Erkinlik doim nisbiy, erkin bo‘lish esa doim qimmat va qiyin. Xususan, qadriyatlar, qiziqishlar borasida. O‘zgachalik xali erkinroqlik degani emas. O’lchash ham qiyin buni. Kishanlar ba’zan yaqqol ko‘rinadi, ba‘zan ko‘rinmaydi, ko‘rinmaganda erkinroqlik illuziyasi paydo bo‘ladi.

Qolaversa, erkinlashish yaxshiroq bo‘lish degani emas. Ijtimoiy instinktlari zaif bo‘lgan psixopat erkinroq bo‘lishi mumkin, ammo buni yaxshi deyolmaymiz.

Erkinlik barcha yaxshiliklarning yagona mezoni emas. Ma‘suliyat, o‘zgalar huquqi kabi masalalar ham bor.

Umuman, bu kabi masalalarning bari juda qadimiy falsafiy savollarga borib taqaladi: inson qanday yashashi kerak? Qanday hayot munosib hayot? Barcha qadriyatlar uchun (jumladan, erkinlik uchun ham) yagona maqsad bo‘lgan bosh qadriyat nima o‘zi?

Yana senzura haqida
Kitob noshirlari faoliyatini yanada ko‘proq nazoratga olishni ko‘zda tutuvchi qonun loyihasi muhokama qilinayotganmish.

Bunday senzura qanchalik samarali (maqsadlariga xizmat qiladi)?
Samarali bo‘lganda ham, qanchalik zarur?

Birinchi savolga javobim: yo‘q, samarali emas. Bolalar va yoshlarning ongi va axloqini “himoya” qilishmoqchi emish. Ammo kitoblar o‘sha bolalar va yoshlar uchun asosiy kommunikatsiya vositasi emas. Kitoblarni butunlay yo‘q qilib tashlaganda ham, ularning dunyoqarashi uchun bu hech narsani o‘zgartirmaydi, o‘zgartirsa ham faqat salbiyga bo‘ladi. Chunki kitobxonlar odatda axborot oluvchilarning nisbatan sabrliroqlari, fikrlaydiganroqlari hisoblanadi (sabrsizlar Youtube ko‘radi va asosan Tiktok kuzatadi). Sabrliroqlar baribir mulohazakorroqligi sababli siyosiy va ijtimoiy jihatdan ancha bosiq va tartibsizlik chiqarishga eng kam moyil bo‘ladi. Ammo ularni kitobdan mahrum qilish, millatning intellektual saviyasi uchun yaxshi emas.

Ikkinchi savolga ham javob: yo‘q, zarur emas. Kommunikatsiya vositalari diversifikatsiyalanishi (kitob, TV, radio, internet, ijtimoiy tarmoqlar...) ularning aholiga ta’sir doirasi nisbatini ham o‘zgartirib boradi. Qachonlardir kitoblar muhim ta’sirli vosita edi, keyin gazeta shunday bo‘ldi, radio, TV... hozir unday emas. Ularning auditoriyasi xarakteri ham farqlanadi.

Birinchidan, kitob o‘qiydigan auditoriya juda kichik, ikkinchidan, bu auditoriyaning xarakteridan kelib chiqilsa, ular ijtimoiy yoki siyosiy xavf tug‘dirishi ehtimoli oz, uchinchidan, kitob juda sekin harakatlanuvchi kommunikatsiyadir, demakki, ta’siri ham sekin. Kamiga, kitobxonlar odatda o‘zaro muloqot qilmaydi (FB yoki Telegram kanal posti tagida izoh yozuvchilardan farqli o‘laroq). Kitob alohida iste’mol qilinadi va u hislarni o‘quvchidan o‘quvchiga bevosita deyarli o‘tkazmaydi.

Tushuntirish uchun misol: Tasavvur qiling ocharchilik bo‘lyapti. Odamlarni bir boyning xonadoni oldida to‘plab, g‘azabnok olomonga qarata: “bu odam nonimizni yarimta qilyapti dedingiz.” Ayni shu gapni gazetada yozish mumkin, biror blogpostda yozish mumkin yoki kitobdagi qaysidir bob ichida yozish mumkin. Xo‘sh, ta’sir qanday bo‘ladi?

Kommunikatsiya vositasi tezkorligi va ko‘lamiga qarab, ayni bir gapning ijtimoiy xavflilik darajasi keskin farq qiladi. Xonadon oldidagi olomon birdan hislari junbishga kelib, o‘sha xonadon egasini toshbo‘ron qilib o‘ldirishi mumkin. Gazeta o‘quvchilarida bunday bo‘lishi uchun bu gap juda ko‘p marta uqtirilishi va o‘sha gazetani bir vaqtda ko‘pchilik bitta hududda o‘qishi, yana ular o‘zaro muloqot qilishlari ham kerak. Kitobda-chi? Odam kitobni o‘qib chiqqunigacha hislar bir necha marta o‘zgaradi, ko‘tarilib tushadi. Qolaversa, bu masalada kitob odamlarni birdan uyushtira olmaydi. Faqat kontent emas, kommunikatsiya vositasi va muhit ham hisobga olinishi kerak.

Agar kitoblar senzurasi xavfsizlik nuqtayi nazaridan qilinsa, bu ishni qilayotganlar bilim va ma’lumotlarini yangilab olishlari kerak. Dunyo o‘zgargan, ta’sir va manipulyatsiya vositalari ham.

