Butun nega qismlar yig‘indisidan katta?

Falsafada shunday bahs bor, “Butun qismlar yig‘indisiga tengmi yoki undan katta?” Shu masala mohiyatini hatto falsafa talabalarining ham mutlaq ko‘pchiligi tushunmasdan o‘qishni bitiradi. Ba’zilar bunga eski, siyqa va hayotdan uzilgan bahs deb qaraydi.

“Butun qismlari yig‘indisidan katta” degani qismlarning o‘zaro munosabati har bir qismda yo‘q bo‘lgan xususiyatni paydo qiladi, shu jihatdan qismga qarab butun haqida xulosa chiqara olmaymiz va butunda ro‘y berayotgan muammoni faqat qismlarga qarab hal qila olmaymiz deganidir. Masalan, jaydari bir misol, vazir yoki hokim almashadi, ammo vazirlik yoki hokimlik tizim sifatida baribir o‘zgarmaydi, eski muammolar hal bo‘lmaydi. Ya’ni vazirlik yoki hokimlik shaxslarning shunchaki yig‘indisidan iborat emaski, ulardan birortasini yoki hammasini almashtirish bilan muammo hal bo‘lsa.

Nega shunday? Nega qismlarni almashtirib tashlasak, butun (istang, “tizim” deng) o‘zgarib qolmaydi? Qismlar o‘rtasidagi munosabat tizimda emerjent xususiyatlarni paydo qiladi. Бu xususiyatlar (salbiy yoki ijobiy) qismlarga xos emas va ularda mavjud ham emas. Har bir qismni alohida o‘rganib chiqqaningizda ham u xususiyatni ko‘rmaysiz.

Yana bir misol: dunyoni eng sara futbolchilaridan iborat jamoa tuzib ham o‘yinda yutqazishingiz mumkin. Jamoa shunchaki o‘yinchilar yig‘indisi emas, ularning kombinatsiyasi, dinamikasi jamoaning kuchini belgilaydi.

Bu butun qismlar yig‘indisidan kattaligini (qismlarda yo‘q xususiyatlar paydo bo‘lishi hisobiga) ko‘rsatadi.

Yana bir misol kimyodan. Izomerlar haqida eshitgan bo‘lsangiz kerak. Fizik va kimyoviy xossalari mutlaqo farqli ammo tarkibidagi atomlar soni va turi bir xil bo‘lgan molekulalar bor. Masalan, etanol va dimetil efir. Har ikkisida turi ham, miqdori ham bir xildagi atomlar: 2 ta uglerod, 6 ta vodorod, 1 ta kislorod. Agar butun  qismlarning aynan yig‘indisi bo‘lganida edi, ulardan xossalari birdek bo‘lgan molekulalar paydo bo‘lishi kerak edi. Ammo (xona haroratida) biri suyuq, biri gaz ko‘rinishidagi mutlaqo farqli moddalar paydo bo‘ladi. Bu xossalarning emerjentligi shundaki, deylik, yolg’iz uglerodga (qismga) qarab, etanolning (butunning) necha haroratda suyuq bo’lishini (xususiyatini) kashf qila olmaysiz. Shunday bo‘lganda edi, fiziklar avtomatik ravishda kimyogar ham bo‘lib qolishardi.

Masala faqat tarkibda (qismlarda) emas, balki strukturada, munosabatda, tizimning qanday qurilgani va oqibatda paydo bo‘layotgan emerjent xususiyatda.

Bir xil turdagi odamlardan ikki tur jamiyat shakllantirish mumkin. Jamiyatdagi boshqaruv, institutlar, munosabatlar, qadriyatlar ana shu farqlarni paydo qiladi.

Aristotel shakl va modda haqida gapirib, shakl ham moddadek ahamiyatli deganida juda haq bo‘lgan. Aynan shakl tizimni paydo qiladi, aynan u butunni qismlar yig‘indisidan katta qilib qo‘yadi, u informatsiya tashiydi. (Ajablanarlisi bu masala Aristotelning “Metafizika”sida yozilgan.)

Xullas, tizimli fikrlash yoki reduksionist bo‘lish fundamental falsafiy ishonchimizdan kelib chiqadi. Boshqa tomondan, hozirgi murakkab dunyoni tushunish tizimlarga qarashni taqozo qilmoqda.

Hayotdan uzilib qolgandek ko‘rinadigan falsafiy masalalar ko‘ringanichalik uzilib qolgan emas.

Farengeyt Press nashr qilishni rejalagan ana shu kitob borliqqa, jamiyatga, tabiatga boshqacha qarashni, o‘rgatadi. Aytgancha, bu malaka sun’iy intellekt dunyosida yanada ko‘proq kerak bo‘ladi. (Aytgancha, aqlning – xoh sun’iy, xoh tabiiy – o‘zi ham emerjent xususiyat. Nima deysiz?)

Aytgancha, SI ko‘plab sohalarning chegaralarini keskin o‘zgartirib, ko‘plarini qo‘shib yuboradi. Bu zamonda muayyan sohaga o‘ta ixtisoslashuv xatarli bo‘lishi mumkin. Avvalgidek sohadagi ko‘p ma’lumotlarni yodlashga, yuzlab tadqiqot maqolalarini bittalab o‘qib o‘tirishga hojat yo‘q. Hammasini SI yordamchi qilib beradi. Sizdan kutiladigani katta manzarani ko‘ra olish, kattaroq aloqalarni payqash, SI bergan natijalarni tekshira olish bo‘ladi. Tizimli+tanqidiy+ijodiy fikrlash. Ha, SIga ko‘rmurid bo‘lish ham yaxshi emas.

