀ FY585) که در بردارندۀ دو رساله است: رسالۀ نخست، روضةالکتّاب و حدیقةالالباب ابوبکر متطبّب قونوی ملقّب به صدر است؛ رسالۀ دوم ریحانةالکتّاب فی رسائل‌الاصحاب نام دارد و دربردارندۀ پنجاه و چهار نامه است که نورالدین محمد زنگی بخارایی در اواخر قرن هفتم به خواهش یکی از دوستان گردآوری کرده است. اغلب نامه‌ها، نگاشتۀ محمد زنگی است و تعدادی نیز نامه‌هایی است که دیگران به او نوشته‌اند. در مقالۀ حاضر به بررسی این نامه‌ها و تعیین تکلیف مؤلف رساله پرداخته‌ایم. محمد زنگی بخاری، مؤلف شش رسالۀ موجود در زنگی‌نامه و مترجم بُستان‌العقول است. وی از مریدان شیخ حسن بلغاری بوده و مدتی با او در کرمان می‌زیسته است. ریحانة الکتاب اخیراً به تصحیح امید سروری منتشر شده است.
‏..

"چهار خطی"
رباعی فارسی، به روایت سید علی میرافضلی
https://telegram.me/Xatt4

انتشارات بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار منتشر کرد:

ریحانة الکتّاب فی رسایل الاصحاب

ریحانة الکتّاب، مجموعه‌ای از ۵۳ نامه است که محمّد زنگی بخاری (زنده در ۷۱۳ق) به دیگران، ازجمله شیخ حسن بلغاری، نوشته یا دیگران برای او فرستاده‌اند. از آنجا که او یکی از مریدان شیخ حسن بلغاری است، این مجموعه برای بررسی میزان نفوذ و اعتبار طریقتِ خواجگان و شخصِ شیخ حسن بلغاری و مریدانش در میان حکّام، اصناف و مردم شهرهای مختلف اهمیت دارد. بیشتر نامه‌ها با نثری آراسته به صنایع بدیعی و ابزارهای بیانی و با ساختاری کمابیش یکسان نوشته شده است. این متن بر اساس یگانه دستنویس موجود از ریحانة الکتّاب تصحیح شده است.

[ریحانة الکتّاب فی رسایل الاصحاب، محمّد بن محمود زنگی بخاری (زنده در ۷۱۳ق)، تصحیح و تحقیق دکتر امید سروری، تهران، انتشارات دکتر محمود افشار]

علاقه‌مندان می‌توانند از یکم تا پانزدهم تیرماه، این کتاب را با ۳۰٪ تخفیف از دفتر مرکزی بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار تهیه کنند.

تلفن مرکز پخش و فروش: ۲۲۷۱۳۹۳۶-۲۲۷۱۶۸۳۲

بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار؛ تعمیم زبان فارسی، تحکیم وحدت ملّی و تمامیت ارضی

@AfsharFoundation

بیداری شب‌های دراز

باز آی که تا سوز و نیازم بینی
بیداری شب‌های درازم بینی
نی نی غلَطم که خود فراق تو مرا
کی زنده رها کند که بازم بینی

این رباعی زیبای عاشقانه، به ابوسعید ابوالخیر (سخنان منظوم، ۱۰۰) و مولانا (تذکرۀ هفت اقلیم، ۱: ۵۶۹) منسوب است. فروزانفر رباعی را در کلیات شمس جای نداده و مفهوم آن این است که در نسخه‌های کهن، به نام مولانا نیست. قدیمی‌ترین منبعی که از این رباعی به دست ما افتاده، سفینۀ کهن رباعیات است که در اواخر قرن هفتم هجری فراهم آمده و گویندۀ رباعی را «عبدالرزاق» معرفی کرده است (صفحۀ ۲۶۶). اگر منظور جمال عبدالرزاق اصفهانی باشد، رباعی در دیوان او موجود نیست. جمال شروانی رباعی را در نزهةالمجالس نیاورده و شاید این قرینه‌ای باشد که سرودۀ یکی از شاعران قرن هفتم هجری باشد.

در دو جُنگ قدیمی قرن هشتم، بی نام گوینده دیده می‌شود: سفینۀ نوحی (دستنویس شمارۀ ۹۰۰ کتابخانۀ مجلس، ۵۱۴)؛ و سفینۀ رباعیات (دستنویس ۱۷۰۶۳ مجلس، برگ ۹۲پ) که توسط سعدالدین آلهی گردآوری شده و در نسخۀ موجود، هیچ کدام از رباعیات متن، نام گوینده ندارد.

تقی کاشانی رباعی را جزو اشعار سلطان ابراهیم جاهی آورده (خلاصة الاشعار، بخش قزوین، ۲۴) و رضا قلیخان هدایت آن را به فدایی لاهیجی بخشیده است (مجمع‌الفصحاء، ۲: ۸۸). به دلیل درج رباعی در منابع قرن هفتم و هشتم، هر دو انتساب باطل است.
رباعی متن از هرکه باشد، به احتمال زیاد متأثر از این رباعی عطار است (مختارنامه، ۲۸۷):
جانا! تو کجایی که نیازم بینی
وین نالۀ شب‌های درازم بینی
از ضعف چنانم که نیایم در چشم
گر بازآیی، مدان که بازم بینی
‏..

"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

آن بت که فلک وِرا ستایش می‌کرد
دُرهــا ز دهــان او گشـایش می‌کرد
      یک بـارهٔ لَعلِ اندرون پُر زَر و سیـم
      بــا دانــه‌ی گــوهر آزمایش می‌کرد

لمهستی فی وصف الفم والبیضة الحمراء فی ید صبی [از مهستی است در توصیف دهان، و تخم‌مرغِ سرخ در دست پسر]

▫️نقل از: جُنگ نظم و نثر، دستنویس شماره ۲۸۰ کتابخانه سلیمانیه، مسعود بن منصور متطبّب، ۷۶۳ هجری قمری، برگ ۱۵.

🔸 این رباعی، نمونه‌ای از شهرآشوب‌سرایی است و به ستایش پسری تخم‌مرغ‌باز اختصاص یافته است.

🔸 تخم‌مرغ‌بازی، که از سرگرمی‌های رایج در جشن‌های کهن به‌ویژه نوروز بود، در ادوار گذشته رواج بسیار داشت. کهن‌ترین یادکردِ این رسم در متون فارسی، شاید همین رباعی مهستی باشد.

🔸 در این بازی، ابتدا تخم‌مرغ‌ها را از سر (و ته) با دندانِ پیشین می‌سنجیدند تا پوسته‌ی محکم‌تر برگزیده شود. مهستی با شگردی هنرمندانه، همین عملِ ساده‌ی سنجش را به مضمونی لطیف بدل کرده است.

https://t.me/parniyan7rang