Новая Конституция закрепила семью как самостоятельную конституционную ценность - Председатель Конституционного Суда
 
Председатель Конституционного Суда Эльвира Азимова заявила, что вступившая в силу 1 июля 2026 года обновленная Конституция Республики Казахстан закрепила семью как самостоятельную конституционную ценность и существенно усилила гарантии ее защиты. Об этом она сообщила, открывая в Астане круглый стол «Конституционные гарантии семейной политики и гендерного равенства».

По словам Председателя Конституционного Суда, конституционный смысл статьи 30 Основного Закона значительно шире ее буквального содержания.

«Семья закрепляется не только как объект социальной защиты, но и как самостоятельная конституционная ценность, основанная на достоинстве личности, свободе, равенстве супругов, взаимной ответственности членов семьи и преемственности поколений», - подчеркнула Эльвира Азимова.

Она отметила, что защита семьи и обеспечение гендерной справедливости являются взаимодополняющими задачами.

«Современное понимание гендерной справедливости выходит за рамки формального равенства. Оно предполагает создание правовых и социальных условий, при которых женщины и мужчины могут в равной мере реализовывать свои конституционные права, сочетая профессиональную деятельность, семейные обязанности и участие в общественной жизни», - сказала Председатель Конституционного Суда.

Отдельное внимание Эльвира Азимова уделила новым конституционным полномочиям Конституционного Суда. По ее словам, обновленная Конституция существенно повысила значение решений Суда. Они вступают в силу со дня принятия, являются общеобязательными на всей территории страны, окончательными и не подлежат обжалованию.

Кроме того, Основной Закон закрепил обязательность применения законов в том конституционно-правовом истолковании, которое дает Конституционный Суд, а также наделил Суд новым полномочием - рассматривать вопросы соответствия Конституции исполнения решений международных организаций и их органов. Эти изменения, отметила Эльвира Азимова, направлены на укрепление верховенства Конституции, правовой определенности, единообразия судебной практики и более эффективную защиту конституционных прав и свобод человека.

Круглый стол был организован Национальной комиссией по делам женщин и семейно-демографической политике при Президенте Республики Казахстан совместно с Конституционным Судом. В обсуждении приняли участие Уполномоченный по вопросам семьи Снежанна Имашева, Уполномоченный по правам человека Артур Ластаев, председатель Комиссии по правам человека при Президенте Республики Казахстан Жакип Асанов, вице-министр культуры и информации Евгений Кочетов, а также представители судебной системы, государственных органов, научного и экспертного сообщества и общественных организаций.

Участники обсудили конституционно-правовые основы семейной политики, реализацию гарантий защиты семьи, материнства, отцовства и детства, обеспечение равенства и недискриминации, а также значение правовых позиций Конституционного Суда для формирования единообразной правоприменительной практики.

По итогам дискуссии участники подчеркнули, что дальнейшее развитие семейной политики должно быть направлено на эффективную реализацию новых конституционных гарантий, укрепление института семьи, поддержку ответственного родительства и обеспечение гендерного равенства.

Конституциялық Сот отбасы мен бала құқықтарын қорғаудың негізгі тәсілдерін айқындады
 
Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының отбасылық заңнама саласындағы тәжірибесі отбасыны, ана мен әке болуды және балалық шақты қорғау кепілдіктерін нығайтып, заңнаманы жетілдіруге әрі конституциялық нормалардың біркелкі қолданылуын қалыптастыруға ықпал етеді.

Бұл туралы Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының судьясы Айжан Жатқанбаева Қазақстан Республикасының Әйелдер істері және отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссиясы мен Қазақстан Республикасы Конституциялық Соты бірлесіп ұйымдастырған дөңгелек үстелде мәлімдеді.

Іс-шара барысында Конституциялық Соттың балаларды асырап алу, ата-аналардың отбасылық құқықтары мен міндеттерін жүзеге асырудағы теңдігі, балаға күтім жасауды жүзеге асыратын ата-аналардың зейнетақы кепілдіктері, әкімшілік жауаптылықтың жекелеген шараларын қолдану, сондай-ақ алименттік міндеттемелерді орындау мәселелері бойынша құқықтық ұстанымдары таныстырылды.

