Новая Конституция закрепила семью как самостоятельную конституционную ценность - Председатель Конституционного Суда
 
Председатель Конституционного Суда Эльвира Азимова заявила, что вступившая в силу 1 июля 2026 года обновленная Конституция Республики Казахстан закрепила семью как самостоятельную конституционную ценность и существенно усилила гарантии ее защиты. Об этом она сообщила, открывая в Астане круглый стол «Конституционные гарантии семейной политики и гендерного равенства».

По словам Председателя Конституционного Суда, конституционный смысл статьи 30 Основного Закона значительно шире ее буквального содержания.

«Семья закрепляется не только как объект социальной защиты, но и как самостоятельная конституционная ценность, основанная на достоинстве личности, свободе, равенстве супругов, взаимной ответственности членов семьи и преемственности поколений», - подчеркнула Эльвира Азимова.

Она отметила, что защита семьи и обеспечение гендерной справедливости являются взаимодополняющими задачами.

«Современное понимание гендерной справедливости выходит за рамки формального равенства. Оно предполагает создание правовых и социальных условий, при которых женщины и мужчины могут в равной мере реализовывать свои конституционные права, сочетая профессиональную деятельность, семейные обязанности и участие в общественной жизни», - сказала Председатель Конституционного Суда.

Отдельное внимание Эльвира Азимова уделила новым конституционным полномочиям Конституционного Суда. По ее словам, обновленная Конституция существенно повысила значение решений Суда. Они вступают в силу со дня принятия, являются общеобязательными на всей территории страны, окончательными и не подлежат обжалованию.

Кроме того, Основной Закон закрепил обязательность применения законов в том конституционно-правовом истолковании, которое дает Конституционный Суд, а также наделил Суд новым полномочием - рассматривать вопросы соответствия Конституции исполнения решений международных организаций и их органов. Эти изменения, отметила Эльвира Азимова, направлены на укрепление верховенства Конституции, правовой определенности, единообразия судебной практики и более эффективную защиту конституционных прав и свобод человека.

Круглый стол был организован Национальной комиссией по делам женщин и семейно-демографической политике при Президенте Республики Казахстан совместно с Конституционным Судом. В обсуждении приняли участие Уполномоченный по вопросам семьи Снежанна Имашева, Уполномоченный по правам человека Артур Ластаев, председатель Комиссии по правам человека при Президенте Республики Казахстан Жакип Асанов, вице-министр культуры и информации Евгений Кочетов, а также представители судебной системы, государственных органов, научного и экспертного сообщества и общественных организаций.

Участники обсудили конституционно-правовые основы семейной политики, реализацию гарантий защиты семьи, материнства, отцовства и детства, обеспечение равенства и недискриминации, а также значение правовых позиций Конституционного Суда для формирования единообразной правоприменительной практики.

По итогам дискуссии участники подчеркнули, что дальнейшее развитие семейной политики должно быть направлено на эффективную реализацию новых конституционных гарантий, укрепление института семьи, поддержку ответственного родительства и обеспечение гендерного равенства.

Конституциялық Сот отбасы мен бала құқықтарын қорғаудың негізгі тәсілдерін айқындады
 
Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының отбасылық заңнама саласындағы тәжірибесі отбасыны, ана мен әке болуды және балалық шақты қорғау кепілдіктерін нығайтып, заңнаманы жетілдіруге әрі конституциялық нормалардың біркелкі қолданылуын қалыптастыруға ықпал етеді.

Бұл туралы Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының судьясы Айжан Жатқанбаева Қазақстан Республикасының Әйелдер істері және отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссиясы мен Қазақстан Республикасы Конституциялық Соты бірлесіп ұйымдастырған дөңгелек үстелде мәлімдеді.

Іс-шара барысында Конституциялық Соттың балаларды асырап алу, ата-аналардың отбасылық құқықтары мен міндеттерін жүзеге асырудағы теңдігі, балаға күтім жасауды жүзеге асыратын ата-аналардың зейнетақы кепілдіктері, әкімшілік жауаптылықтың жекелеген шараларын қолдану, сондай-ақ алименттік міндеттемелерді орындау мәселелері бойынша құқықтық ұстанымдары таныстырылды.

Айжан Жатқанбаева Қазақстан Республикасының жаңартылған Конституциясы отбасыны қорғау кепілдіктерін күшейткенін атап өтті. Ата Заңда неке мемлекет тіркейтін ер мен әйелдің ерікті әрі тең құқықты одағы ретінде бекітілген. Сондай-ақ отбасы, ана болу, әке болу және балалық шақ мемлекеттің қорғауындағы дербес конституциялық құндылықтар ретінде танылды.