Farengeyt Press’dan yangi xushxabar

Donella Meadows'ning dunyo bo‘ylab millionlab kitobxonlar, menejerlar, tadbirkorlar, siyosatchilar va tadqiqotchilar mutolaa qilayotgan mashhur "Thinking in Systems" asarini o‘zbek tilida nashr etish huquqini olganimizni ma’lum qilamiz.

Nega bu kitob muhim?

Hayotimizdagi eng katta muammolarning aksariyati alohida hodisalar yoki shaxslar emas, balki tizimlar natijasidir.

Nega tirbandliklar kamaymaydi? Nega yaxshi niyat bilan boshlangan islohotlar kutilgan natijani bermaydi? Nega ayrim tashkilotlar yildan-yilga rivojlanadi, boshqalari esa bir joyda depsinib turaveradi? Nega ba’zan muammoni hal qilish uchun qilingan harakatning o‘zi yangi muammolarni keltirib chiqaradi?

Ko‘pincha biz muayyan hodisalarga qaraymiz, ammo ularning ortidagi tizimlarni ko‘rmaymiz.

"Thinking in Systems" aynan tizimni ko‘rish qobiliyatini rivojlantiradi.

Donella Meadows murakkab dunyoni tushunish uchun tizimli fikrlash usulini sodda va hayotiy misollar orqali tushuntirgan. Kitob o‘quvchiga sabab va oqibatlar zanjirini, qayta aloqa halqalarini, yashirin bog‘liqliklarni va kichik o‘zgarishlar katta natijalarga olib boradigan nuqtalarni ko‘ra olishni o‘rgatadi.

Bugungi dunyoda axborot ko‘p, ammo murakkab jarayonlarni tushuntirib bera oladigan tafakkur vositalari oz. Shu sababli "Thinking in Systems" ko‘plab universitetlarda tavsiya etiladi va zamonaviy tafakkurning eng muhim kitoblaridan biri sifatida e’tirof etiladi.

Agar siz jamiyat, iqtisodiyot, ta’lim, biznes yoki kundalik hayotdagi murakkab muammolarni chuqurroq tushunishni istasangiz, bu kitob siz uchun.

#TarjimaHuquqi #DonellaMeadows #Tizimlar

Nima uchun SI gigantlari faylasuflarni ishga olmoqda?

O'n yil oldin gumanitar fanlar talabalariga yaxshi ish topish uchun "kod yozishni o'rganish" maslahat berilardi. Bugun esa vaziyat butunlay o'zgargan: endi sun'iy idrok (SI) tufayli o'z ishidan ayrilishdan dasturchilarning o'zi ko'proq xavotirda. Nyu-York Federal zaxira bankining 2024-yilgi ma'lumotlariga ko'ra, AQShda kompyuter fanlari bitiruvchilari orasida ishsizlik darajasi 7%, faylasuflarga esa 5%!

Xo'sh, nima uchun Google DeepMind, Anthropic va IBM kabi yirik SI laboratoriyalari faylasuflarni "talashib" ishga olmoqda? The Economist bu haqida maqola yozibdi. Sababi oddiy — texnologiyaga aql kiritish osonlashdi, endi unga axloq va mantiq kerak.

Faylasuflar SI modellarini qanday o'zgartirmoqda:

Xushomadgo'ylikka qarshi "Sokrat uslubi"dan foydalanish. Ko'pgina hozirgi SI tizimlari foydalanuvchiga yoqish uchun xushomadgo'ylikka (sycophancy) moyil. Faylasuflar SIga qadimgi Sokrat uslubini — ketma-ket savollar orqali haqiqatni izlash va bilmagan narsasini tan olishni ("Sokratik johillik") o'rgatishmoqda ekan. Bu modellarni ortiqcha o'ziga ishonishdan qutqarib, xatolar (alahsirashlar?) sonini kamaytiradi.

Modellar insonlarni aldamasligi yoki buyruqlardan yomon maqsadda foydalanmasligi uchun faylasuflar ularga axloqiy ramkalar yaratmoqda. Masalan, Anthropic kompaniyasi o'zining Claude modeli uchun Immanuil Kant asarlari hamda Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasiga asoslangan 78 sahifalik "konstitutsiya" yozib chiqdi. Kompaniya xodimlari buni Claudening "qalb hujjati" (soul doc) deb atashar ekan.

Axloqiy sozlamalar (Dials): IBM o'zining Granite modellarida mijozlarga SIning falsafiy va axloqiy qarashlarini moslashtirish imkonini beruvchi sozlamalarni joriy qildi. Agar modelga Jon Lokk asarlarini o'qitsangiz, u shaxsiy mulk huquqi va erkinlikning ashaddiy himoyachisiga aylanadi.

Agar sun'iy idrok davrida o'z o'rnimizni topishni va kuchli SI mashinalarni boshqarishni istasak, balki faqat kod yozishni emas, Islomni chuqur o'zlashtirib Arastu, Farobiy, Ibn Sino, Ibn Taymiyya, G'azzoliy, va yangi davri faylasuflarining asarlarini ham mutolaa qilish har doimgidan dolzarb. Endi muammo mashinaga "qanday o'ylashni" emas, "nima to'g'ri ekanligini o'rgatish" bo'lib turibdi.