Айжан Жатқанбаева Қазақстан Республикасының жаңартылған Конституциясы отбасыны қорғау кепілдіктерін күшейткенін атап өтті. Ата Заңда неке мемлекет тіркейтін ер мен әйелдің ерікті әрі тең құқықты одағы ретінде бекітілген. Сондай-ақ отбасы, ана болу, әке болу және балалық шақ мемлекеттің қорғауындағы дербес конституциялық құндылықтар ретінде танылды.

«Отбасы – адамның жеке өмірінің ғана емес, қоғамның аса маңызды әлеуметтік институты. Отбасының конституциялық қорғалуы некенің еріктілігі, ерлі-зайыптылардың тең құқықтылығы, ата-аналардың өзара жауапкершілігі және баланың құқықтары мен заңды мүдделерінің басымдығы қағидаттарына негізделеді», – деп атап өтті Конституциялық Соттың судьясы.

 
Ата-аналардың теңдігі және баланың мүдделерінің басымдығы
Конституциялық Сот практикасының маңызды бағыттарының бірі отбасылық қатынастарда ерлер мен әйелдердің теңдігі қағидатын іске асыруға байланысты мәселелерді қарау болды.

Балаларды асырап алу туралы заңнаманың жекелеген ережелерінің Конституцияға сәйкестігін қарау барысында Конституциялық Сот ұқсас жағдайдағы адамдардың теңдігі қағидатын сақтаудың және жыныс белгісі бойынша құқықтық реттеуде негізсіз айырмашылықтарға жол бермеудің маңызын атап өтті.

Сонымен бірге Сот теңдік қағидаты балалық шақты ерекше конституциялық қорғаумен өзара байланыста қаралуға тиіс екенін көрсетті. Баланы отбасына орналастыру мәселелерін шешу кезінде оның ең үздік мүдделерін қамтамасыз ету және қажетті қорғау кепілдіктерін сақтау шешуші өлшем болып табылады.

Істі қарау қорытындысы бойынша балаларды асырап алу саласындағы құқықтық қатынастарды реттеуді жетілдіруге бағытталған құқықтық ұстаным қалыптастырылды.
Ақпарат үшін: Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының 2024 жылғы 23 шілдедегі №49-НҚ нормативтік қаулысы: https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/documents/details/695569?lang=kk
 
Ата-аналардың әлеуметтік кепілдіктері
Конституциялық Сот сондай-ақ зейнетақы төлемдерін тағайындау кезінде балаға күтім жасау кезеңін есепке алу мәселесі бойынша құқықтық ұстаным қалыптастырды.

Соттың пайымдауынша, мұндай кезең нақты күтімді жүзеге асырған жұмыс істемейтін ата-ананың кез келгеніне – анасына немесе әкесіне – есепке алынуға тиіс.
Бұл ұстаным ата-аналардың теңдігі туралы конституциялық қағидатқа және олардың балаларды тәрбиелеу мен дамыту үшін ортақ жауапкершілігін тануға негізделген. Тиісті тәсілдер Қазақстан Республикасының заңнамасында көрініс тапты.

Сонымен қатар Сот ата-аналардың зейнетақы құқықтарын қалыптастыру кезінде балаға күтім жасау кезеңін есепке алу тетіктерін одан әрі жетілдіру қажеттігіне назар аударды.
Ақпарат үшін: Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының 2025 жылғы 7 ақпандағы №66-НҚ нормативтік қаулысы: https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/documents/details/795361?lang=kk

Отбасын қорғау және теңдік қағидаты мен арнайы кепілдіктер арасындағы теңгерім

Кәмелетке толмаған балаларын жалғыз өзі тәрбиелеп отырған ата-аналарға қатысты әкімшілік қамаққа алуды қолдану мәселесін қарау кезінде Конституциялық Сот ана болуды және балалық шақты қорғауға арналған арнайы кепілдіктер объективті мән-жайларды ескере отырып қолданылуы мүмкін екенін көрсетті.

Сот теңдік қағидаты, егер арнайы қорғау шаралары нақты теңдікке қол жеткізуге бағытталып, баланың құқықтары мен мүдделерін қорғау қажеттілігіне негізделсе, оларды белгілеуді жоққа шығармайтынын атап өтті.