Agar qandaydir o‘z tushunchalaridagi axloq yoki e’tiqodni asrash uchun deyilsa, yana o‘sha gap: tomi ochilib yotgan uyni isitaman deb, uy derazasini yamash uchun odamning esi past bo‘lishi kerak.

Aslida har qanday qonun yoki qaror loyihasidan avval biror ilmiy tadqiqot qilinishi, uning qanchalik zarur va samaraliligi o‘rganilishi, zarari foydasidan oshib ketmaydimi kabi savollarga javob topilishi kerak. Niyat yaxshi bo‘lsa, bularni qilsa bo‘ladi, buzuq bo‘lsa, bahona topilaveradi.

PS. Bizda erkinlik muhim qadriyatlardan bo'lmagani sababli shu tarzda argument keltirdim, bunday qilish erkinlikka tahdid deyishning o'zi yetarli bo'lishi kerak, aslida.

@khurshidyuldosh

Faylasuf Adam Smit va iqtisodchi Adam Smit

Bugun odamlar Adam Smitni ko‘proq “Xalqlar boyligining tabiati va sabablari tadqiqi” (An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations, 1776) asari orqali taniydi. Ko‘pincha shunchaki “Xalqlar boyligi” deb ataladigan bu kitob zamonaviy iqtisodiyot fanining poydevori hisoblanadi va iqtisodiyotni mustaqil ilmiy tizim sifatida shakllantirgan.

Biroq, Adam Smitning o‘zi ilgariroq yozilgan “Axloqiy tuyg‘ular nazariyasi” (The Theory of Moral Sentiments, 1759) asarini o‘zining eng muhim ishi deb hisoblagan. Ushbu kitob axloq manbasi, inson tabiati va axloqiy qadriyatlar haqida edi, ma‘lum ma‘noda psixologik asar desa ham bo‘ladi. Ayni shu kitob Smitga hayotligida katta obro‘ keltirgan, uni yirik faylasuf sifatida tanitgan.

Smit uzoq yillar davomida Glazgo universitetida dars bergan va u yerda Mantiq va axloq falsafasi professori edi. U ilk tahsilini mashhur faylasuf va axloqshunos Frensis Xatchesondan (Francis Hutcheson) olgan. Uning yaqin do‘stlaridan biri Shotland ma’rifatchiligi va empirisizmning eng muhim vakillaridan biri, men eng buyuk faylasuflardan biri deb hisoblaganim — Devid Hyum (David Hume) edi. Smitning axloqiy qarashlari ham, iqtisodiy nazariyalari ham aynan shu muhitda shakllangan.

To‘g‘ri, “Xalqlar boyligi” keyinchalik ko‘proq shuhrat qozondi, kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Smit tarixda ko‘proq iqtisodchi sifatida eslanishi sabablaridan biri ham shu. Ammo Smit bu ikki asarni bir-birini to‘ldiruvchi yagona falsafiy tizim sifatida ko‘rgan.

Har ikki kitob ham qiziq yozilgan. “Xalqlar boyligi” formulalar va diagrammalarsiz iqtisodiyot kitobi. Axloqiy tuyg‘u haqidagi kitob esa Smitning inson tabiati haqidagi tushunchasidan kelib chiqqan va uni ancha yoyib tahlil qilgan. Har ikkala kitob aslida uning insonning tabiati va tuyg‘ulari haqidagi umumfalsafiy, fundamental ishonchiga asoslanadi.

Shu sababli, Adam Smitga nafaqat buyuk iqtisodchi, balki ijtimoiy va axloqiy falsafa asoschilaridan biri bo‘lgan faylasuf sifatida qarash lozim.

@khurshidyuldosh

Empirisist qush

Biror abstrakt g’oya, nazariyani yoki yondashuvni bir amallab tushunib olsam, uni o‘zim uchun nimagadir o’xshatib, tasavvur qilaman. O‘sha tasavvur esdan chiqmaydi. Hozir shunaqa majozlarimdan biri esimga kelib qoldi.

Falsafada empirisizm va ratsionalizm o’rtasidagi farqni tushunish juda muhim. Uni tushunmaganlar falsafiy an’analarni tushunmaydi desa ham bo’ladi.

Universitet darsliklarida empirisistlar (sensualistlar) bilim manbasi sezgi deydi, ratsionalistlar esa aqlni ko‘rsatadi deb juda jo‘n tushuntirilgan. Buni o‘qigan odam faylasuflarni yuzaki fikrli odamlar ekan deb o‘ylaydi. Odam aql bilan ham biladi, sezgi bilan ham, shu ham bahs mavzusimi?

Bugun fizikada torlar nazariyasi (string theory) bor. Buni kimdir ilmiy deydi, kimdir falsifikatsiya imkoniyati bo‘lmagani uchun noilmiy deydi. Ba’zida fizika va matematika o‘rtasidagi chegara xiralashib ketadi. Falsifikatsiya yoki verifikatsiya talablari asli empirisistik talabdir, ratsionalizm uchun bunday talab yo‘q (matematikka bitta doska yetarli, teleskop shart emas). Ana shu ratsionalist va empirisist o‘rtasidagi farq. Qizig‘i bu farq falsafiy ekanligini ayrim fiziklargina biladi. Yoki matematik haqiqatga nisbatan platonistik va formalistik qarash bor (matematik haqiqatning fizik olamga munosabatiga dahldor masala bu. Matematika biror narsaga qat‘iy dalolat qilsa, empirik dalillarsiz ham uni haqiqat deb olsa bo‘lmaydimi?). Yoki etikadagi deontologiya va utilitarizmni olaylik (harakatning prinsipi muhimmi yoki oqibati?). Bu ham asli ratsionalizm-empirisizm farqi bilan bog‘liq.