O'z qobig'iga o'ralgan va kishanlangan ong mashinaga haqiqat va axloqni o'rgata olarmidi...

July 3, 2026
Pittsburgh, US
@musofir_iqtisodchi

Rumiy va Rabgʻuziy Oʻzbekistonda ruxsatsiz tarqatish mumkin boʻlmagan adabiyotlarmi? Navoiy-chi?

Kitob savdosi bilan shugʻullanuvchi doʻkonlar (bularning orasida kitob nashri va savdosiga ixtisoslashgan yirik tarmoqlar ham bor) bir qiziq - va absurd - holatdan shikoyat qilishmoqda. Ularning aytishicha, kitob doʻkonlarini vaqti-vaqti bilan maxsus tekshiruvchilar tekshirib, ozgina diniy mazmundagi (yoki shunga yaqin) gap chiqqan har qanday kitobni "diniy mazmundagi adabiyot" deb musodara qilishar va doʻkonga katta jarima qoʻllashar ekan. Vaziyatning absurdligini koʻrsatish maqsadida kitoblar savdosi bilan shugʻullanuvchi bir doʻkonlari tarmogʻi yaqinda uning doʻkonidan Rumiy kitoblari olib chiqib ketilganini misol sifatida keltirdi. Yana ikki yirik doʻkonlar tarmoqlari ta'sischilari ham bunday vaziyatga - jarimalar va kitoblarning olib chiqib ketilishiga bir necha bor tushganini aytishdi. Kitob savdosi bilan shugʻullanuvchilarning soʻzlariga koʻra, bunday holatlar muntazam roʻy beradi va doʻkonlar muntazam ravishda 20, 50 BHM baravarida jarima toʻlashga majbur boʻlishmoqda.

Suhbatdoshlarning soʻzlariga koʻra, tekshiruvchilar Vazirlar Mahkamasi 180-son qarori bilan tasdiqlangan Nizomning 2-bandidagi "diniy mazmundagi materiallar" taʼrifini asos qilib olishmoqda ekan. Ularning aytishicha, bu hujjatda keltirilgan ta'rif umuman diniy mazmunda boʻlmagan kitobda ham bir necha qator diniy fikr keltirilishi - masalan, ilmiy adabiyotda koʻtarilgan masalaga ulamolar yoki cherkovning munosabatini koʻrsatuvchi jumlalar mavjudligi - tekshiruvchilar uchun kitobni "diniy mazmundagi material" deb tamgʻalashga yetarli boʻlmoqda. (Afsuski, oʻziga yoki biznesiga bosim xavotiri tufayli koʻp kitob doʻkonlari ta'sischilari muammo borligini va oʻzlari unga muntazam duch kelishayotganini ta'kidlashsa-da, shaxslarini ochiqlashni istashmadi).

Vaziyatning absurdligini tushunish uchun yuqoridagi "diniy mazmundagi material" deb musodara qilingan kitobga eʼtibor bering. Rumiy - butun dunyo tan olgan va koʻp davlatlarda maktab darsliklariga kirgan mutafakkir. Yoki Navoiy "Xamsa"sini ochib qarang - har bir doston hamd va naʼt bilan boshlangan. "Xamsa"ning sovet davridagi nashrlarida bu boblar kesilar edi - hozir nima qilamiz: Navoiyni "qaychilaymiz"mi yoki biratoʻla taqiqlab qoʻya qolamizmi? Balki, Rabgʻuziy, Yugnakiy, Yassaviy, Mashrab va umuman, 10 asrlik turkiy / oʻzbek mumtoz adabiyotini ham chiqarib sotishga ruxsat kerakdir - axir, deyarli butun mumtoz adabiyotimiz soʻfiylik gʻoyalari va ramzlari ustiga qurilgan-ku?

Yoki bir paytlar bestseller boʻlgan "Shaytanat"ni olaylik - koʻp boblarida muallif qahramonlar hayotining notoʻgʻri izga ketayotganini koʻrsatishda oyatlarga murojaat qiladi - shunda mohiyatan kriminal detektiv va fantastika qorishmasi boʻlgan "Shaytanat" ham "diniy mazmundagi adabiyot" boʻlib qoladimi?

Umuman, agar xohish boʻlsa, istalgan adabiyotni "diniy mazmundagi adabiyot" deb eʼlon qilish mumkin. Masalan, qadimgi yunon miflarini. Chunki biz hozir mif sifatida qabul qiladigan bitiklar qadimgi yunonlarning dini boʻlgan, ular Zevsga, Afinaga va miflarda tasvirlangan boshqa maʼbudlarga ishonishgan, ular uchun ehromlar barpo etishgan, marosimlar oʻtkazishgan. Shunday ekan, kitob doʻkonlaridan oʻzbek va adabiyotining deyapti barcha nodir namunalarini yigʻishtirib olib ketishga toʻgʻri keladi.

Bu absurd holatning tagidagi maqsad nimaligi ham tushunarsiz. "Kitobxonlikni rivojlantirish" haqida davlat siyosati darajasida gapirilayotgan bir paytda kitob doʻkonlariga jarima solish hisobidan gʻaznani toʻldirishmi? Yoki boshqa maqsad bormi?

