ХҒС үшін орбитаны қалай есептеді?

Ғалымдар бірқатар факторларды ескеруге мәжбүр болды. Олардың ішіндегі ең бастысы – радиацияның адамға әсері және рұқсат етілген сәулелену дозасын есептеу.

Орбитаны есептеудегі екінші маңызды фактор – ХҒС-қа экипаж бен жүк жеткізетін ғарыш кемелерінің конструкциялық мүмкіндіктері. Мысалы, «Союз» және «Прогресс» кемелері 460 км биіктікке ұшуға сертификатталған.

Америкалық «Шаттлдар» 390 км биіктікке көтеріле алмайтын, сондықтан олар пайдаланылған кезеңде ХҒС орбитасының биіктігі 330–350 км-ден аспайтын. Шаттл ұшулары тоқтатылғаннан кейін атмосфераның әсерін азайту мақсатында орбитаның биіктігі біртіндеп көтеріле бастады.

Сонымен қатар экономикалық параметрлер де есепке алынды. Орбита неғұрлым биік болса, ұшу соғұрлым ұзаққа созылады, сәйкесінше көбірек отын жұмсалады және станцияға жеткізілетін пайдалы жүктің көлемі азаяды.

Бүгін Жер шарының солтүстік жартышарында ең ұзақ түн байқалады — тәуліктің қараңғы бөлігі Солтүстік жарты шарда орналасқан ендіктерде шамамен 15 сағатқа жуықтайды.

Астрономиялық тұрғыдан қарағанда, Күнді 365 тәулік бойы толық эллипстік орбита бойымен айналатын Жер шары қыс мезгілінде Күнге ең жақын келеді. Екі аспан денесінің арасындағы қашықтық 147 млн километрге дейін қысқарады. Жердің Күнге ең жақын келетін нүктесі «перигелий» деп аталады.

Жер Күнге неғұрлым жақын болған сайын, оңтүстік полюс соғұрлым көбірек жарықтанады, сол себепті оңтүстік жартышар елдерінде жаз маусымы басталады.

Шілде айында біздің ғаламшар Күн жүйесінің басты жұлдызынан барынша алшақтайды да, арақашықтық 152 млн километрге жетеді. Күннен ең алыс нүкте «афелий» деп аталады. Осы кезеңде солтүстік бөлікте орналасқан біз секілді елдерде жаз болса, Австралия мен Оңтүстік Америкада қыс болады.

Сондықтан қыс айлары қысқалау келеді (ақпан — 28/29 күн), ал жаз айлары ұзақтау (шілде мен тамыз — 31 күннен).

Жаз мезгілінде біз өмір сүретін ендіктерде ең ұзақ күн, ал қыста ең ұзақ түн құбылысы байқалады. Оңтүстік жартышарда бұл құбылыс керісінше жүзеге асады.

☀️ Егер сізге қараңғыда ояну мен ұйықтау ұнамайтын болса, қуаныңыз — 21 желтоқсан сағат 18:03 (Мәскеу уақытымен) қыс күн тоқырауы болады!

Бұл тәулікте ең ұзын түн және ең қысқа күн болады. Мәскеу ендігінде, мысалы, оның ұзақтығы 7 сағат 00 минутты құрайды, ал Күннің көкжиектен ең жоғары биіктігі — 11 градус (22 маусымда 57 градусқа қарсы).

❄️ Бірнеше күннен кейін жарық уақыттың ұлғаюына қарамастан, климаттық жүйенің инерциясы бойынша бұл оқиға Солтүстік жарты шарда астрономиялық қыс басталуы дегенді білдіреді. Халық мақалы бойынша: «Күн — жазға, қыс — аязға».

Астанада -27 градусқа дейін аяз болады

Астанада 22 желтоқсанға қараған түні ауа температурасы -25-27 градусқа дейін төмендейді деп болжануда. Осыған байланысты Төтенше жағдайлар департаменті тұрғындарды қауіпсіздік шараларын қатаң сақтауға шақырды.

Құтқарушылар қолайсыз ауа райы кезінде алыс жолға шықпауға, дауылды ескертулерді қадағалауға кеңес береді.

Сондай-ақ мұздың толық қатпағанына байланысты су айдындарында сақ болуға және жеке тұрғын үйлерде өрт қауіпсіздігі талаптарын сақтау қажеттігін ескертті.

❄️ Қыс мезгілі және атмосфералық қысым: адам денсаулығына әсері

Қыс мезгілінде ауа райының күрт өзгеруімен қатар атмосфералық қысым да жиі ауытқып тұрады. Әсіресе суық антициклондар кезінде қысымның жоғарылауы немесе циклон әсерінен қысымның төмендеуі адам ағзасына тікелей әсер етеді.