Xullas, muddaom hozir eslaganim metaforamni shu yerga yozib qo‘yish edi, “zerikarli” mavzuga kirib qoldim.

-/-

Empirisist — parvozdagi qushga o‘xshaydi. U ko‘tarilish uchun atmosferaga tayanishi kerak. Zich, seziladigan, lekin ko‘zga ko‘rinmas atmosfera esa misoli tajriba, boshqacha aytganda, factus. Atmosfera bo‘lmasa qush parvoz etolmaydi. Qushning qanot qoqishi — sof aqliy xulosalar, farazlar, abstraksiyalar — bo‘shliqda behudadir. Ammo bu qanotlar reallik atmosferasiga urilganda, parvoz yuzaga keladi.

Ratsionalist qush qanot qoqishi — sof mantiq, tug‘ma g‘oyalar yoki taxminiy tizimlarning o‘zi yetarli deyishi mumkin. Ammo empirisist ta’kidlaydiki, faqat qanot qoqishning (sof aql kuchining) o‘zi yetarli emas. Har qanday fikr real, kuzatilgan narsaga tayangan bo‘lishi kerak, atmosferaga tayangan qanotlar kabi.

Hatto eng nozik intellektual ko‘tarilish — ilm, falsafa yoki siyosiy nazariya parvozi ham — faktga tayanadi.

Boshqa tomondan, qanot qoqilmasa, atmosferaning o’zi qushni ko‘kka ko‘tarib qo‘ymaydi. Aqliy umumlashmalar, talqinlar, nazariyalarsiz faktning o’zi hech narsa. Ayni chog‘da, qanot to‘g‘ri qoqilishi, shakli ham joyida bo‘lishi lozim.

Xo’sh, bu empirisist qush majozi yana nimaga ishora qiladi? Parvoz yaxshi bo’lishi uchun atmosfera juda siyrak bo’lmasligi kerak. Qush vazni (nazariya da’vosi) qancha katta bo’lsa, shuncha katta qanot, yetarlicha atmosfera zichligi (yetarlicha faktlar) kerak. Empirisistik nuqtai nazardan, faktga tayanmaydigan g‘oya, vakumda qanot qoqishdek gap. Bizning bilish va bilganimizni tasdiqlash imkoniyatimiz “atmosfera” sarhadlari bilan cheklangan. Ammo bu matematik qushga tegishli emas.

@khurshidyuldosh

Birorta ham alohida hujayrangga sening kimliging, hatto tirik yo o‘likliging ham qiziqmas. U na biror narsani sezadi va na o‘ylaydi. Ammo qandaydir tarzda trillionlab hujayralar o‘limdan qo‘rquvni, yashash uchun kurashni paydo qiladi.

Alohida qismlarda yo‘q narsa butunda paydo bo‘lib qolishi ko‘pincha sirli, jumboqli. Mana, nima uchun qismni mukammal bilish butunda nimalar borligini yoki yuz berishini bilishga yo‘l ochmasligi mumkin. Aks holda, atomni o‘rgangan fizik dollar kursi nega tushayotganini ham aytib berolardi, axir hamma narsa atomdan iborat-ku!

Shuning uchun ham insonni bilish jamiyatni bilishga, jamiyatni bilish tarixiy qonuniyatlarni bilishga olib boravermaydi. Umuman ilm-fanda reduksionizmdan ehtiyot bo‘lish kerak.

PS. Tasavvur qiling, faqat yaramas odamlardan tuzilgan yaxshi jamiyat yoki yaxshi odamlardan iborat yomon jamiyat, aqllilardan iborat qashshoq jamiyat…

@khurshidyuldosh

Ba’zan eng yaxshi yoki mavjudlari ichida eng yaxshisi bo‘lgan kitoblar yaxshi sotilmayotganini eshitganimda kayfiyatim tushadi. Noshirlar imkon qadar sara kitobni chop qilishga harakat qiladi. Ammo sotilmasa, ular ham xaridor saviyasiga mos, pastroq, jo'nroq kitoblar chiqarishga majbur bo‘ladi. Oqibatda butun noshirlik sohasida umumiy saviya pastlay boshlaydi. Balki bu umumiy ta’lim sifati haminqadarligi oqibatidir. Bunisi boshqa mavzu.

“Kod buzar” Asaxiy books chiqargan eng yaxshi kitoblardan biri. Bu kitob shunchaki bir Nobel laureati bo‘lgan olimaning biografiyasi emas, balki butun boshli biotexnologiya, gen muhandisligi bo‘yicha juda tiniq tasavvur beruvchi, ilhombaxsh kitobdir.