Mavjud vaziyat noshirlik faoliyatiga ham ta'sir koʻrsatmoqda: diniy mazmunda boʻlmagan koʻp ilmiy, ilmiy-ommabop kitoblar oʻzbek tiliga tarjima va chop qilinmasdan qolib ketmoqda, Masalan, San Diyego Universiteti professori Ahmet Kuru yaqinda ijtimoiy tarmoqlarda oʻzining "Islom, avtoritarizm va rivojlanishdan ortda qolish: global va tarixiy qiyos" nomli ingliz tilida yozilgan va koʻp tillarga tarjima qilingan ilmiy-tarixiy monografiyasining oʻzbekcha tarjimasi "diniy mazmundagi adabiyot" vaji bilan chiqmay qolayotganini aytib chiqqan edi.

Kitob savdosi va noshirlik faoliyati bilan shugʻullanuvchi tadbirkorlarning aksariyati yakdil fikrda: "diniy mazmundagi adabiyot / material" degan tushunchaga aniq-tiniq, "inclusive" (xohish boʻlsa, istagan materialni kiritsa boʻladigan) emas, "exclusive" (aynan diniy adabiyotning boshqa turdagi adabiyotdan farqli belgilarini koʻrsatadigan) taʼrif berilishi kerak. Istalgan tekshiruvchida istalgan kitobini "diniy mazmundagi material" deb tamgʻalash imkoni boʻlmasligi kerak. (Bunday tekshiruvlarning qay darajada qonuniyligi - alohida masala). Aks holda, kitob sohasidagi tadbirkorlar qayerda "portlashi"ni oldindan aytib boʻlmaydigan "minali maydon"da yurganday yurishadi - koʻp yaxshi kitoblar chiqmay qolaveradi, chiqsa ham istalgan kitobi uchun jazo olishi mumkin. Bunday sharoitda qanday qilib kitobxonlikni rivojlantirish haqida, kitobxon, fikrlovchi millat haqida gapirish mumkin?

Sun’iy intellekt va mas’uliyat bo‘shlig‘i

Mas’uliyat, javobgarlik kabi tushunchalar insonga nisbatan qo‘llab kelingan. Hech kim biror jonsiz narsa yo biror hayvonni biror qilmish uchun mas’ul, javobgar hisoblamagan. Hatto inson ham aqli noqis yoki voyaga yetmagan bo‘lsa, mas’uliyat va javobgarlikdan aksar hollarda ozod qilingan.

Mas’uliyat sizning ongli tarzda qaror qabul qilib, shunga muvofiq harakat qilishingiz yoki harakatsizligingiz oqibatida yuzaga keladi. Buning uchun, birinchidan, erkin bo‘lishingiz, qaror o‘zingizniki bo‘lishi, harakat yoki harakatsizlik ham ixtiyoriy sizniki bo‘lishi kerak.

Erkinlik va unga ergashib keladigan mas’uliyat insonlar o‘rtasidagi axloqiy munosabatlar poydevorini tashkil qiladi. Shu ma’noda axloqda subyekt faqat inson bo‘la oladi. Har holda, deyarli barcha an’anaviy axloqiy ta’limotlarda shunday. (“Hayvonlar huquqi” haqidagi yangi g’oyalarni ham utilitaristik, ham deontologik an’anaviy axloqiy nazariyalar orqali asoslash mumkin bo’lsa-da, ularda hayvonga “moral agent” emas, “moral patient” sifatida qaraladi.)

Bugun o‘tmishda misli ko‘rilmagan vaziyat yuzaga kelyapti: avtonom ishlovchi, agentlik xususiyati bor sun’iy intellekt.

Basharti axloqiy munosabatlarda mustaqil qaror qabul qilib, mustaqil harakat qiluvchi subyekt paydo bo‘layotgan ekan, mas’uliyat masalasi nima bo‘ladi?

Mashinaga mas’uliyatni yuklash kulgili emasmi? Agar mas’uliyat yuklanmasa, nima asosda SIga avtonom ishlovchi agentlik maqomini beramiz? Avtonomiya va mas’uliyat bir-birini taqozo qiladi-ku! (SIning avtonomiyasi va agentlik qobiliyati hozircha falsafiy jihatdan bahsli, ammo uni shu tomonga rivojlantirish uchun harakatlar qizg‘in.)

Gapim muddaosini anglatish uchun oddiyroq misolni olaylik, mashinangizda qoida buzsangiz, jarima to‘laysiz, odam urvorib o‘ldirib qo‘ysangiz, qamalishingiz mumkin. Chunki mas’ulsiz. Ammo mashinani SI avtonom tarzda boshqara olsa, qoida buzsa, kimnidir urvorsa, mas’uliyat kimda?

Bu juda sodda misol. Odamlarni ishga olish masalasida CVlarni SI ajratib, o‘zi qaror qilganda-chi, kasallikka tashxis qo‘ysa-chi, sudyalik qilsa-chi? Hozir urush maydonlarida avtonom harakatlanuvchi SI boshqaruvidagi qurollar haqida gap bormoqda? (Antropic va Tramp ma’muriyati o‘rtasidagi ziddiyatda asosiy kelishmovchilik sabablaridan biri bo‘lgandi shu masala.)