🔵 Атмосфералық қысым жоғарылаған кезде (ашық, аязды күндерде):
– Бас ауыруы, самайдың қысылуы
– Қан қысымының көтерілуі
– Ұйқысыздық, мазасыздық
– Жүрек-қан тамыр жүйесіне салмақ түсуі
Мұндай күндер көбіне қатты аязбен, желсіз әрі ашық аспанмен сипатталады.

🔴 Атмосфералық қысым төмендегенде (боран, бұлтты, қарлы күндерде):
– Әлсіздік, шаршау
– Бас айналу
– Қан қысымының төмендеуі
– Буын және сүйек ауруларының күшеюі
Бұл әсіресе қарт адамдар мен созылмалы ауруы бар жандарға қиын тиеді.

⚠️ Қыс мезгілінде кімдерге ерекше сақ болу керек?
– Жүрек-қан тамыр аурулары бар адамдар
– Қан қысымы жиі өзгеретін жандар
– Жүкті әйелдер
– Егде жастағы адамдар.

✅ Денсаулықты сақтау үшін кеңестер:
– Ауа райы болжамын бақылау
– Күніне жеткілікті су ішу (қыста да маңызды)
– Ұйқы режимін сақтау
– Аязды күндері ұзақ уақыт далада болмау
– Қысым ауытқуы кезінде ауыр физикалық жүктемеден бас тарту.

❄️ Қыс — тек суық мезгіл емес, ағза үшін де сынақ кезеңі. Ауа райына бейімделіп, денсаулығымызға мұқият болайық!

❗️Илон Масктың зымыраны жолаушы ұшақтарының апатына сәл қалғанда себеп бола жаздады.

SpaceX компаниясының Starship зымыраны ұшырылғаннан кейін шамамен 8 минуттан соң жарылып кеткен. Жарылыстан кейін пайда болған бөлшектер 50 минут бойы Кариб аймағының аспанына тарап түскен.

Дәл сол сәтте әуеде 3 жолаушы ұшағы болған, олардың бортында шамамен 450 адам отырған. Сәтті кездейсоқтықтың арқасында ұшақтар зымыран бөлшектерімен соқтығысып кетуден аман қалған.

Африка халықтары туралы қызықты 10 дерек

1️⃣ Африка – халықтар мен тілдердің ең бай құрлығы
Африкада 3000-нан астам этникалық топ, 2000-ға жуық тіл бар. Бұл – әлемдегі ең үлкен мәдени әртүрлілік.

2️⃣ Әлемдегі ең көне халықтар Африкада өмір сүреді
Сан, койсан (бушмендер) сияқты халықтар адамзаттың ең ежелгі этникалық топтарының бірі саналады.

3️⃣ Африкалықтар көбіне көптілді
Көптеген африкалықтар 2–4 тілде еркін сөйлейді: ана тілі, аймақтық тіл, ұлттық және еуропалық тіл (ағылшын, француз, португал).

4️⃣ Тайпалық жүйе әлі де сақталған
Масаи, зулу, туарег сияқты халықтарда дәстүрлі тайпалық құрылым, көсемдер мен ақсақалдар кеңесі маңызды рөл атқарады.

5️⃣ Масаи халқы үшін мал – байлық өлшемі
Масаи тайпасында адамның байлығы ақшамен емес, сиыр санына қарай бағаланады.

6️⃣ Туарегтер – «көк адамдар»
Сахарада өмір сүретін туарег ерлері бетперде (тегельмуст) тағады. Киімдері көк түсті болғандықтан «көк адамдар» аталады.

7️⃣ Кей халықтарда әйелдердің рөлі өте жоғары
Африканың кейбір қоғамдарында аналық (матриархат) жүйе сақталған, мұра ана жағынан беріледі.

8️⃣ Африка халықтарының биі мен музыкасы – тілсіз тіл
Көптеген халықтарда би тарихты, соғысты, қуанышты, қайғыны жеткізетін құрал болып саналады.

9️⃣ Әшекейлер – тек сән емес
Моншақ, сырға, бет бояуы:
адамның жасын
отбасылық жағдайын
тайпасын көрсетеді.

🔟 Африка – адамзат бесігі
Ғалымдардың пікірінше, алғашқы адамдар Африкада пайда болған, сондықтан барлық халықтардың түбі осы құрлықпен байланысты.

#геодерек

Дауылды толқындар заманауи мұхит кемелері үшін үлкен қауіп туғызады, олар қатты шайқалғаны соншалық – кейде аударылып немесе батып кетуі мүмкін. Мысалы, 1994 жылы 28 қыркүйекте Эстония паромы Балтық теңізімен Таллиннен Стокгольмге сапары кезінде дауыл салдарынан суға батып, 852 адамның өмірі қиылды.