«Отбасы – адамның жеке өмірінің ғана емес, қоғамның аса маңызды әлеуметтік институты. Отбасының конституциялық қорғалуы некенің еріктілігі, ерлі-зайыптылардың тең құқықтылығы, ата-аналардың өзара жауапкершілігі және баланың құқықтары мен заңды мүдделерінің басымдығы қағидаттарына негізделеді», – деп атап өтті Конституциялық Соттың судьясы.

 
Ата-аналардың теңдігі және баланың мүдделерінің басымдығы
Конституциялық Сот практикасының маңызды бағыттарының бірі отбасылық қатынастарда ерлер мен әйелдердің теңдігі қағидатын іске асыруға байланысты мәселелерді қарау болды.

Балаларды асырап алу туралы заңнаманың жекелеген ережелерінің Конституцияға сәйкестігін қарау барысында Конституциялық Сот ұқсас жағдайдағы адамдардың теңдігі қағидатын сақтаудың және жыныс белгісі бойынша құқықтық реттеуде негізсіз айырмашылықтарға жол бермеудің маңызын атап өтті.

Сонымен бірге Сот теңдік қағидаты балалық шақты ерекше конституциялық қорғаумен өзара байланыста қаралуға тиіс екенін көрсетті. Баланы отбасына орналастыру мәселелерін шешу кезінде оның ең үздік мүдделерін қамтамасыз ету және қажетті қорғау кепілдіктерін сақтау шешуші өлшем болып табылады.

Істі қарау қорытындысы бойынша балаларды асырап алу саласындағы құқықтық қатынастарды реттеуді жетілдіруге бағытталған құқықтық ұстаным қалыптастырылды.
Ақпарат үшін: Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының 2024 жылғы 23 шілдедегі №49-НҚ нормативтік қаулысы: https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/documents/details/695569?lang=kk
 
Ата-аналардың әлеуметтік кепілдіктері
Конституциялық Сот сондай-ақ зейнетақы төлемдерін тағайындау кезінде балаға күтім жасау кезеңін есепке алу мәселесі бойынша құқықтық ұстаным қалыптастырды.

Соттың пайымдауынша, мұндай кезең нақты күтімді жүзеге асырған жұмыс істемейтін ата-ананың кез келгеніне – анасына немесе әкесіне – есепке алынуға тиіс.
Бұл ұстаным ата-аналардың теңдігі туралы конституциялық қағидатқа және олардың балаларды тәрбиелеу мен дамыту үшін ортақ жауапкершілігін тануға негізделген. Тиісті тәсілдер Қазақстан Республикасының заңнамасында көрініс тапты.

Сонымен қатар Сот ата-аналардың зейнетақы құқықтарын қалыптастыру кезінде балаға күтім жасау кезеңін есепке алу тетіктерін одан әрі жетілдіру қажеттігіне назар аударды.
Ақпарат үшін: Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының 2025 жылғы 7 ақпандағы №66-НҚ нормативтік қаулысы: https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/documents/details/795361?lang=kk

Отбасын қорғау және теңдік қағидаты мен арнайы кепілдіктер арасындағы теңгерім

Кәмелетке толмаған балаларын жалғыз өзі тәрбиелеп отырған ата-аналарға қатысты әкімшілік қамаққа алуды қолдану мәселесін қарау кезінде Конституциялық Сот ана болуды және балалық шақты қорғауға арналған арнайы кепілдіктер объективті мән-жайларды ескере отырып қолданылуы мүмкін екенін көрсетті.

Сот теңдік қағидаты, егер арнайы қорғау шаралары нақты теңдікке қол жеткізуге бағытталып, баланың құқықтары мен мүдделерін қорғау қажеттілігіне негізделсе, оларды белгілеуді жоққа шығармайтынын атап өтті.

Сонымен қатар Конституциялық Сот құқық қолдану практикасының біркелкілігін қамтамасыз ету мақсатында баланы жалғыз өзі тәрбиелеп отырған адамның құқықтық мәртебесін айқындау бөлігінде заңнаманы жетілдіру қажеттігіне назар аударды.
Ақпарат үшін: Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының 2026 жылғы 18 мамырдағы № 80-НҚ нормативтік қаулысы: https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/documents/details/1013209?lang=kk
 
Баланың лайықты материалдық қамтамасыз етілу құқығы

Конституциялық Сот практикасында алименттік міндеттемелерді орындау мәселелері ерекше орын алады.

Сот балаларға қамқорлық жасау және оларды тәрбиелеу ата-аналардың табиғи құқығы әрі міндеті болып табылатынын, ал ана мен әке баланың жан-жақты дамуына қажетті жағдайлар жасау үшін тең дәрежеде жауапты екенін дәйекті түрде негізге алады.

Алимент мөлшерін есептеу кезінде жеке кәсіпкерлердің табысын айқындау мәселесін қарау барысында Конституциялық Сот қолданыстағы құқықтық реттеуді Конституцияға сәйкес деп таныды. Сонымен бірге табысты айқындау тәртібі салық заңнамасының тетіктеріне негізделетінін атап өтті.