Qaror va ijroning bir qismi avtonom (ehtimol kelajakda) SIlarga o‘tib borar ekan, mas’uliyat masalasi jiddiy axloqiy muammo va bahs mavzusiga aylanadi. An’anaviy axloqiy ta’limotlar yangicha reallikda yo‘l topishga majbur.

Agarki, SIga mas’uliyatni yuklay olmasak, avtonom ishlovchi SIlarni xavf yuqori sohalarda taqiqlash kerakmi? Oqibati jiddiy qarorlarda mas’uliyat bo‘shlig‘i paydo bo‘lsa, bunday qarorlar ijrosiga taqiq qo‘yiladi, yoki kimgadir legal mas’uliyat ilib qo’yiladi: AIni qo‘llayotgan tashkilot, shaxs, yoki AIni yaratganlarga. Ammo bu o‘z nomi bilan legal javobgarlik. Biroq legal javobgarlik belgilanishidan avval axloqiy mas’uliyat masalasi turadi. (Huquqshunoslik va huquq falsafasini farqlay oladiganlar nima demoqchiligimni tushundi, ba’zan qonun axloqsiz bo‘lishi mumkin.)

Yuqori xavfli yoki jiddiy sohalarda har bir ish uchun kim mas’ulligi aniq bo‘ladi. Agar oraga hech kim mas’ul bo‘lmagan biror ish qo‘shilsa, o‘sha yerda mas‘uliyat bo‘shlig‘i bor deymiz. Aynan SI masalasida bu seziladi. Avtomobil misoliga qaytsak, SI yo‘l qo‘ygan YTH uchun kim javob beradi, uni ishlab chiqarganlarmi yoki mashina egasi? Agar SI boshqaradigan avtomashinani ishlab chiqarganlar desak, jarima kimning manziliga borishi kerak, shartli “Tesla”gami yoki uning egasiga? SI texnologiya aralashgan sohalarda mas‘uliyatlar va javobgarliklar transchegaraviy bo‘lib ketishi mumkin.

Ochig‘i, SIga mas’uliyat yuklashni yoqlamagan bo‘lardim. Buning qanday bo‘lishini tasavvur qila olmaganimdan emas, shunchaki bu odamlarni yanada mas’uliyatsiz qilib qo‘yadi. Aqliy ishlarni SIga “outsourcing” qilib yuborishimiz bizni aqlsizroq qilib qo‘yishi ehtimolini oshirgani kabi mas’uliyatni ham shunday topshirsak, odamlar axloqsizroq ham bo’lib qolishi ehtimoli oshadi.

Aslida SIga mas’uliyat yuklash masalasiga yetib borguncha hal qilinishi yoki yumshatilishi kerak bo‘lgan boshqa muammolar bor: SI insoniy qadriyatlarga muvofiq ishlashini qanday kafolatlaymiz, bias masalasini qanday hal qilamiz va hk. Bularni hal qilmasdan, SIning avtonomligi masalasi ham axloq, ham legal jihatdan muammoli bo‘lib qolaveradi.

Biz rivojlanayotgan jamiyat bo’lganimiz sababli biz uchun hozir pragmatik, amaliy (nazariy emas), tez natija beradigan (short-term) g’oyalar muhimroq. :) Shu bois yuqoridagi yozganlarim noo’rin tuyulishi mumkin. Uydagi tog’ora teshilib yotibdi-ku, kosmik kema yasash haqida gapirasan-a, deb koyimang. :)

Teshik tog‘ora va kosmik kema o‘rtasida sarson

Rumiy, Rabg’uziy, Navoiyni nashr qilish uchun ruxsat olish kerakmi? Yuqorigoridagi bu postni o‘qib, undan avval yozgan SI haqidagi gaplarimni esladim, kulgim qistadi: bir qo’limiz bilan kelajakka intilamiz, umuminsoniy va milliy qadriyat va madaniyat haqida gapiramiz, ikkinchi qo‘limiz bilan esa yaqin o‘tmishdan qolgan, absurd tartibotga yopishib olganmiz.

Noshir akalardan biri yaqinda aytib qoldi, din ishlari qo‘mitasi bilan bir uchrashuvda ular kitobda bitta oyat yo hadis aytilgan bo’lsa ham, qo‘mita ekspertizasidan o‘tkazilishi shart degan emish. Agar rost bo‘lsa, haddan tashqari umumiy shart bu. Menda qator savollar tug‘ildi.

Xo‘sh, nima degani bu? Faraz qilaylik, siz jamiyatdagi diniy munosabatlarni o‘rganuvchi sotsiolog, antropolog yoki siyosatshunossiz. Sohani ilmiy metodlar asosida tadqiq qilasiz. Maqolangiz yoki kitobingizda dinga dahldor biror gap bo‘lishi tabiiy. Ishlaringiz diniy emas, ilmiy, ammo uni ekspertizadan (senzura chig‘irig‘idan) o‘tkazasizmi? Ijtimoiy fan ham cheklanishi ehtimoli bormi, shunda? Fan o‘z ichki qonuniyatiga bo‘ysunmaydimi?