Biz bugun GMOlar haqida gapiramiz, RNK asosli vaksinalar deymiz, gen tahrirlash deymiz, ammo bularning bari  atigi sanoqli olimlarning allaqaysi botqoqliklarda uchraydigan bakteriyalar genini o‘rganishidan rivojlanib kelganini bilamizmi? Bir olim hech kimga qizig‘i yo‘q, bir qarashda amaliy ahamiyati nol bo‘lgan bakteriyalarning genidagi g‘alati tartiblarni sezib qolyapti. Keyinchalik bu genetik tartiblar bakteriya evolyutsiyasida unga yuqqan viruslarning gen kodlari ekani ma’lum bo‘lyapti. Olim shuni tadqiq qilyapti. Universitet esa unga buning uchun pul beryapti. Xo‘sh, bu kimga kerak? Shu tadqiqotga pul sarflaganlar bekorga isrof qilganmi? Menga bundan nima foyda, osh-non bo‘ladimi deb so‘raganmi? Yo‘q, shunchaki fundamental ilmiy tadqiqotga mablag‘ ajratgan. Uning fundamental tadqiqot ekanining o‘zi yetarli asos. Noma’lumlikka bir ma’lumlik qo‘shishining o‘zi yetarli asos.

Mablag‘ berildi. Tadqiqot qilindi, maqola chiqdi. Bir necha yil o‘tib uni boshqa bir olim davom ettirib ketyapti. Hali hech kim foyda ko‘rgani yo‘q. O‘sha bakteriya o‘z genini o‘zi o‘zgartira olar ekan. Qanday qilib? Genni qanday qilib kesib, qanday ulayapti? Iya, to‘xta, genni kesib ulash ham mumkinmi? Buni sun’iy tarzda qilib ko‘rsak, nima bo‘ladi? Deylik, o‘simliklarda qilib ko‘rsak-chi? Hayvonlarda qilsak-chi? Odamlar?... O‘simlikdan biror allergenni chiqarib tashlarmiz? Odamdan irsiy kasallikni olib tashlasak-chi? Oxir-oqibat katta farmakompaniya qiziqib qolyapti: balki vaksinani virus genidagi mutatsiyaga moslab “tahrirlasak-chi?”.

Butun boshli biotexnologiya tog‘-toshda qurt-qumursqani o‘rganib yurgan olimlarning shunchaki (biznikilar buni “bekorchilikdan” deydi) qiziqishidan unib chiqqanini bilamizmi? Bu kitob, nega ilmning fundamentiga ahamiyat berish kerakligi, aynan shu soha qo‘llab quvvatlanishi zarurligini juda ajoyib tarzda ko‘rsatib bergan.

Kambag‘al davlatlar doim texnologiya sotib oladi, nusxa ko‘chiradi, bu bilan maqtanadi, ammo sirtdan qanchalik rivojlangandek ko‘rinmasin, baribir eng ilg‘ori bo‘lolmaydi, chunki yangi texnologiya fundamentdan unib chiqadi. Fundament esa yo‘q. Fundament sotib olinmaydi, kashf qilinadi.
Buni men tuvakdagi o‘sib turgan va kesib suvga solib qo‘yilgan gulga o‘xshataman. Zohiran ikkisi ham go‘zal ko‘rinadi. Ammo ikkinchisi erta-indin so‘ladi. Yangisini qayerdandir kesib kelib, solib qo‘yasiz. Har safar uni sotib olasiz.

Xullas, shu kabi kitoblarni ko‘proq o‘qish kerak, tushunib. Ayniqsa, ilmiy tadqiqotlarga, loyihalarga mablag‘ ajratish bilan shug‘ullanadigan jamg‘armalarning kazo-kazolari o‘qishi kerak.

Bu reklama emas, samimiy qiziqishim va istagim.

@khurshidyuldosh

Odam bilmagani uchun noto'g'ri ish qiladi, ammo noto'g'ri ish qiladiganlarning hammasi ham bilmaydiganlar emas.

Chekish, ichish zararligini hamma biladi, ayniqsa shifokorlar. Lekin bu ularni noto'g'ri odatlardan tiymaydi. Yuristlar qonunni kamida boshqalardan yaxshiroq biladi, yurist qonun buzmaydimi?

Bitta vallamat o'z biznesini oqlash uchun bir vaqtlar bahona o'ylab topgandi, haydovchilar yo'l qoidasini yaxshi bilmaydi, shu bois qoida buzadi, ularni yaxshi o'qitib, malakasini tekshirib turishimiz kerak deb. Baraka topgur, qizilda o'tmaslikni yosh bola ham biladi, ammo o'tishi mumkin. Bilimi uni noto'g'ri ishdan qaytara olmayapti-ku.

Ikki yil Amerikada o'qib kelgan moliyachi ikki yil moliyani o'rgangan, o'g'irlamaslik kerakligini emas. Bular bir narsa emas: o'g'rilamaslik kerakligi qadriyat masalasi, hisob-kitob masalasi emas. Qadriyat esa doim ham bilim orqali singmaydi.

Qadim zamonlardan faylasuflarning bir qismi odamlar bilmagani uchun yomonlik qiladi deb ta'kidlab kelishadi.

Men bunga uncha qo'shilolmayman. Inson xarakteri va xulqini yagona formula, yagona prinsip va omil bilan tushuntirib bo'lmaydi. Yoshlikdan odatlantirilib, refleks darajasidagi maylga aylantirilmasa va yana muqarrar jazo bilan ishlaydigan qonunlar va puxta ishlaydigan ijtimoiy institutlar bo'lmasa, bilimning o'zi yetarli emas.

Shuning uchun bir necha omilni teng ahamiyatli deb hisoblayman: aql, empatiya, bilim, qonun, ijtimoiy va siyosiy institutlar, e'tiqod (qadriyatlar va prinsiplar shuning ichida).

