🌐عراق چه راه‌هایی برای دور زدن تنگه هرمز دارد؟

#مقاله_تحلیلی
#مطالعات_غرب_آسیا

📝سیدرضا قزوینی

🔸اختلال شدید در تردد نفتکش‌ها از تنگه هرمز، ضعف‌های ساختاری اقتصاد عراق را آشکارتر ساخت. این کشور اگرچه یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان نفت جهان است، لیکن برای رساندن نفت خود به بازار بین‌المللی، تقریبا به یک مسیر دریایی وابسته است.

🔸در حالی که پیش از جنگ، صادرات نفت عراق ۳.۶ میلیون بشکه در روز بود، تقریبا ۳.۴ میلیون بشکه از این صادرات، از پایانه‌های جنوبی انجام می‌شد؛ یعنی حدود ۹۴ درصد صادرات نفت خام عراق به مسیر خلیج فارس وابسته بود.

🔸نفت حدود ۵۳ درصد تولید ناخالص داخلی، ۸۸ درصد درآمد دولت و ۹۱ درصد صادرات کالایی عراق را تشکیل می‌دهد. بسته‌شدن هرمز موجب کاهش شدید فروش نفت عراق شد. بنابراین این کشور به شبکه‌ای از مسیرها نیاز دارد که بتواند در شرایط بحران، دست‌کم یک تا دو میلیون بشکه در روز را بدون عبور از هرمز صادر کند. در ادامه به این مسیرها خواهیم پرداخت:

💢مسیر ترکیه و بندر جیهان؛ عملی‌ترین گزینه فوری

🔹خطوط کرکوک–جیهان تنها مسیر بالفعل عراق به دریای مدیترانه است. ظرفیت فنی این سامانه حدود ۱.۵ میلیون بشکه در روز برآورد می‌شود، اما جریان واقعی آن حدود ۱۷۰ هزار بشکه در روز بوده است. در کوتاه مدت، امکان افزایش جریان این خط لوله به ۲۵۰ تا ۵۰۰ هزار بشکه وجود دارد. محدودیت اصلی این خط لوله آن است که درحالی‌که بیشتر نفت عراق در جنوب تولید می‌شود، جیهان عمدتا به میادین شمالی متصل است.

💢مسیر سوریه و بندر بانیاس

🔹خط قدیمی کرکوک–بانیاس با ظرفیت تقریبی ۳۰۰ هزار بشکه در روز، سال‌هاست از مدار خارج شده است. بازسازی آن می‌تواند زودتر از احداث خطی کاملا جدید نتیجه بدهد، اما ظرفیتش برای حل چالش عراق کافی نیست. گزینه راهبردی‌تر، احداث خط جدید از جنوب به حدیثه و سپس بانیاس است.

💢 کریدور بصره–حدیثه–عقبه؛ مهم‌ترین گزینه مستقل

🔹پروژه بصره–حدیثه با ظرفیت بیش از دو میلیون بشکه در روز، می‌تواند نفت جنوب را به شبکه‌های صادراتی غرب عراق متصل کند. مرحله دوم، احداث خطی حدود ۹۰۰ کیلومتری از حدیثه به بندر عقبه اردن با ظرفیت یک میلیون بشکه در روز است. مزیت عقبه، دسترسی مستقیم به بازارهای آسیا، اروپا و آفریقا بدون عبور از هرمز است. ضعف آن نیز، هزینه بالا، عبور از مناطق ناامن غرب عراق و نیاز به توافق بلندمدت با اردن است.

💢احیای خط عراق–عربستان

🔹خط موسوم به IPSA در دهه ۱۹۸۰ برای انتقال نفت عراق از طریق عربستان به دریای سرخ ساخته شد و حدود ۱.۶۵ میلیون بشکه در روز ظرفیت داشت. این خط از سال ۱۹۹۰ غیرفعال است. احیای آن مستلزم توافق با ریاض و بازسازی گسترده خواهد بود.

💢مسیر عمان و بندر دقم

🔹عراق و عمان درباره ساخت مخازنی با ظرفیت حدود ۱۰ میلیون بشکه در دقم و امکان احداث خط لوله از بصره گفت‌وگو کرده‌اند. این مخازن بدون خط لوله، بیشتر یک ضربه‌گیر تجاری هستند تا جایگزین هرمز. با این‌حال، دقم برای صادرات به آسیا و ایجاد پایگاه ذخیره‌سازی خارج از خلیج فارس ارزش راهبردی دارد.

💢راه‌های غیرمتعارف: کامیون، قطار و حمل ترکیبی

🔹حمل جاده‌ای نخستین واکنش اضطراری عراق به توقف صادرات از تنگه هرمز بود، اما هزینه بالا و نیاز به تعداد زیاد کامیون و پایانه، این روش را از تبدیل‌شدن به جایگزین خط لوله‌ بازمی‌دارد. راه‌آهن نیز می‌تواند نقش مکمل در شرایط بحران داشته باشد. سوآپ هم گزینه‌ای مکمل است، اما بدون قرارداد مشخص نمی‌توان ظرفیت چندصد هزار بشکه‌ای برای آن در نظر گرفت.

💢جمع‌بندی

🔹عراق هیچ مسیر منفردی ندارد که بتواند فورا جای صادرات ۳.۴ میلیون بشکه‌ای بصره را بگیرد. راهبرد منطقی می‌تواند سه‌لایه باشد:

🔹نخست، افزایش جریان واقعی جیهان به محدوده ۲۵۰ تا ۵۰۰ هزار بشکه در روز و استفاده اضطراری از کامیون، بانیاس و فرآورده‌های نفتی.

🔹دوم، تکمیل بصره–حدیثه به‌عنوان ستون فقرات داخلی و سپس احداث دست‌کم یکی از شاخه‌های عقبه، بانیاس یا اتصال شمالی به جیهان. صادرات پایدار بیش از یک میلیون بشکه در روز خارج از هرمز، عملا بدون این زیرساخت ممکن نیست.

🔹سوم، مطالعه احیای IPSA، توسعه دقم، ایجاد ذخایر راهبردی و استفاده از راه‌آهن به‌عنوان بیمه لجستیکی است. قطار و کامیون می‌توانند هنگام بحران از توقف کامل تولید جلوگیری کنند، اما اقتصاد مقیاس نفت همچنان خط لوله را به گزینه اصلی تبدیل می‌کند.

✅اگر عراق طی پنج تا هفت سال دو کریدور مستقل با ظرفیت عملی مجموعا ۱٫۵ تا دو میلیون بشکه در روز ایجاد کند، می‌تواند سهم هرمز را از حدود ۹۴ درصد به تقریبا ۴۰ تا ۶۰ درصد کاهش دهد. هدف حذف کامل هرمز نیست؛ بلکه جلوگیری از آن است که بسته‌شدن هرمز، تقریبا کل تولید، بودجه و اقتصاد عراق را هم‌زمان متوقف کند.

✅اندیشکده تهران✅

🔗برای مطالعه متن کامل مقاله کلیک کنید!🔗

👨‍💻سایت |📲بله |🌐اینستاگرام|📱تلگرام