Сонымен қатар Сот ата-аналардың мүліктік мүдделері мен баланың лайықты материалдық қамтамасыз етілу құқығы арасындағы әділ теңгерімді қамтамасыз ету үшін құқықтық реттеуді одан әрі жетілдіру қажеттігін көрсетті.
Ақпарат үшін: Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының 2024 жылғы 28 маусымдағы №46-НҚ нормативтік қаулысы: https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/documents/details/684256?lang=kk

Тағы бір істе Конституциялық Сот бірнеше өндіріп алушы болған жағдайда алименттік міндеттемелерді орындау мәселесін қарады.

Сот мұндай дауларды шешу кезінде ата-аналардың материалдық және отбасылық жағдайын ескеру, сондай-ақ осыған ұқсас құқықтық қатынастарды реттеудің заңнамалық тетіктерін одан әрі дамыту қажеттігін атап өтті.
Ақпарат үшін: Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының 2024 жылғы 24 желтоқсандағы №58-НҚ нормативтік қаулысы: https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/documents/details/769746?lang=kk
 
Конституциялық Соттың отбасылық заңнаманы дамытудағы рөлі

Айжан Жатқанбаева Конституциялық Сот өтініштерді қарау барысында дауланатын нормалардың Конституцияға сәйкестігін тексеріп қана қоймай, құқықтық реттеуге жүйелі талдау жүргізетінін атап өтті.

Конституциялық Сот практикасында баланың отбасылық байланыстарға құқығын іске асыру, баланың ұлтын айқындау, ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкін бөлу, ерлі-зайыптылардың банктік құпиясын сақтау және отбасылық заңнаманың өзге де мәселелері бойынша құқықтық ұстанымдар қалыптастырылды.

«Мемлекеттің отбасылық саясатының тиімділігі оның Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкестігімен және адам құқықтары мен бостандықтарын нақты қорғауды қамтамасыз ету қабілетімен айқындалады. Конституциялық Сот азаматтардың конституциялық құқықтарын қорғаудың пәрменді тетігі болып табылады, ал оның құқықтық ұстанымдары заңнаманы жетілдіруге және құқық қолдану практикасының біркелкілігін дамытуға ықпал етеді», – деп атап өтті судья.

Осылайша, Конституциялық Соттың практикасы теңдік, әлеуметтік әділеттілік қағидаттары мен отбасы мен балалық шақты ерекше қорғау қажеттілігі арасындағы теңгерімді қамтамасыз етуге дәйекті түрде бағытталған.

Қалыптасқан құқықтық ұстанымдар заңнаманы одан әрі дамытудың, адам құқықтарының конституциялық кепілдіктерін нығайтудың және баланың құқықтары мен заңды мүдделерінің басымдығын қамтамасыз етудің маңызды бағдары болып табылады.

Конституционный Суд определил ключевые подходы к защите семьи и прав ребенка
 
Практика Конституционного Суда Республики Казахстан в сфере семейного законодательства укрепляет гарантии защиты семьи, материнства, отцовства и детства, а также способствует совершенствованию законодательства и формированию единообразного применения конституционных норм.

Об этом рассказала судья Конституционного Суда Айжан Жатканбаева на круглом столе, организованном Национальной комиссией по делам женщин и семейно-демографической политике совместно с Конституционным Судом Республики Казахстан.

В ходе мероприятия были представлены правовые позиции Конституционного Суда по вопросам усыновления детей, равенства родителей в реализации семейных прав и обязанностей, пенсионных гарантий родителей, осуществляющих уход за ребенком, применения отдельных мер административной ответственности, а также исполнения алиментных обязательств.

Айжан Жатканбаева отметила, что обновленная Конституция Республики Казахстан усилила гарантии защиты семьи. Основной Закон закрепил брак как добровольный и равноправный союз мужчины и женщины, зарегистрированный государством, а также признал семью, материнство, отцовство и детство самостоятельными конституционными ценностями, находящимися под защитой государства.

«Семья является не только сферой частной жизни человека, но и важнейшим социальным институтом. Конституционная защита семьи основывается на принципах добровольности брака, равноправия супругов, взаимной ответственности родителей и приоритета прав и законных интересов ребенка», - подчеркнула судья Конституционного Суда.

 
Равенство родителей и приоритет интересов ребенка

Одним из значимых направлений практики Конституционного Суда стало рассмотрение вопросов, связанных с реализацией принципа равенства мужчин и женщин в семейной сфере.

При рассмотрении вопроса о соответствии Конституции отдельных положений законодательства об усыновлении (удочерении) детей Конституционный Суд указал на необходимость соблюдения принципа равенства лиц, находящихся в сопоставимых обстоятельствах, и недопустимость необоснованного различия в правовом регулировании по мотивам пола.

