5 kundan beri ratsionimda faqat 3 ta mahsulot bor. Ular tovuq, brokkoli va guruch.

Bugun chellenjimning 5-kuni. Boshida bilinmasayam keyingi kunlar uyg’onganimda ochlik his qilyapman. Chunki hozir 1 kunda 1500 kaloriya iste’mol qilayotgan bo’lsam, chellenjdan oldin ko’proq kaloriya yer edim. Shuning uchun tanam hozirgi kamroq kaloriyaga moslashishga harakat qilyapti.

Chellenj davomida yana nimalar bo’ladi? Endi ochlik unchalik bilinmaydi. Tana qo’shimcha glyukoza xohlamaydi, o‘zidagi yog‘ zaxiralarini energiya sifatida ishlatishga ko‘nikadi.

Oshqozon og‘ir ovqatni hazm qilishga bor kuchini sarflamayotgani uchun, qon miyaga yaxshiroq boradi. Diqqatni jamlash osonlashadi.

Chellenj davomida ta’m bilish retsptorlari ham qayta tiklana boshlaydi. Biz har kuni shunchalik ko'p sun'iy ta'm beruvchilar va tuz iste'mol qilganimizdan, tilimiz haqiqiy mahsulot ta'mini sezmay qolgan. Hozir menda tizimni qayta tiklash jarayoni ketyapti. Chellenj oxiriga borib ta’m bilish retseptorlarim yana qayta tiklanadi deb o’ylayman.

2 yil oldin Maqsad klubidagilar bilan har kuni 15 ming qadam yurish chellenjini qilganmiz. Klubga “Yurish sizni qutqaradi” nomli darslik ham joylaganmiz.

O’sha chellenjni qaytadan boshladik. Yurish chellenjini yana qaytadan qilayotganimizning sababi bu safar shu mavzuda YouTube video olmoqchimiz. 7 kunlik sog’lom ovqatlanish chellenji videosidan keyin 30 kun 15 ming qadam yurish videosi ham YouTube’ga chiqadi.

Nega aynan 15 ming qadam?

Jahon sog‘liq saqlash tashkiloti kuniga 10,000 qadam yurishni salomatlikning me’yoriy standarti deb belgilagan. Ammo bizning maqsadimiz shunchaki me’yorni bajarish emas, balki standartlardan yuqori bo‘lish. Shu sababli yurish chellenjida 15 ming qadam tanlaganmiz.

Bundan tashqari 15 ming qadam yurish deyarli hammaning qo’lidan keladi. Bu uchun sport zal, qimmat sport anjomlari bo‘lishi shartmas.

Shu o’rinda bir tadqiqot haqida aytmoqchiman. Tadqiqotda yozilishicha kuniga 15 ming qadam yuradigan pochtalonlarning metabolik ko‘rsatkichlari tekshirilgan va ularda yurak kasalliklari xavfi eng past, bel aylanasi va xolesterin miqdori ideal darajada ekani aniqlangan.

Bu shuni ko’rsatadiki yurish inson tabiatining ajralmas bo’lagi. Va siz yurar ekansiz ichingizda shunchaki kaloriyalar yonishi emas, balki murakkab biologik jarayon boshlanadi. Bu jarayon sizni yanada yoshroq, sog’lomroq va kuchliroq insonga aylantiradi.

Siz ko‘rib turgan bu xaritada insoniyatning tarixiy migratsiyasi ko‘rsatilgan.

Insonlar qit’alarni faqatgina yurib kashf qilishgan. Butun tarix ulkan piyoda sayohatga o’xshaydi.

Minglab kilometrlarni piyoda bosib o’tishdan maqsad yashab qolish bo'lgan. Insoniyatning ilk davrlarida harakatlanishning to‘xtashi resurslarning tugashi, ochlik va yirtqichlarga yem bo‘lishni anglatgan.

Masalan qadimgi inson kuniga 20–30 km yo‘l bosmasa, u o‘lja topa olmagan.

Tarixan eng sog’lom va to’dadan ajralmagan insonlar tirik qolishgan. Chunki ko’chish jarayonida jarohatlangan yoki kasal bo‘lib qolgan qadimgi inson to’dadan ortda qolib ketgan va to’dadan ajrash o’lim bo’lgan. Natijada bu insonlarning genlari keyingi avlodga o‘tmagan.

Xulosa shuki yurish insonni hayotda tutib turgan. Hozirgi zamonaviy dunyoda ham bu ehtiyoj hech qayerga yo'qolgani yo‘q. Faqat farqi shundaki, oldin yurish majburiyat bo'lgan, hozir esa tanlov.

Lekin tana bizdan hali ham o‘sha harakatni kutadi. Agar harakat bo‘lmasa, tanamizda muammolar boshlanadi.

Tibbiyotda oyoq boldiri mushaklari "ikkinchi yurak" deb atalar ekan. Boldir mushaklari qanchalik baquvvat va faol bo‘lsa, yurak-qon tomir tizimi shunchalik yengil ishlaydi.