Yoki siz tarixchi yoki adabiyotshunossiz. Tarixiy manbalar bilan ishlaysiz. Manbalarni nashrga tayyorlaysiz yoki ular asosida biror ilmiy maqola yoki monografiya yozasiz. Bilasiz, o‘tmishda yozilgan kitoblar borki, hamd-na’t bilan boshlangan. Bulardan foydalanganingiz uchun ruxsat kerakmi, ruxsat olmasangiz, javobgarlikka tortilasizmi? Masalan, Amir Temur haqidagi ikki “Zafarnoma”ni olaylik, yoki “Boburnoma” – ularda hadis va oyatlar bor. Demak, bu kitoblarni chop qilish uchun ekspertiza qildirilishi kerak. Gumanitar ilm ham nazoratdami shunda?

Bu borada istalgancha misol topish mumkin. Diniy adabiyotlarni nazoratda ushlash, tartibga solish ba’zan kerak. Bu hassos soha va tepadagilarning xavotirlarini ham tushunaman. Ammo bu ishlarda me’yor bilmaslik ana shunday achinarli, mantiqsiz oqibatlarga olib borishi mumkin.

Qonunlar aniq chegarani belgilab berishi zarur, aks holda, bu senzura va ijodkorlarni vaqti-vaqti bilan qo‘rqitish, cheklash vositasiga aylanadi.

Qonunlarda nafaqat nima diniy adabiyot hisoblanishi (positive definition), balki nima diniy adabiyot hisoblanmasligi (negative definition) ham aniq ko‘rsatilishi kerak. Ana shu ikkinchisi (negative definition) juda zarur, chunki u ayrim sohalarni himoya qiladi, me‘yorni saqlaydi.

Aslida, konstitutsiyada belgilab qo’yilgan huquqlarning u yoki bu shaklda tartibga solinishi faqat qonun bilan bo‘lishi kerak, qarorlar, turli nizomlar bilan emas. Qonundan boshqa hujjatlar suiste’mollarga yo‘l ochishi ehtimoli kattaroq. Biz urush holatidamasmizki, mamlakat tezkor dekretlar orqali boshqarilsa.

Avvalroq, internet asrida kitob senzurasi samarasiz ish ekanligi haqida yozgan edim. Qachonlardir kitoblar muhim targ’ibot va kommunikatsiya vositasi bo‘lgan, hozir bu rolni boshqa vositalar bajarmoqda. Ruxsat berilmagan matnlar baribir internetda bepulga tarqab yotibdi. Jala ostida artinish unchalik aqlli ish emas.

Buning o‘rniga odamlarda tanqidiy fikrlash malakasini shakllantirish lozim. Inson qachon tanqidiy fikrlashni o‘rganadi, qachonki turli fikrlarni eshitsa, o‘qisa, ularni solishtirish imkoniyati bo‘lsa. Buni maktabdanoq boshlash kerak. Faqat o‘zimizga yoqqan fikrlarni uqtirib, qolganini ko‘zdan pana qilaversak, baribir kuni kelib bu parda ochiladi, yashirganimiz oshkor bo‘ladi. Tanqidiy fikrlash malakasi shakllanmagan, “issiqxona”da o‘sganlar manipulatorlarga oson yemish bo‘ladi. Buni istamaymiz-ku.

Qilgan qarori oqibatini o‘zi bevosita his qiladiganlargina qaror chiqarishga haqliroq. Bu qarorning noto‘g‘ri yoki to‘g‘ri bo‘lganini darhol aniqlab, chora ko’rishni tezlashtiradi. Agar qaror chiqaruvchi qarori oqibatini bevosita o‘zi his qilmasa, qayta aloqa sekinlashadi va xato qarorning xatoligini qaror chiqaruvchi anglagunga qadar anchagina zarar yetib ulguradi.

Fikrim tushunarli bo’lishi uchun sodda misol: avtobus bekatlarini o’zgartirish qarorini bergan odam(lar) o’zlari avtobusda yurganida edi, qarorlari oqibatini darhol his qilar edi. Agar shunday bo‘lmasa, qaror oqibatini avval qaror chiqaruvchi emas, boshqa odam(lar) his qiladi. Demak, oqibat yuzasidan qayta aloqa qaror chiqaruvchiga ancha kechikib yetib boradi. Bunday vaziyatda hatto halol, to‘g‘ri niyatli odam ham ishni pachava qiladi, muammo odamda emas, tizimda, tizim ichidagi axborot almashinuvida bo‘ladi.

Demokratiyaning ustunligi ana shunda, qaror chiqaruvchilar rotatsiyasi bor, bugun chiqargan qarorlari oqibatlarini ertaga o‘zlari his qiladi. Ana shuning uchun ham qaror chiqaruvchilar alohida mashinada yurishi, alohida kasalxonada davolanishi, umuman, oddiy xalqnikidan alohida sharoitlarda yashashi qaror oqibati uchun mas’uliyatni kamaytiradi.

Yoki qaroringiz sababli xalq norozi. Bunda ham oqibatni his qilasiz – keyingi saylovda.

Biznesni olaylik. Narx bo‘yicha qaror qilayotgan tadbirkor, qarori oqibatini darhol o‘zi his qiladi, darrov tuzatish choralarini ko‘radi. Xususiy sektordagi tizimlarda qayta aloqa tezroq ishlagani uchun ham samaraliroq, davlat sektori unday emas, afsuski. Baribir yaxshilasa bo‘ladi, iroda bo‘lsa bas.

Odamning oyog‘i yerdan o‘zidan o‘zi uzilmaydi, tizim uzadi. Shaxslarni ayblashdan biroz tin olib, o‘sha shaxs qaysi tizimning o‘yin qoidalari bo‘yicha o‘ynayotganiga ham bir qarab qo‘yaylik.

