دغدغه ایران

این هم نگاهی دیگر به یادداشت «ما شکست خوردیم»
-----::

خوداصلاحی و فضیلتِ پذیرش خطا

عباس برآبادی

محمد فاضلی در یادداشت «ما شکست خوردیم» ــ که نخستین نوشتهٔ او پس از حوادث تلخ، دردناک و مصیبت‌بارِ دی‌ماه است ــ به‌صراحت به شکست اعتراف می‌کند؛ شکست و خطایی در مسیری که قرار بود جامعه و حکومت را از تقابل و ورود به سطوح بالای خشونت دور نگه دارد. این یادداشت واکنش‌های بسیاری برانگیخت؛ نقدهایی متنوع که هرکدام جای تأمل داشت. بااین‌حال، در میان این واکنش‌ها، به یک سنت فکری مهم که فاضلی خواسته یا ناخواسته به آن وفادار مانده، یعنی سنت «خوداصلاحی» (self-correcting mechanisms؛ سازوکارهای درونیِ اصلاح پیوستهٔ خطا)، کمتر توجه شد.

برای فهم بهتر این موضوع، ابتدا باید دید محمد فاضلی خود را چگونه معرفی می‌کند. او خود را در شبکهٔ ایکس این‌گونه معرفی می‌کند: «همسر، پدر و دانش‌آموختهٔ جامعه‌شناسی، علاقه‌مند به بهبود زندگی ایرانیان». به بیان دیگر، فاضلی پیش از هر چیز یک محقق است. مرور مجموعه یادداشت‌ها و تولیدات رسانه‌ای او نیز نشان می‌دهد که او به نحله‌ای از متفکران ایرانی تعلق دارد که گذار به دموکراسی را به مثابه عبور از «دالان باریک» بین دیکتاتوری و انقلاب می‌دانند؛ دموکراسی را گران‌بهاترین کالای تولیدی یک جامعه می‌دانند؛ کالایی که در آن، مهار متقابل قدرت میان حکومتی با ظرفیت نهادی و جامعه‌ای برخوردار از سرمایهٔ اجتماعی، مانع سقوط به وضعیت جنگ «همه علیه همه» می‌شود و آرزوی پرهیز جامعه از افتادن در تله‌های اجتماعی، از حفر چاه‌های غیرمجاز تا توسل به قدرت خارجی برای عبور به دموکراسی را دارد.

بگذارید ببینیم چه چیز یک «محقق» را از غیرمحقق متمایز می‌کند؟ زیرساخت تحقیق یک محقق بر «خطاپذیری» (fallibility) بنیان نهاده شده است. به زبانی ساده، این اصل یعنی یک محقق می‌داند که ممکن است اشتباه کند؛ نه‌تنها این را می‌پذیرد، بلکه آزادانه و مشتاقانه در پی کشف خطاهای خود و همکارانش می‌رود. این رویکرد، دقیقاً در برابر نگاه پوپولیستی و دیکتاتورمآبانه قرار می‌گیرد که می‌گوید «هر آنچه من می‌گویم درست است و لاغیر».

نهادِ تحقیق با توسعهٔ ابزاری تحت عنوان «خوداصلاحی»، همواره به‌طور کوشا در جهت یافتن خطاها و نقص‌های خود و دیگران است و چه‌بسا که بر اساس یافتنِ کوشای این نقص‌ها، ایده‌ای جدید می‌آفریند و راه را بر تکرار ایده‌های ناصحیح می‌بندد. در نقطهٔ مقابل، نهادهایی که بر تفکر دیکتاتورمآبانه بنا شده‌اند، معمولاً نقد را تهدید می‌بینند و خطا را نه فرصتی برای اصلاح، بلکه ضربه‌ای به هویت و مشروعیت خود تلقی می‌کنند؛ بنابراین به‌جای خوداصلاحی، به توجیه، تکرار و انجماد فکری می‌رسند. این ابزار خوداصلاحی اساسی‌ترین و ارزشمندترین ابزارِ خلق‌شده توسط بشر برای حفظ دموکراسی است؛ چرا که دموکراسی هم بر اساس همین اصل خطاپذیری بنا نهاده شده است.

فاضلی در این یادداشت به اشتباهات خود اشاره می‌کند؛ هرچند به‌طور مشخص توضیح نمی‌دهد کدام تصمیم یا تحلیل مدنظر اوست. بااین‌حال، خواسته یا ناخواسته، از ابزار خوداصلاحی استفاده می‌کند و همان مکانیزمی را به کار می‌گیرد که راز پویایی علم و تحقیق علمی است: اعتراف به خطا. برای یک محقق، نوشته‌ها و نظریه‌ها ایدئولوژی مقدس نیستند که با یافتن خطا در آن‌ها هیاهو به‌پا شود؛ بلکه موضوعِ بازنگری، اصلاح و یادگیری‌اند. محقق آزاداندیش، صادقانه و با تکیه بر کنجکاوی علمی، خطای خود را می‌پذیرد و مسیر تازه‌ای را آغاز می‌کند. به بیان دیگر، اعتراف به اشتباه پایان راه یک محقق نیست؛ آغاز راهی جدید است.

جامعهٔ ما امروز بیش از هر زمان دیگری به پذیرش اشتباه—چه از سوی محققان و چه از سوی دیگر تصمیم‌گیران—نیاز دارد؛ چرا که جامعهٔ ایران در پذیرش خطا ــ و مهم‌تر از آن، در به‌کارگرفتن سازوکارهای «خوداصلاحی» ــ هنوز تا بلوغ راهی طولانی در پیش دارد. هر بار که یک کنشگر فکری، پژوهشگر یا تصمیم‌ساز و تصمیم‌گیر، به‌جای پافشاری بر خطاناپذیری ایده‌ها و تصمیم‌هایش، شجاعانه امکان خطا را می‌پذیرد و آن را به گفت‌وگوی عمومی می‌آورد، یک گام کوچک اما حیاتی به‌سوی بلوغ جمعی برداشته می‌شود. امید آن‌که این سنت نه یک استثناء، بلکه به عادتی پایدار تبدیل شود؛ عادتی که هم علم را زنده نگه می‌دارد و هم راه اصلاح و دموکراسی را هموارتر می‌کند.

محمد فاضلی در پایان می‌نویسد: «و اکنون شاید فقط می‌شود به نظاره #بار_تاریخ نشست.» امید آن‌که این نظاره‌گری در جامعهٔ علمی ایران، به تماشاگر بودن تقلیل نیابد؛ بلکه بر بنیان اصول علمی، با خودارزیابیِ مداوم و سپس خوداصلاحی همراه شود—فرآیندی که با بازگشت پیوسته به فرض‌ها، سنجش خطاها و اصلاح مسیر، می‌تواند به تقویت سرمایهٔ اجتماعی، بازسازی اعتماد و در نهایت عبور تدریجی از چرخه‌های خشونت کمک کند.

@fazeli_mohammad

👍209👎30

23.8K views13:11