چهار خطی

زعفران رودآور

تا رایت نیکویی بر افراشته‌ای
کارم همگی زیر و زبر داشته‌ای
صحرای رُخم که دیده رودآور اوست
رودآوریا! به زعفران کاشته‌ای.

محمود قمر اصفهانی
(سدۀ هفتم ق)
●
نظام‌الدین محمود قمر، از شاعران هم‌عصر و هم‌شهری کمال اسماعیل اصفهانی است. از زندگی او چیز زیادی نمی‌دانیم. وی بزرگان دو خاندان معروف اصفهان یعنی آل صاعد و آل خجند را مدح گفته است. به قرينۀ مدايح شاعر مي‌توان دانست که دورۀ شاعری او از حدود 600 تا 640 هجری در اصفهان و شيراز به‌سر رفته و عمری دراز يافته، چرا که در قصيده‌ای از پيری خود و موسم ارتحال سخن گفته است. در مورد او، به مدخل «محمود قمر اصفهانی» در دانشنامۀ زبان و ادب فارسی (چاپ فرهنگستان) مراجعه شود.
●
از اشعار محمود قمر بر می‌آید که دل‌بستۀ یکی از اهالی رودآور بوده و در دو رباعی دیگر نیز از معشوق خود به اشاره و ایهام یاد کرده است:

دل را نفسی میل به هشیاری کن
که‌ت گفت همه عمر جگرخواری کن؟
وی دیده! ز غم کشت امیدت خشک است
آخر تو به رودآوری‌ام یاری کن.
..
دلبر که به رشک پری‌اش می‌خوانند
مهری است که نه مشتری‌اش می‌خوانند
آگه نشدم تا ز دو چشمم ناورد
کز بهر چه رودآوری‌اش می‌خوانند.

شاعر در یکی از غزلیات لطیف خود نیز به این معشوق اشاره‌ای داشته است:
چشمۀ چشمم گرفت عادت رودآوری
دجله خجل گشت از او، بی رخ رودآوری
●
رودآور، آن‌گونه که منابع جغرافیایی قرن چهارم هجری و بعد از آن نوشته‌اند، منطقه‌ای است نزدیک به همدان، و در زمین آن زعفران می‌روید و زعفران آنجا، هزار سال پیش، شهرت داشته است. محمود قمر اصفهانی، در رباعی خودش به کاشت زعفران در ناحیۀ رودآور به ظرافت اشاره کرده است. خاقانی در تحفة العراقین، آنجا که از همدان یاد می‌کند، به رودآور یا روذراور اشارتی دارد (رک. تحفة العراقین، ۹۳؛ و تعلیقات فاضل ارجمند آقای علی صفری آق قلعه، ۵۳۰ و ۵۳۱):
گر برزگرش درمنه کارَد
خاکش همه زعفران برآرَد
زآن است که مرز روذراور
دولت‌کده‌ای است شادی آور.
●
دیوان محمود قمر اصفهانی، یک نوبت به اهتمام مرحوم تقی بینش تصحیح و در سال ۱۳۶۳ در مشهد به چاپ رسیده است. آن مرحوم، تلاش خود را برای تصحیح کتاب به کار بسته، اما همه جا در این امر موفق نبوده است. دیوان محمود قمر، جزوی از مجموعه دواوین شمارۀ ۱۳۲ (شمارۀ ۹۱۳ فهرست اته) کتابخانۀ ایندیا آفیس است که توسط دو کاتب در ۷۱۳ و ۷۱۴ ق کتابت شده است. با همۀ قدمت نسخه، لغزش‌های کتابتی آن کم نیست. تصویر سیاه و سفیدی که از این نسخه در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران موجود است، بسیار سخت‌خوان و در بعضی مواضع، به خاطر آبدیدگی نسخه، ناخواناست. شماری از قرائت‌های نادرست، ناشی از همین آفت است. خوشبختانه تصویر با کیفیتی از این دستنویس ارجمند، در سایت موزۀ بریتانیا قابل رؤیت و استفاده است. یک نسخۀ دیگر دیوان محمود قمر نیز در کتابخانۀ آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود. این نسخه ظاهراً از روی همان نسخۀ نخست، یا مادر نسخۀ مشترک آن‌ها، به سال ۱۰۳۹ – ۱۰۴۱ ق کتابت شده است.
نقل بنده از رباعیات محمود قمر در این یادداشت، در دو مورد با ضبط دیوان چاپی متفاوت است: مصراع چهارم اولین رباعی در نسخۀ چاپی چنین است: رودآور را به زعفران کاشته‌ای. در دستنویس ایندیا آفیس این کلمه، به صورت «روذآوریارا» کتابت شده که وزن را به هم ریخته است. آنچه من اختیار کرده‌ام، به مدد این دو ضبط، و به قرینۀ دیگر اشعار قمر و سیاق عبارت است.
مصراع سوم رباعی دوم در دیوان چاپی بدین صورت است: آگه نشدم تا که ز دو چشمم ناورد؛ و در دستنویس ایندیا آفیس: آگه نشدم تا زو دو چشم ناورد. برای به سامان آوردن وزن رباعی، از تلفیق این دو ضبط، ضبط میانه‌ای را برگزیدم.
●●

"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4