Ya’ni yurak qonni butun tana bo‘ylab haydaydi, lekin qon oyoqlarga tushganidan keyin uni yana yuqoriga, yer tortishish kuchiga qarshi qaytarish kerak.

Agar siz ko’proq piyoda yursangiz oyoq boldiri mushaklari qisqaradi, ular venalarni siqadi va qonni klapanlar orqali yuqoriga haydab beradi.

Kuchsiz boldir mushaklarda qon oyoqlardan sekin aylanadi, natijada yurak qonni so‘rib olish va aylantirish uchun ikki baravar ko‘proq kuch sarflashga majbur bo‘ladi.

Ko‘p harakat qilgan, piyoda yurgan yoki jismoniy mehnat qilgan insonning boldiri baquvvat bo’ladi va uning kardiologik tizimi ham yaxshi ishlaydi.

Bu fikrni tasdiqlaydigan Yaponiyada o’tkazilgan bir tadqiqotga ko’ra boldir mushaklari zaif odamlarda yurak yetishmovchiligi xavfi yuqori bo‘lishi aniqlangan.

Bugun har kuni 15 ming qadam yurish chellenjimning 8-kuni. Chellenj davom etadi. Chellenjdan maqsad faqat raqamlar emas, balki har bir qadam bilan sog’lig’imizni yaxshilash.

Fantastika hayotga ko’chdi

Biz shu paytgacha robotlarni faqat it ko‘rinishida yoki masofadan boshqariladigan qurilmalar sifatida ko‘rganmiz. Xitoyning Unitree kompaniyasi odamni robotning ichiga joylashtirdi. Bu "Temir odam" yoki "Avatar" filmlaridagi texnologiyalar real hayotga aylanayotganini ko’rsatadi.

U ham robot, ham to‘rt oyoqli yo‘ltanlamas transport bo’la oladi. Og’irligi 500 kg va juda tez harakatlana oladi.

Robot fuqarolik maqsadlari uchun mo‘ljallangan. Tog‘li hududlar, qutqaruv ishlari yoki shunchaki futuristik sayohatlar uchun ideal transport.

Islomiy moliya dunyosida boylik faqat boylarning qo‘lida aylanmasligi uchun ajoyib bir tizim bor. Bu Muzoraba deyiladi.

Odatda Muzoraba qandaydir murakkab moliyaviy atama deb tushiniladi. Aslida bu asrlar davomida sinalgan va tajribadan o’tgan tizim.

An’anaviy tizimda pul foiz evaziga qarzga beriladi. Pulni kimdir qarzga oladi va nima bo‘lishidan qat’i nazar, foizi bilan qaytaradi. Bu yerda hamma risk qarz oluvchining bo‘ynida, pul egasi risksiz foyda oladi.

Muzoraba bunga teskari ishlaydi. Unda risk ham foyda ham ikkala tomonga taqsimlanadi.

Ya’ni muzoraba mantig‘i kim nima tikadi degan savolga asoslanadi. Bu tizimda ikkita tomon bor:

1. Pul tikuvchi: Pulingiz bor, lekin uni qanday aylantirishni bilmaysiz yoki vaqtingiz yo‘q.

2. Tadbirkor (Muzorib): Bilimi va tajribasi bor va mablag’ kerak bo’lgan tomon.

Ikkala tomon muzoraba shartlari asosida birlashadi. Siz pul tikasiz, ikkinchi tomon mehnat qiladi. Agar foyda bo‘lsa kelishilgan foizda (masalan, 50/50 yoki 60/40) bo‘lishib olasiz. Agar zarar bo‘lsa siz pulingizdan, u esa qilgan mehnatidan ayriladi. Risk ham, foyda ham birgalikda bo’linadi.

Bu shart bilan ishlaydigan ishonchli odamni topish va u bilan sherikchilik qilish sizdan vaqt va bilim talab qiladi. O’zbekistondagi IMAN kompaniyasi esa manashu muammolarni o’rtadan olib tashlab zamonaviy yechim taklif qiladi.

Ya’ni siz sarmoya kiritasiz, IMAN sizning pulingizni muzoraba sharti asosida boshqaradi.

Aytaylik kimdir muzlatgich yoki boshqa o’ziga kerakli narsa olmoqchi bo'lsa, IMAN sizning pulingizga o'sha narsani sotib oladi va muddatli to'lov (Murobaha) evaziga o’sha odamga sotadi. Natijada sotuvdan tushgan real foyda siz va IMAN o'rtasida taqsimlanadi.

Bu yerda siz real savdo-sotiqning ishtirokchisiga aylanasiz. Sizning pulingiz kimningdir ehtiyojini qondirishga va savdoni oshirishga xizmat qiladi.

Yurish “saxar” bo’lish xavfini kamaytiradi (1-qism)

Dunyoda “saxar” ya’ni qandli diabetga chalinishlar soni ortib boryapti. Ularning aksariyatini kasallikning 2-turiga chalinganlar tashkil etadi.

The Lancet tibbiy jurnalida e’lon qilingan tadqiqot natijalariga ko‘ra, 2021-yilda dunyoda qandli diabet bilan kasallanganlar soni 529 million kishi bo‘lgan bo‘lsa, 2050 yilga borib ularning soni 1,31 milliardga yetadi.