@khurshidyuldosh

Agar aqli joyida bo'lsa, odam biror ishga qo'l urishdan avval doim hisob-kitob qiladi, oqibatlarni o'ylaydi, to'g'rimi?

Ayrimlar aytadiki, jinoyat oldini olish uchun jazoni og'irlashtirish kerak deb. Ammo potensial jinoyatchi faqat jazo og'irligini hisob-kitob qilmaydi. Jazoning ehtimolilik darajasi qanchaligi ko'proq ta'sir kuchiga ega.

Aytaylik, biror jinoyat uchun 10 yil ozodlikdan mahrumlik belgilangan bo'lsin. Ammo xuddi shu tur jinoyat qilayotganlarning 100 dan biri jazolanmoqda deylik. Ya'ni qo'lga tushib, jazolanish ehtimoli 1%. Qo'polroq qilib hisoblaganda, jinoyatchini tiyib turadigan o'sha jazoning taxminiy qiymati aslida bir oydan sal ko'proq bo'ladi.

Boshqacharoq holatni tasavvur qiling: jazo 1 yil, ammo bunday jinoyatchilarning har ikkitadan bittasi qamalmoqda. Bu holda ehtimoliy jazoning ta'sir kuchi deyarli yarim yil atrofida bo'ladi. (Odamning tavakkalchilikka moyilligiga qarab, bu odamdan odamga biroz farq qilishi mumkin.)

Demak, muqarrar, ammo yengilroq jazo ishlamaydigan qonun bilan belgilangan og'ir jazodan ko'ra odamning tanloviga kuchliroq ta'sir qiladi.

Xulosa, jinoyatlarni kamaytirish uchun avvalo buzuqiliklar onasi bo'lmish korrupsiya va qonun ishlamasligi yoki ishlasa ham zaiflar uchun ishlashi illatidan AVVALO qutulishimiz kerak. Aks holda, har qanday jazo va rag'batlar samarasi keskin tushib ketadi.

Xuddi shu narsani biror xayrli ishga rag'batlantirish masalasida o'ylab ko'ring.

@khurshidyuldosh

ZARBATOBLAR NIMA?

"Behalovat avlod"ni tarjima qilarkanmiz, bitta muhim so'zni yasadik: zarbatoblar. Ya’ni zarba yegani sari toblanib boradigan narsa (zarba + toblar).

Xo‘sh, bu nima degani?
Hamma narsani uch toifaga ajratish mumkin: mo‘rt, mustahkam va zarbatoblar.

Mo‘rt
Masalan, yerga tushsa sinadigan shisha idish. Parcha-parcha bo‘ladi. Avaylash kerak.

Mustahkam
Plastik idish. Otib yuboravering — sinmaydi.

Zarbatoblar
Asosan jonli mavjudotlarga xos. Masalan, immun tizimi: infeksiya yuqqanda, unga qarshi kurash jarayonida yanada toblanadi. Asraganingiz sari zaiflashadi.

“Zarbatoblar” — Nasim Talebning "Antifragile" atamasining o‘zbekcha talqini.

“Behalovat avlod” muallifi inson bolasi zarbatoblar ekanligi, ammo keyingi 30 yilda ota-onalar shuni unutib qo'yayotgani, o‘ta avaylovchilik avj olgani haqida yozadi. Bu o‘ta avaylovchilik, parvona onalik yoki otalik bolani jismonan va ruhan zo‘riqishdan ortiqcha avaylab yuborishda namoyon bo'ladi.

Muallif shunday deydi:

“Xuddi shu dinamika [zarbatoblarlik] psixologik “immun tizimi”da ham bor. Ya’ni bola hayotdagi mayda xafachiliklar, muammolar, tengdoshlari kulgusiga qolish, rad etilish, adolatsizlik yoki odatiy mojaro va qiyinchiliklarga duch kelganda, ularni ichki iztiroblarsiz qabul qilishni va ortga tashlashni o‘rganishi lozim. Insonlar orasida yashab, nizo yoki cheklovlarga uchramaslikni kutib bo‘lmaydi. Stoiklar va buddistlar qadimdan o‘rgatganidek, baxt – hayotdagi barcha “trigger”larni yo‘q qilishda emas, balki tashqi hodisalar sababli o‘zingda salbiy hissiyot qo‘zg‘alishiga imkon bermaslikdadir...
Farzandlari ko‘ngliga doim qaraydigan, ularni hafsalasi pir bo‘lishidan, oqibatlarga duch kelishidan va salbiy hissiyotlardan asrashga urinadigan yaxshi niyatli ota-ona aslida ularga zarar yetkazayotgan bo‘lishi mumkin. Bunday yondashuv bolaning malakasi rivojlanishiga, o‘zini boshqarish, muvaffaqiyatsizlikka sabr qilish va o‘zini qo‘lga ola bilish kabi muhim ko‘nikmalarni shakllantirishiga to‘sqinlik qilishi mumkin.”

Real hayotdagi o'ta avaylovchilik va uning tamoman teskarisi — virtualdagi mutlaq himoyasizlik o'rtasida qolgan bolaning ruhiy ahvoli ne kechishi haqida batafsil kitobda o'qiysiz.

#jonathan_haidt #anxious_generation #behalovat_avlod #raqamliavlod

Facebook | Instagram | X

Hech bir soha mutaxassisi tilning mutlaq, yagona egasi bo‘lolmaydi. Til desa, ko‘z oldimizga doim adabiyotchi, shoirlar keladigan bo‘lib qolgan. Ularning asosiy quroli so‘z bo‘lgani uchun shundaydir, ehtimol.