Вместе с тем Суд подчеркнул, что принцип равенства должен рассматриваться во взаимосвязи с особой конституционной защитой детства. При решении вопросов устройства ребенка в семью определяющим критерием являются его наилучшие интересы и обеспечение необходимых гарантий защиты.

По итогам рассмотрения дела была сформирована правовая позиция, направленная на совершенствование регулирования отношений в сфере усыновления (удочерения) детей.
Справочно: нормативное постановление Конституционного Суда Республики Казахстан от 23 июля 2024 года № 49-НП: https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/documents/details/695569?lang=ru
 
Социальные гарантии родителей

Конституционный Суд также сформировал позицию по вопросу учета периода ухода за ребенком при назначении пенсионных выплат.

Суд указал, что такой период должен учитываться для любого из неработающих родителей – матери или отца, – если именно он фактически осуществлял уход за ребенком. Данная позиция основана на конституционном принципе равенства родителей и признании их общей ответственности за воспитание и развитие детей.

Соответствующие подходы получили отражение в законодательстве Республики Казахстан.

Одновременно Суд обратил внимание на необходимость дальнейшего совершенствования механизмов учета периода ухода за детьми при формировании пенсионных прав родителей.
Справочно: нормативное постановление Конституционного Суда Республики Казахстан от 7 февраля 2025 года № 66-НП: https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/documents/details/795361?lang=ru

Защита семьи и баланс между равенством и специальными гарантиями

Рассматривая вопрос применения административного ареста в отношении родителей, самостоятельно воспитывающих несовершеннолетних детей, Конституционный Суд указал, что специальные гарантии защиты материнства и детства могут применяться с учетом объективных обстоятельств.

Суд отметил, что принцип равенства не исключает установления специальных мер защиты, если они направлены на достижение фактического равенства и обусловлены необходимостью охраны прав и интересов ребенка.

Вместе с тем Конституционный Суд обратил внимание на необходимость совершенствования законодательства в части определения статуса лица, самостоятельно воспитывающего ребенка, для обеспечения единообразной правоприменительной практики.
Справочно: нормативное постановление Конституционного Суда Республики Казахстан от 18 мая 2026 года № 80-НП: https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/documents/details/1013209?lang=ru
 
Право ребенка на достойное содержание

Особое место в практике Конституционного Суда занимают вопросы исполнения алиментных обязательств.

Суд последовательно исходит из того, что забота о детях и их воспитание являются естественным правом и обязанностью родителей, а мать и отец несут равную ответственность за создание условий для полноценного развития ребенка.

При рассмотрении вопроса определения доходов индивидуальных предпринимателей при исчислении алиментов Конституционный Суд признал действующее регулирование соответствующим Конституции, отметив, что порядок определения дохода основывается на механизмах налогового законодательства.

Одновременно Суд указал на необходимость дальнейшего совершенствования регулирования для обеспечения справедливого баланса между имущественными интересами родителей и правом ребенка на достойное содержание.
Справочно: нормативное постановление Конституционного Суда Республики Казахстан от 28 июня 2024 года № 46-НП: https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/documents/details/684256?lang=ru

В другом деле Конституционный Суд рассмотрел вопрос исполнения алиментных обязательств при наличии нескольких взыскателей.

Суд отметил, что при разрешении таких споров необходимо учитывать материальное и семейное положение родителей, а также развивать законодательные механизмы регулирования подобных правоотношений.
Справочно: нормативное постановление Конституционного Суда Республики Казахстан от 24 декабря 2024 года № 58-НП: https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/documents/details/769746?lang=ru
 
Роль Конституционного Суда в развитии семейного законодательства

Айжан Жатканбаева подчеркнула, что Конституционный Суд при рассмотрении обращений осуществляет не только проверку соответствия оспариваемых норм Конституции, но и проводит системный анализ правового регулирования.

В практике Конституционного Суда сформированы правовые позиции по вопросам реализации права ребенка на семейные связи, определения национальности ребенка, раздела общего имущества супругов, соблюдения банковской тайны супругов и другим вопросам семейного законодательства.

«Эффективность государственной семейной политики определяется ее соответствием Конституции Республики Казахстан и способностью обеспечивать реальную защиту прав и свобод человека. Конституционный Суд является действенным механизмом защиты конституционных прав граждан, а его правовые позиции способствуют совершенствованию законодательства и развитию единообразной правоприменительной практики», - отметила судья.

Таким образом, практика Конституционного Суда последовательно направлена на обеспечение баланса между принципами равенства, социальной справедливости и необходимостью особой защиты семьи и детства.

Сформированные правовые позиции становятся ориентиром для дальнейшего развития законодательства, укрепления конституционных гарантий прав человека и обеспечения приоритета прав и законных интересов ребенка.