Qonun orqali biror kim(lar)ning qonundan ustunligini belgilab bo’lmaydi. Chunki qonun biror kimga o‘zidan (qonundan) yuqori maqomni berolmaydi. Agar shunday bo‘lsa, bu Xudoning amri, yoki diktatorning dekreti bo’ladi, qonun emas.

Biror ma’lumotni ekranda o‘qisak, uni eslab qolishim shart emas, degan ichki ishonch bilan o‘qiymiz. Chunki u telefonda, doim yonimizda, eslab qolish uchun quvvat sarflab nima qilamiz? Agar hamma ma‘lumotlarni faqat ekran orqali olayotgan do‘lsak, deyarli hammasiga shunday munosabat qilamiz. Oqibatda diqqatimiz va xotiramiz zaiflashib boraveradi. Chunki diqqat tushunish va eslab qolish uchun kerak.

Qog‘ozda o‘qisak, effekt sal boshqacharoq. Qog‘oz doim yonimizda bo‘lmaydi, kitob haqida-ku gapirmasa ham bo‘ladi. Yirtilishi, yo‘qolishi mumkin. Demak, undagi ma‘lumot omonat narsa. Bu haqda anglab turib o‘ylamasak ham, miyamiz uni shunday idrok qilaveradi. Oqibatda, ma‘lumotni eslab qolishga sal ko‘proq quvvat sarflaydi. Diqqat ham shunga yarasha bo‘ladi. Elektron va bosma kitoblarni o‘qiydiganlar buning farqini biladi.

Qachonlardir Suqrot aytgan edi, yozuv xotirani zaiflashtiradi deb. Odamlar ma’lumotni yozib qo‘ya boshlagach, xotirada saqlash zarurati kamaygan. Ekran ana shuni yanada zo’raytiryapti. Kimdir sizga telefon raqamini aytsa, yozib qo‘yish imkoniyatingiz bo‘lsa ham, eslab qolishga harakat qiling, xotirani mashq qildirib turish uchun bu ham bir bahona-da.

“Mutlaq hokimiyat odamni mutlaq buzadi”. Avliyosini ham, farishtasini ham buzvoradi. Bu tarix o‘giti. Achchiq tajribalar xulosasi. Shuning uchun ham konstitutsiya bor – xalqni emas, hukmifarmolarning hokimiyat ishqi alangasini bosib turish uchun bor. Hokimiyatlarning bo‘linishi va o‘zaro tiyib turish tamoyili oltinga teng qoida. Qonun oldida shohu gado tengligi adolatning o‘q tomiri.
Kuni kecha Prezident Adminstratsiyasi haqida qonun qabul qilingani e’lon qilindi. Mamlakat uchun muhim ahamiyatga ega, aslida Konstitutsiyaga bitta alohida bob sifatida kirishi kerak bo’lgan, ahamiyatiga nisbatan olganda astronomik tezlikda qabul qilingan qonun bo’ldi bu. Adminstratsiyaga misli ko’rilmagan vakolatlar berildi (de facto bor edi, de jure mustahkamlab qo‘yishdi), ammo bu dargohi oliyni nima tiyib turishi, mas‘uliyati, javobgarligi nimadan iboratligini ko‘rmadim. Idora mansabdorlariga berilgan imtiyozu immunitetlarga-ku Lyudovik XIV ham, Mari-Antuanetta ham havas qilsa ajabmas.
Negadir kundalik har bir voqeaga munosabat bildiradigan ayrim jurnalistu blogerlarning jimligi ham tushunarsiz. Ammo o‘sha indamay turganlarning ham miyasida sassiz charh urayotgan savollarni jurnalist Shuhrat Latipov dangal yozibdi.

Gapning indallosi, jurnalist so‘ragan savollari ham, bildirgan havotiri ham jiddiy va kaminaniki bilan mushtarak, umid qilamanki, kim savol bersa ovozini o‘chiravermasdan, madaniy dunyoning madaniy taomillariga amal qilgan holda, ushbu idora bilan ishlovchi aqli o‘tkir siyosatshunoslar, huquqshunoslar, jurnalistu blogerlar tahliliy javoblar bilan chiqadi, tushuntiradi, muloqot qiladi (profilaktik suhbat emas, ommaviy suhbat 😊). Ha umid qilaman … faqat.

Kimning maqtovidan faxrlanib, kimning tanqididan xafa bo‘lishimiz aqliy, hissiy va axloqiy darajamizni ko‘rsatadi. Ehtimol, e'tiqodimizni ham.

Китоб ўқимай қўйган жамият қандай ўзгаради? — Илм, тарбия ва зиёлилик ҳақида суҳбат

Китоб ўқишдан воз кечган жамиятнинг келажаги қандай бўлади? Инсонга яхши яшаш учун фақат касбий билимнинг ўзи етарлими? Гуманитар фанлар, бадиий адабиёт ва фалсафа жамият ҳаётида қандай ўрин тутади?

Илк суҳбатда иқтисодчи Жамшид Муслимов ва шифокор Одилхон Алимхонов ношир ва файласуф Хуршид Йўлдошев билан китобхонлик маданияти, илмга муносабат ва бола тарбияси ҳақида суҳбатлашди.