Ammo tilning vazifasi faqat badiiy ifodadangina iborat emas. Shoir yoki yozuvchi muhandislik yoki matematik ta’rif matnini qanday yozishni belgilab berolmaydi.

Aslida har bir sohaning o’z tili bor va har bir soha egasi o‘z sohasi tili bo‘yicha mutaxassis bo‘lishi kerak.

Tilshunoslik esa til qanday bo‘lishi kerakligini (normativ) emas, qandayligi va qanday ishlashini (deskriptiv) o’rganadi.

Xo’p, u holda noto‘g‘ri, xato ifodalarni kim tozalab turadi dersiz? Hech kim. Predmet yoki hodisani eng yaxshi ifodalaydigan, adekvat kommunikatsiyani ta’minlaydigan, tushunmovchiliklarga kamroq sababchi bo‘ladigan so‘z va iboralar o‘zi tabiiy saralanadi.

O‘zingiz bir o‘ylang, har safar tushunmovchilikka sabab bo‘laveradigan so‘zni odamlar qo‘llaydi deb o‘ylaysizmi? Yo’q, qo‘llamaydi. Ko‘zlangan kommunikatsiyani buzadigan, unga xizmat qilmaydigan so‘zlar o‘zi yo‘qola boshlaydi.

Bu kontrintuitiv tuyulishi mumkin. Asrlar davomida til qo‘riqchilari bo‘lmagan. Ijodkorlar, mutafakkirlar o‘zi istagancha yozavergan.

Til ana shu tarzda xaotik o‘zgaradi, chang ko‘tarilib, bosilib turadi. Tilga sun‘iy ishlov berganda ham, baribir oxir-oqibat pragmatik jihatdan ishlaydigan qismigina yashab ketadi, o‘zlashadi.

Til tafakkurning zohiriy ifodasi va uni to‘g‘ri aks ettirishi kerak, aksinchasi emas. Boshqacha aytganda tafakkur tilning emas, til tafakkurning ketidan yo‘rg‘alashi kerak. Soqov odamda ham binoyidek aql bo‘ladi, ammo aqlsiz so‘zamolning so‘zini tushunasizu, gapini tushunolmaysiz.

Modern milliy davlatlar paydo bo‘lgachgina tilni standartga solish, unga “nation building” asosi sifatida qarala boshladi. Biz modern inson sifatida boshqachasini tasavvur qilishimiz qiyin bo‘lib qolgan.

@khurshidyuldosh

Yosh avlod katta avlodga qarata aytadi: sizlar eski traditsiyalarga yopishib olgansizlar, men o‘ziga xos bo‘lishni istayman.

Xo‘sh, o‘ziga xosliging nimada deb so‘rasangiz, tengdoshlari orasida urf bo‘lgan nimanidir aytadi.

O‘ziga xoslik? Eh-he, buning badali yolg‘izlik bo‘lishi mumkin. Hech kimnikiga o’xshamaydigan did, hech kimnikiga o‘xshamas e’tiqod, dunyoqarash, turmush tarzi… Qiyin masala… Arziydimi?

Rara temporum felicitate, ubi sentire quae velis, et quae sentias dicere licet.

Tacitus

Istaganingcha his qilish (o‘ylash), his qilganingni so‘zlay olish noyob baxt!

Tasit

Shu uchtasi bir-biriga muvofiq kelganda “moral integrity”, ya’ni “axloqiy butunlik” vujudga keladi. Erkinlik yo‘q sharoitda bu butunlik parchalanadi, buning otini “munofiqlik” deymiz.

Kitobni, ayniqsa, nobadiiy — ilmiy ommabop, tarixiy yoki falsafiy kitoblarni shoshmasdan o’qishni odat qilish kerak. (Yaxshi kitob bo’lsa, albatta.)

Men shunday qilaman: Bitta bobni o‘qib chiqqach, o‘sha bobda yoritilgan mavzuni tasavvurim tiniq bo’lguncha bilib olish uchun internetdan qo’shimcha ma’lumotlar izlayman — u maqola, biror tasvir bo’lishi ham mumkin. O’zim bormagan biror yerdagi hodisa haqida bo’lsa, Google Earth’da o’sha joyning butun joylashuvini ko’rib chiqaman. Agar tarixiy hodisa bo’lsa, tarixiy xaritalarni topaman. Biror muzeyda saqlangan nimadir haqida bo’lsa, Youtube’dan o’sha narsa batafsil tasvirlangan videolarni ko’raman.

Kitobning o’zi to’la tasavvur bermasligi mumkin. Agar tasavvurimiz tiniq bo’lmasa, mavzuni sayoz tushungan bo’lsak, o‘qiganlarimiz tez esdan chiqadi.

Ular xotirada uzoq qolishi uchun ularni xotiramizda yaxshi o’rnashgan nimadir bilan bog’lash kerak, juda bo’lmasa, ularni o‘zaro bog’lash kerak.

Shunday qilinmasa, yil davomida o’nlab kitob o’qishimiz, ammo ulardan juda oz narsa qolishi mumkin.

Ko’p kitob o’qilganda ham ketma-ketlikni mavzusi yaqiniga qarab tartiblagan ma’qul. Bir bog’dan, bir tog’dan keladiganlar chalg’ib ketadi.

