Insonni harakat qilishga undaydigan eng kuchli instrument bu - birov uchun ma’suliyat olishdir.

Erkak uylanganidan keyin, nega baraka keladi deb o’ylaysiz? Inson hayotida birinchi marta birov uchun ma’suliyat olishni boshlaganidan, to’xtash ilojisi yo’qligini xis qilishni boshlaydi. Va bu xissiyotdan keyin, hechqaysi erkak oldingiday bo’lolmaydi. Yoshlik, aynan shu yerda to’xtaydi. Bu erkaklar hayotidagi bayram va fojia nuqtasi.

Fojia — chunki bu majburiyatdan endi hechqachon qochib bo’lmaydi. Bayram — chunki bu majburiyatdan hechqachon qochib bo’lmaydi.

Biri sizni umringizni oxirigacha qulga aylantiradi, ikkinchisi esa qaxramonga.

1816-yilda Rene Leynek stetoskopni ixtiro qilganida tibbiyot butunlay o‘zgarib ketgan. Avval shifokorlar yurak urishini bemorning ko‘kragiga quloqlarini qo‘yib “taxminan” tinglashardi. Stetoskop esa tovushlarni aniq eshitishga yordam berdi va shifokorlar haqiqiy holatni biladigan bo‘lishdi.

Hayotimiz ham shunga o‘xshaydi. Biz ham o‘zimizcha taxminlar bilan yashaymiz. Masalan, ko‘pchilik “Men telefonda ko‘p vaqt o‘tkazmayman” deb o'ylaydi. Ammo raqamlar boshqacha gapiradi. Xuddi shifokor yurakni stetoskop bilan eshitgandek, telefoningizdagi ekran vaqti ham sizning odatlaringizni aniq ko‘rsatadi. Farqi shundaki, u sizni qochib bo‘lmaydigan haqiqat bilan yuzlashtiradi.

Taxminlar o‘zimizni aldaydigan narsa xolos. Haqiqat esa faqat aniq o‘lchovlarda bo'ladi. Shunday ekan, hayotingiz uchun "stetoskop" yarating.

Yoʻqotishlar yutuqlardan koʻproq taʼsirga ega

Million dollar yutib olgan odamning xursandchiliigidan, shuncha pulni yoʻqotgan odamning ogʻrigʻi ikki barobar ko’p boʻladi.

Bu hissiy farqni miyaning evolyutsion himoya mexanizmi bilan ham tushuntirish mumkin. Oʻtmishda odam uchun yoʻqotish (ovqat, energiya, boshpana) juda katta xavf, hayot-mamot masalasi edi. Shuning uchun miyamiz bugun ham yoʻqotishlarga ancha sezgirroq.

Nobel mukofoti sovrindori Daniel Kahneman ushbu g‘oyani isbotlagan.

Yo‘qotishlardan qo‘rquv bizni harakatga majbur qiladi. Ba’zan odam mukofot umidida emas, balki “yo‘qotib qo‘ymaslik” uchun erta turadi, o‘qiydi, ishlaydi. Chunki miyaning asosiy vazifasi bizni xavfdan saqlash.

Shu sabab, maqsad qo‘yganingizda faqat “nima yutaman?” deb emas, “agar bu ishni qilmasam, nimani yo‘qotaman?” deb qarang.

Ko‘pincha ikkinchisi kuchliroq harakatga undaydi. Masalan, ishda rahbar “bonus olasan” deyishidan koʻra, “bonusni yoʻqotasan” deyishi xodimni yaxshiroq harakatlantiradi. Bu marketingda, taʼlimda va hatto tarbiyada ham ishlaydi.

Salbiy tomoniga kelsak, bu mexanizm bizni riskdan tiyadi. Ba’zan hech narsa yo‘qotmaslik uchun butun imkoniyatni boy beramiz. O‘sish, o‘zgarish, yangi yo‘l bularning barchasi ma’lum darajada yo‘qotish xavfini o‘z ichiga oladi.

Yo‘qotishdan qo‘rqadigan miyani foydangizga xizmat qildirish uchun bu mexanizmni anglab, to‘g‘ri yo‘naltiring. Yo‘qotish qo‘rquvi kelganida haqiqatdan jiddiy xavfdan qochyapsizmi yoki o‘sish imkoniyatidanmi, o‘ylab ko‘ring. Shu farqni sezib ushlab qololsangiz marra sizniki.