Qandli diabetning 2-turida asosiy muammo insulin va glyukozaning qonda ko’payishi va buning zaharli holatga kelishi hisoblanadi.

Biz ovqatlanganimizda ovqat qandga aylanadi va qonga o‘tdi. Sog’lom odamning hujayralari insulin yordamida qondagi shakarni so’rib olib energiyaga aylantiradi.

Lekin biz doimiy ravishda nosog‘lom ovqatlansak va kam harakat qilsak, mantiq buziladi. Hujayralar ortib ketgan glyukozani so’rib energiyaga aylantirolmay qoladi va o‘zini himoya qilish uchun qulflanadi.

Glyukoza hujayraga kira olmagach, qon tomirlarida qolib ketadi. Qon xuddi shiradek kabi quyuqlashadi. Bu quyuqlik qon tomir devorlarini yallig‘lantiradi va organlarni zaharlaydi.

Oshqozon osti bezi qonni tozalash uchun yanada ko‘proq insulin chiqaradi. Natijada qonda ham qand, ham insulin ortib ketadi. Shu tariqa diabetning 2-turi boshlanadi.

Yurish “saxar” bo’lish xavfini kamaytiradi (2-qism)

Yurishni tanadagi tozalash rejimi deb bilsak bo’ladi. Masalan, mushaklar faol ishlaganda, ular qondan qandni so‘rib olish uchun insulinga ehtiyoj sezmaydi. Harakatning o‘zi hujayradagi zaxira yo‘llarni ochib yuboradi.

Mushaklar qondagi ortiqcha qandni "yeb" bitirgach, qon tozalanadi. Shunda oshqozon osti bezi ortiqcha insulin ishlab chiqarishni to'xtatadi.

Uzoq masofaga, aytaylik, 15 000 qadam yurilganda, tana jigardagi va qorin atrofidagi zararli yog‘larni ham yoqishga majbur bo‘ladi. Bu yog‘lar yo‘qolishi bilan hujayralar yana ochila boshlaydi.

Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, har kuni piyoda yurish nafaqat oyoq mushaklaringizni baquvvat qiladi balki boshqa yuzaga kelishi mumkin bo’lgan og’ir kasalliklarni ham oldini oladi.

Oxirgi marta qachon qog’ozga uzun matn yozgansiz?

Shaxsan men oxirgi marta qachon qo’lim bilan uzunroq matn yozganimni eslolmayman.

Ba’zi davlatlarda o‘tkazilgan so‘rovnomalarga ko‘ra, yoshi kattalarning qariyb 40%’ga yaqini oxirgi marta qachon qo‘lda yozganini eslay olmaydi. Odamlarning 83%’dan ortig‘i endi hech qachon qog‘ozga xat yozmaydi, buning o‘rniga Telegram va WhatsApp kabi messenjerlardan foydalanadi.

2024-yil Norvegiyalik neyrobiolog Odri van der Meer 36 nafar talabaga datchikli maxsus qalpoq kiygizib, qiziq tajriba o‘tkazgan ekan. Talabalar ekranda chiqqan so‘zlarni qo‘lda va klaviaturada yozishgan.

Qo‘lda yozilganda miyaning xotira, his-tuyg‘u va yangi ma’lumotlarni qabul qilish markazlari bir vaqtning o‘zida faol ishlashni boshlagan. Ya’ni miya to‘liq quvvat bilan ishlagan.

Klaviaturada esa miyaning bu aloqa tarmoqlari deyarli o‘chgan, miya jimjit bo‘lib qolgan.

Nega bunday bo‘ladi?

Qo‘lda yozganingizda, har bir harfni, masalan, A, B, D) yozish uchun barmoqlaringiz, bilagingiz va ko‘zingiz minglab mayda harakatlarni bajaradi. Miya har safar harf shaklini yaratish uchun murakkab matematik hisob-kitob qiladi.

Klaviaturada yozganingizda esa, A harfini bossangiz ham, Z harfini bossangiz ham barmog‘ingiz bir xil harakatni bajaradi. Miya uchun hech qanday yangi vazifa yoki qiyinchilik bo‘lmaydi.

Bir tadqiqotda ma’ruzani noutbukda yozib borgan va daftarga qo‘lda yozgan talabalarni solishtirishgan.

Noutbukdagilar ma’ruzachining gapini shundoq, so‘zma-so‘z yozib olishgan, lekin ma’nosini tushunishmagan. Miya shunchaki mexanik ko‘chirish bilan band bo‘lgan.

Qo‘lda yozganlar esa ulgurishmagani sababli, gaplarni eshitib, tahlil qilib, eng muhim joylarini o‘z so‘zlari bilan yozishga majbur bo‘lishgan. Aynan shu tanlash va qisqartirish jarayonida haqiqiy o‘rganish sodir bo‘lgan.

Ya’ni siz biror narsani eslab qolishni xohlasangiz, aytaylik o’qigan kitobingizdan olgan xulosalaringizni telefon yoki kompyuterdan ko’ra qo’lda yozish samarali bo’ladi.