2002 жылы 26 қыркүйекте Батыс Африкадағы Гамбия жағалауы маңында дауыл тұрып Сенегал паромы аударылып, 1 800 адам қайтыс болған. Қатты дауыл кезінде тіпті үлкен Трансатлантикалық лайнер
лер де апатқа ұшырайды.

Видеодағы құбылыс туралы арнада тура екі апта бұрын жазған екенмін. Иә, бұл құбылыс Гало деп аталады. Толығырақ оқу үшін көк жазуды басыңыз.

Картографиялық әдістің география үшін маңыздылығы туралы Н.Н. Баранский басқаларға қарағанда түсінікті мазмұндады.

Қызық ақпарат!
Н.Н. Баранскийдің картографиялық әдістің маңызы туралы айтқан
сөздері:

1) «Карта – географияның альфа және омегасы, географияның
бастапқы және соңғы кезеңі»;
2) «Карта – бос орындарды толтыру стимулы»;
3) «Карта – географиялық заңдылықтарды шығару құралы»;
4) «Карта – географияның «екінші тілі»;
5) «Карта – географиятану критерийлерінің бірі».

Оңтүстік Кореяның алғашқы коммерциялық орбиталық зымыраны апатқа ұшырады

Оңтүстік Кореяның Бразилияда ұшырған алғашқы коммерциялық орбиталық зымыраны ұшырылған уақыттан 30 секунд өткенде апатқа ұшырады. Hanbit-Nano зымыранын ұшыру кезінде ақау шыққан.

Аталған зымыранға 300 шақырым биіктікте орналастыру жоспарланған бес жер серігі орналастырылған.

Hanbit-Nano-ны ұшыру бастапқыда 20 қарашаға жоспарланған еді. Алайда техникалық мәселелер туындап, ұшыру уақыты үш рет кейінге шегерілген.

Айналымға жаңа 500 теңге шығады

Қазақстан Ұлттық Банкі (ҚҰБ) 2025 жылғы 25 желтоқсаннан бастап жаңа дизайндағы номиналы 500 теңгелік банкноттарды айналысқа шығарады.

Бұл «Сақ стилі» сериясымен шыққан бесінші банкнота. Ол көшпенділер мәдениетінен бүгінгі Қазақстанның бірегей мұрасын қамтып, дәстүрлі қазақы ою-өрнектің түп тамыры саналатын «Сақ стилі» элементтеріне негізделген.

Жаппай қолданысқа жаңа банкнота 2026 жылдың екінші тоқсанында шыға бастайды. Себебі ақшаны еліміздің барлық өңіріне жеткізу үшін және банкоматтар, терминалдар және басқа кассалық техника тәрізді жабдықтарды бейімдеу үшін қосымша уақыт қажет.

Атмосфералық қысымы 1030 гПа-ға дейін көтерілген қуатты жоғары қысымды атмосфералық жүйе республика аумағын бойлай өтіп, ауа райына өз әсерін тигізіп жатыр.

2025 жылғы 24 желтоқсан күні Тайваньның Тайтунь уезіндегі Бейнань қаласы маңында жер сілкінісі болды.

Жер сілкінісі сағат 16:47-де тіркелді. Оның магнитудасы 6,1, ал тереңдігі шамамен 12 км болды. Дүмпу Бейнань қаласына жақын жерде орын алған.

Жер сілкінісі кең аумақта сезілді. Ошағы жер бетіне жақын болғандықтан, ол эпицентрге жақын аймақтарда қаттырақ сезілген. Мамандардың бағалауы бойынша, дүмпудің күші CWA шкаласы бойынша 5- деңгейіне жеткен.

«Сақ стиліндегі» 500 теңгелік жаңа банкнота айналымға шықты

Қазақстан Ұлттық банкі 2025 жылғы 25 желтоқсаннан бастап жаңа дизайндағы номиналы 500 теңгелік банкноталарды айналымға шығарды.

Ұлттық банктің мәліметінше, бұл «Сақ стилі» сериясымен шығарылған бесінші банкнота. Ол көшпенділер мәдениетінен бастау алатын, бүгінгі Қазақстанның бірегей мұрасын айқындайтын «Сақ стилі» элементтері мен дәстүрлі қазақы ою-өрнекке негізделген.

Жаңа банкнота 2026 жылдың екінші тоқсанынан бастап жаппай қолданысқа енгізіледі. Бұған ел өңірлеріне жеткізу және банкоматтар, терминалдар мен кассалық жабдықтарды бейімдеу қажеттілігі себеп болған.