Сонымен қатар Конституциялық Сот құқық қолдану практикасының біркелкілігін қамтамасыз ету мақсатында баланы жалғыз өзі тәрбиелеп отырған адамның құқықтық мәртебесін айқындау бөлігінде заңнаманы жетілдіру қажеттігіне назар аударды.
Ақпарат үшін: Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының 2026 жылғы 18 мамырдағы № 80-НҚ нормативтік қаулысы: https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/documents/details/1013209?lang=kk
 
Баланың лайықты материалдық қамтамасыз етілу құқығы

Конституциялық Сот практикасында алименттік міндеттемелерді орындау мәселелері ерекше орын алады.

Сот балаларға қамқорлық жасау және оларды тәрбиелеу ата-аналардың табиғи құқығы әрі міндеті болып табылатынын, ал ана мен әке баланың жан-жақты дамуына қажетті жағдайлар жасау үшін тең дәрежеде жауапты екенін дәйекті түрде негізге алады.

Алимент мөлшерін есептеу кезінде жеке кәсіпкерлердің табысын айқындау мәселесін қарау барысында Конституциялық Сот қолданыстағы құқықтық реттеуді Конституцияға сәйкес деп таныды. Сонымен бірге табысты айқындау тәртібі салық заңнамасының тетіктеріне негізделетінін атап өтті.

Сонымен қатар Сот ата-аналардың мүліктік мүдделері мен баланың лайықты материалдық қамтамасыз етілу құқығы арасындағы әділ теңгерімді қамтамасыз ету үшін құқықтық реттеуді одан әрі жетілдіру қажеттігін көрсетті.
Ақпарат үшін: Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының 2024 жылғы 28 маусымдағы №46-НҚ нормативтік қаулысы: https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/documents/details/684256?lang=kk

Тағы бір істе Конституциялық Сот бірнеше өндіріп алушы болған жағдайда алименттік міндеттемелерді орындау мәселесін қарады.

Сот мұндай дауларды шешу кезінде ата-аналардың материалдық және отбасылық жағдайын ескеру, сондай-ақ осыған ұқсас құқықтық қатынастарды реттеудің заңнамалық тетіктерін одан әрі дамыту қажеттігін атап өтті.
Ақпарат үшін: Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының 2024 жылғы 24 желтоқсандағы №58-НҚ нормативтік қаулысы: https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/documents/details/769746?lang=kk
 
Конституциялық Соттың отбасылық заңнаманы дамытудағы рөлі

Айжан Жатқанбаева Конституциялық Сот өтініштерді қарау барысында дауланатын нормалардың Конституцияға сәйкестігін тексеріп қана қоймай, құқықтық реттеуге жүйелі талдау жүргізетінін атап өтті.

Конституциялық Сот практикасында баланың отбасылық байланыстарға құқығын іске асыру, баланың ұлтын айқындау, ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкін бөлу, ерлі-зайыптылардың банктік құпиясын сақтау және отбасылық заңнаманың өзге де мәселелері бойынша құқықтық ұстанымдар қалыптастырылды.

«Мемлекеттің отбасылық саясатының тиімділігі оның Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкестігімен және адам құқықтары мен бостандықтарын нақты қорғауды қамтамасыз ету қабілетімен айқындалады. Конституциялық Сот азаматтардың конституциялық құқықтарын қорғаудың пәрменді тетігі болып табылады, ал оның құқықтық ұстанымдары заңнаманы жетілдіруге және құқық қолдану практикасының біркелкілігін дамытуға ықпал етеді», – деп атап өтті судья.

Осылайша, Конституциялық Соттың практикасы теңдік, әлеуметтік әділеттілік қағидаттары мен отбасы мен балалық шақты ерекше қорғау қажеттілігі арасындағы теңгерімді қамтамасыз етуге дәйекті түрде бағытталған.

Қалыптасқан құқықтық ұстанымдар заңнаманы одан әрі дамытудың, адам құқықтарының конституциялық кепілдіктерін нығайтудың және баланың құқықтары мен заңды мүдделерінің басымдығын қамтамасыз етудің маңызды бағдары болып табылады.