Ko’pchiligimiz, odamlar hayotlari oxirida pul yetishmaganidan, imkoniyat topolmaganidan, uy-joy olmaganidan yoki yaxshi daromad qilmaganidan pushaymon bo‘ladi, deb o’ylaymiz.

Lekin tadqiqotlar umuman boshqa narsani ko‘rsatadi.

Bronni Veyr ismli Avstraliyalik palliativ hamshira, o‘limga yaqinlashgan bemorlar bilan yillar davomida ishlagan. U bemorlar bilan suhbatlashgan, ularning ichki iztiroblarini, qo‘rquvlarini, pushaymonliklarini yozib borib, keyinchalik ularni tahlil qilgan.

Tadqiqot juda oddiy haqiqatni isbotlaydi:

Insonning eng kuchli pushaymonligi real hayoti va ideal hayoti o’rtasidagi farqdir. O‘lim oldida esa inson bu farqni birinchi marta to‘liq anglaydi.

Bu xuddi deraza oldida turib tashqaridagi siz yashamoqchi bo’lgan hayotni kuzatishingizga o’xshaydi. Siz derazadan chiqib o’sha hayotni yashashni o’ylamaysiz. Chunki sizda qo‘rquv, shubha, vaqt yo’q degan bahonalar bo’ladi. O’lim oldidan esa shu derazadan chiqishim mumkin ediku degan pushaymonlik sizni qiynaydi.

Shuning uchun eng ko‘p uchraydigan pushaymonliklar aytilmagan so‘zlar yoki qilinmagan ishlar bo’ladi. Qilingan xatolar vaqt o‘tishi bilan unutiladi, lekin qilinmagan ishlar bir umr miyyamizda bizga tinchlik bermaydi.

Xulosa shuki, insonning eng katta pushaymonligi noto‘g‘ri yashagan hayoti emas, balki yashashi mumkin bo‘lgan hayotni umuman boshlamaganida bo’ladi.

📱 Telefon uyquning "qotili"

So’rovnomada 6 minga yaqin kishi uyquga ketishga telefon va ijtimoiy tarmoqlar xalaqit berishini aytgan. Uyqudan oldin telefondan foydalanish zararligi haqida deyarli hamma gapiradi. Ko’pchiligimiz qisqa videolar ko’rib kechasi bilan uxlamasdan chiqamiz lekin nega biz buni to’xtatolmaymiz?

Million yillardan beri insonlar quyosh chiqishi va botishiga qarab yashab kelishgan, uyqu rejimi quyoshga qarab to’g’irlangan. Chunki quyosh nuri miyamizda melatonin (uyqu gormoni) ishlab chiqarishni nazorat qiluvchi asosiy vosita hisoblanadi.

Telefon bilan quyoshning nima aloqasi bor desangiz, telefon ekranidan chiqadigan nur bilan quyosh nurini miyyamiz farqlamaydi. Natijada kechasi telefonga qaraganingizda, miya: "Hali quyosh chiqib turibdi, uxlamaslik kerak!" degan signal oladi. Natijada melatonin ishlab chiqarilishi to‘xtaydi va siz uxlashni xohlasangiz ham, miyangiz "uyg‘oq" rejimida qolaveradi.

Uyqudan tortib turuvchi yana bir narsa esa “scrolling”. Ijtimoiy tarmoqlardagi cheksiz "lenta" miyada dofamin (zavq gormoni) chaqiradi. Miya bu oson zavqqa bog‘lanib qoladi. Uyqu esa "zerikarli" jarayondek tuyuladi. Siz "yana besh daqiqa" deysiz, lekin bu vaqt ichida miyangiz haddan tashqari zavqlanib, chuqur uyquga kirish imkoniyatini yo‘qotadi.

Bu tuzoqqa tushmaslik uchun uyqudan kamida 1 soat oldin telefondan foydalnishni to’xtating.

Agar telefon ishlatishga majbur bo‘lsangiz, kechasi ekranda "Night Shift" yoki "Blue light filter" rejimini doimiy yoqib qo‘ying. Bu miyaga zararni biroz kamaytiradi.

Ijtimoiy tarmoqlardagi "lenta" tugamaydi, lekin sizning sog‘lig‘ingiz va asablaringiz tugashi mumkin. Bugun tunda o‘zingizga “Shu video mening ertangi kunimdan va energiyamdan muhimroqmi?" deb savol bering.