Ijtimoiy tarmoqlarda biror odamni hamma so‘kayotgan bo‘lsa, bu olomonchilikka qo‘shilmasligimiz mumkin. Ammo ba‘zida, ko‘pchilikning ruhiy ta'siridami, qo‘shilamiz, o‘zimiz bilmagan, tanimagan kimdir haqida nimadir deb biror gap aytib ketamiz. Ko‘pdan qolmay deymiz-da. Balki u tuhmatga uchragandir, bilmaymizku deb o‘ylamaymiz. O‘zim ham qachonlardir shu kabi hayplarga qo‘shilib qolganman yoki shunaqa tuhmatlarga nishon bo‘lganman.

“Behalovat avlod” kitobida muallif ijtimoiy tarmoqlardagi ana shu kabi vasvasalar — olomonga ergashish, bilmasdan hukm qilish, qoralashni odatiylashtirish — va qadimiy o‘gitlarning hamon ahamiyatliligi (inson fitrati o‘sha-o‘sha) haqida yozgan ekan:

G‘AZABLANISHDA SEKINLIK, KECHIRISHDA TEZLIK

“Tao Te Ching” “to‘g‘rilik va noto‘g‘rilik g‘oyalari”ni vasvasa deydi. Men axloq psixologiyasini 35 yil davomida tadqiq qilib, buni insoniyatning eng katta muammolaridan biri deb bildim: biz tez gʻazablanamiz, ammo juda sekin kechiramiz. Kamiga, o‘z badkorligimizni avtomatik tarzda oqlab, boshqalarnikini ayovsiz hukm qiladigan riyokorlarmiz. Iso “Tog‘dagi va’z”ida shunday degan edi:

Hukm qilmangki, hukm qilinmassiz. Qanday hukm qilsangiz, oʻshanday hukm qilinasiz, qanday o‘lchov bilan o‘lchasangiz, shunday o‘lchov bilan oʻlchanasiz.

Iso bizga boshqalarni mutlaqo hukm qilmaslikni emas, balki o‘ylab, mulohaza bilan hukm qilishni uqtiradi, o‘zimizga qo‘llamaydigan o‘lchovni boshqalar uchun qoʻllashdan qaytaradi. Keyingi oyatda u shunday deydi: “Nega birodaring ko‘zidagi zirapchani koʻrasan-u, o‘z ko‘zingdagi xodani sezmaysan?” U avvalo o‘zimizni isloh qilish, soʻng oʻzgaga boqishga undaydi.

Ijtimoiy media esa buning tamoman aksini o‘rgatadi. U bizni oshigʻich va oshkora hukmlar chiqarishga, odamlarning insoniy ojizligini hisobga olmay, ularning sharoitini tushunmay, hatto o‘zimiz ham ko‘p marta shunday xatolar qilganimizni eslamay, ularni omma oldida sharmanda qilishga qiziqtiradi.
Budda va Hindu an’analari bundan ham ilgarilab, hukm chiqarishdan butkul voz kechishga da’vat etgan. Axloq psixologiyasining eng teran tushunchalaridan birini 8-asrda xitoylik zen ustozi Seng-ts’an shunday ifodalagan edi:

Yo‘l – komillik yo‘li, lek oʻgʻir u,
Tanlab-tanlab oladiganlar-chun.
Yoqtirma, yomon koʻrma,
Shunda bari boʻladi ravshan.
Qildek farqni topsang ham,
Zaminu falak ketar ajrab.
Gar haqiqat nurin koʻrmoq istarsan,
Aslo taraf olma, qarshi chiqma ham.
“Tarafdorlik” va “qarshilik” kurashi
Aqlning og‘ir xastaligidir.

Biz Seng-ts’an nasihatiga boricha amal qila olmaymiz: axloqiy farqlash va hukm chiqarishdan butunlay tiyilishimiz dushvor. (Darhaqiqat, yakkaxudolik dinlari axloqiy farqlar va hukmlarga to‘la.) Ammo, menimcha, u aytmoqchiki, o‘z holiga tashlangan ong, darrov baholay boshlaydi, bu esa keyingi o‘ylarimizga ta’sir etadi, haqiqatni anglashni qiyinlashtiradi. Bu tushuncha “Haqgoʻy zehniyat” [The Righteous Mind] kitobimda bayon etilgan axloq psixologiyasining birinchi tamoyiliga asos bo‘ladi: avval intuitsiya, keyin strategik mulohaza. Ya’ni, voqea haqida koʻnglimiz nimanidir tuyadi, so‘ng u haqda tez chiqargan hukmimizni oqlash uchun bir hikoya to‘qib chiqamiz – ko‘pincha bu hikoya bizni yaxshiroq ranglarda ko‘rsatadigan bo‘ladi...

Albatta, din ba’zan odamlarni shafqatsiz, irqchi va hatto genosidga ilhomlantirgan. Barcha odamlar kabi, dindorlar ham ko‘pincha munofiqdir. Shunga qaramay, hukm qilishga shoshmaslik va kechirimli bo‘lish haqidagi diniy ko‘rsatmalar munosabatlarni saqlash va ruhiy salomatlikni mustahkamlash uchun foydali. Ijtimoiy tarmoqlar esa odamlarni buning aksiga o‘rgatadi: tez va oshkora hukm qil, bugun hammamiz qoralayotgan odamni qoralamasang, ertaga o‘zing hukm qilinishing mumkin. Kechirma, aks holda, jamoang seni xoinga chiqaradi.

Men Gʻarbdagi klassik konservatorlar va bizdagi oʻzini konservator sanovchilar oʻrtasida juda katta farq borligini ko'raman. Gʻarbdagilar klassik liberalism va xristian an’anasi qorishigʻiga oʻxshasa, bizdagilar sovet sotsializmi va islomning qorishmasiga oʻxshaydi: kollektivizm, shaxs erkini jamoa yoki davlat uchun qurbon qilish, individual oʻziga xosliklar va turfa xillikni sevmaslik. Kapitalistik qadriyatlar, xususiy mulk va shaxsiy hayot daxlsizligi kabilarni xush ko'rmaslik aynan oʻzimizga xos konservatizm belgilaridir. Gʻarbda, xususan, Amerikada konservatizm nazariyotchilaridan biri boʻlgan Russell Kirkning mana bu gaplari bizga klassik liberalizmni eslatadi:

“Odil davlatning vazifasi shaxs erkinligini jilovlash emas, balki qonunchilikdagi erkinliklarini kengaytirishdir. Bordi-yu davlat qandaydir mavhum “umumiy farovonlik” shiori ostida shaxsning erkinligini jilovlasa, konservator qat’iyat bilan individuallikni muhofaza qilishga kirishadi.
Muxtasar qilib aytganda, konservatorlar jamiyatdagi individuallik, inson huquqlari, xilma-xillik tarafdoridir. Shu bilan birga, konservatorlar radikal siyosiy mafkura sifatidagi “individualizm”ga ham, shaxsni shunchaki davlat xizmatkoriga aylantiradigan siyosiy tuzumlarga ham ayni darajada qarshidir. Fazilatli hokimiyat, konservator nazarida, inson shaxsiyatiga doir ikkita muhim tamoyilni ta’minlashga intiladi. Birinchidan, ustun qobiliyat va malakalarga ega insonlar o‘zining favqulodda shaxsiyatini takomillashtirish va tarbiyalash huquqiga ega bo‘lishi lozim. Ikkinchidan, favqulodda ishlarni amalga oshirish qobiliyatiga yoki istagiga ega bo‘lmagan oddiy insonlar o‘zining osuda hayotini tinch va bezovtalanmasdan, ustun qobiliyatli insonlar tomonidan bosimga uchramasdan yashash huquqiga ega bo‘lishi kerak. Konservatorlarning fikricha, ana shu ikki tamoyil haqiqiy va sog‘lom individuallikni muhofaza qilishda qo‘l keladi.
Insonlar qonun oldida tengdir, biroq qobiliyat va orzu-havaslari jihatidan farqlidir. Ba’zilar shijoat, ixlos va fazilatda ustundirlar, ular ko‘proq narsalarni istaydilar. Bunday odamlarga boshqalarning huquqlariga tajovuz qilmaslik sharti bilan o‘z iste’dodlarini to‘liq namoyon qilishga imkon berish kerak. Aksariyat odamlar oddiy, ortiqcha daxmazasiz osuda va xavfsiz hayotda yashashni afzal ko‘rishadi. Bu kabi odamlarga ham shijoatli yoki iste’dodli odamlarga o‘z did va qiziqishlarini tiqishtirmaslik sharti bilan o‘zlari xohlagancha yashashiga imkon berish kerak. Bu ikkala guruhning huquqlari ta’minlansa, jamiyatda adolatli hokimiyat o‘rnatilgan va inson individualligi munosib ta’minlangan bo‘ladi.
… Muhofazakor odamlar turli-tuman bo‘lishini istaydi, chunki hamma bir xil bo‘lgan dunyo o‘ta zerikarli bo‘lib, tezda halokatga uchraydi. Biroq ba’zi butun jamoat uchun mushtarak bo‘lishi lozim narsalar mavjud. Xususan, insonlar mushtarak axloqiy tamoyillarga ishonishi, o‘z tamadduniy merosiga mushtarak hurmat bajo keltirishi hamda adolat, tartib va erkinlikni ta’minlagan ijtimoiy institutlarga mushtarak sodiqlikni his qilishlari kerak.”

E’tibor bering, individual oʻziga xoslik, shaxsiy erkinlik va bu erkinlikning kafolati sifatida xususiy mulkni qattiq himoya qilish ham liberallarning, ham konservatorlarning mushtarak qadriyati bo’lib qolgan. Faqat bir jiddiy farq – xristianlik omili. Liberallar o'zlarini ma'rifatchilik merosxo'ri sifatida o'z qarashlarini dindan keltirib chiqarmaslikka harakat qilishadi. Konservatorlar esa o'tmishni romantizatsiya qilishadi, jumladan diniy an'anaga murojaat qilishadi. Ammo har ikkisida mustahkam mushtarak qadriyat bor — erkinlik, tartib, qonun ustuvorligi.

Bizda ahvol parokandaroq. Konservatorlarimiz liberallar haqida qanday karikatura tasavvurda bo’lsa, liberallar ham konservatorlar haqida diniy blogerlar yoki Alisher Qodirning gaplaridan kelib chiqib xulosa qiladi. Ammo bu doim ham toʻgʻri tasavvur emas.

Ochig'i, o'zini u yoki bu toifaga mansub ko'ruvchi betayin, prinsipsizlar aslida hammasidan ko'proq bo'lsa kerak.