Суҳбат давомида болалар ва катталарнинг китоб ўқишга қизиқиши нега пасайгани, ота-онанинг фарзанд таълимидаги ўрни, касбий билим билан умумий билим ўртасидаги фарқ, аниқ ва гуманитар фанларнинг аҳамияти, жамиятдаги этик стандартлар ҳамда «яхши ҳаёт кечириш учун яхши ўқишнинг ўзи етарлими?» деган саволлар муҳокама қилинди.

PS: Подкастнинг мақсади — илм, китобхонлик ва тафаккур маданияти ҳақида очиқ суҳбатлар орқали жамиятда интеллектуал муҳитни кучайтириш.

📹ТЎЛИҚ СУҲБАТНИ ТОМОША ҚИЛИНГ

Alifboni o‘zgartirish haqidagi qonun loyihasini Senat tasdiqlaganmish.

Aftidan, uch alifbolik bo‘lib qoldik: kirill, eski lotin, yangi lotin. Eski lotinda maktab bitirganlarning kattasi qirqqa chiqib qo’ydi. Ularning ham ko‘pi ham kirill, ham lotinda o‘qiydi va yozadi.

Davlat qonun bilan odamlarni yangi alifboga baribir majburlab o‘tkazishi qiyin. Odamlar o‘ziga qulay yozuvda yozaveradi, yozadiganlar bor ekan, ularni o‘qiydiganlar ham bo‘ladi.
Yangi lotinda maktab bitiradiganlar ham eski lotinda o‘qib-yozaveradi. Shu kungacha lotini bormi, kirilli bormi deb so‘rar edik, endi bunga eski lotin, yangi lotin qo‘shiladi.

Savol: shu o‘zgarish biz qilishimiz kerak bo‘lgan eng muhim va dolzarb o‘zgarish edimi? Boshqa muammolar yo‘qmi? Barini hal qilib bo‘ldikmi?

Maktab darsliklari bir ahvolda edi, endi ularni yana qayta bosamiz, kim uchundir mumay daromad.

Aksarisi kirillda yozib, kirillda o‘qiydigan deputat va senatorlar o‘z qarorlari oqibatini qanchalik his qiladi, bilmadim. Yangi alifboni yoqlayotgan ayrim “millatparvar” ziyolilarning bolalari ruscha maktabda o‘qishini hisobga olsak, ular ham bu o‘zgarish oqibatini his qilmaydi.

Men bu o‘zgarish uchun real, arzigulik sababni ko‘rmadim. O‘tmishdagi xatolardan xulosa chiqara olmabmiz chog‘i.

Ammo o‘zim kirillda yozishga o‘tsam kerak, barqaror yozuv, hamma o‘qiy oladi. Yangi lotinimizni esa bundan keyingi ma’muriyat yana o‘zgartirmasligiga kafolat yo‘q.

Aytgancha, Ş va Ç larni chet elliklar odatda S va C tarzida yozishadi va shunday talaffuz qilishadi. Ayrim xalqaro tizimlar diakritiklarni umuman qabul qilmasligi mumkin. Masalan, Şavkat Savkat, Şahnoza Sahnoza bo‘lib qoladi. Bu muammo qanday bo‘lishini turklardan so‘rang.

Ayrim bank xalqaro pul o‘tkazmalaridan tortib, aeroportlarda hujjat tekshirishlargacha… umuman tizim diakritiklarni qabul qilmaydigan joylarda chalkashliklar ortadi… xullas ismida sh va ch borlar muammolarni ko‘proq his qilsa kerak.

Men alifboga mafkuraviy va siyosiy emas, qulaylik jihatidan qarash, uni shunchaki kommunikatsiya vositasi deb bilish kerak deyman. Siyosiy va mafkuraviy sababga ko‘ra qilingan ish kuni kelib yana siyosiy va mafkuraviy sababga ko‘ra bekor qilinadi, buning oxiri yo‘q. Tarixdagi alifbo o‘zgarishlariga qaraylik, nechtasining sababi siyosiy va mafkuraviy bo‘lgan.

Utilitarizm nima? Xudbinlikmi yoki oliyhimmatlik? (Audio)

Bugungi kundagi eng muhim axloqiy-falsafiy ta‘limotlardan biri – utilitarizm. Bu ta‘limot haqida juda ko‘p xato tushunchalar, qarashlar bor. Kimdir uni lazzatparastlik, egoizm deydi. Kimdir unga zamonaviy kapitalistik dunyoning illati deb qaraydi.
Chindan shundaymi? Bu tushunchalarda qanchalik asos bor?

Shu haqda Jamshid Muslimovning falsafa klubida suhbatlashdik. Mehmon so‘zlovchi sifatida o‘z fikrlarimni bildirdim. Ovoz professional darajada emas. Ammo aytilgan gaplar tor doirada qolib ketishini ham istamadim. Kimningdir tasavvurlarini tiniqlashtirib olishiga yordam bersa, shundan xursand bo‘laman.

Suhbat Shamsi qamar teatrida bo‘lib o‘tgan.

👉🏻 To‘liq suhbatni tinglang

Bu kanal nomidagi “G‘oyalar va soyalar” shunchaki badiiyat emas, balki falsafiy ta’limotlar va faylasuflar o’rtasidagi muhim katta bo‘linish yoki toifani ifodalashi haqida bu yerda yozgan edim. Shunchaki o‘z kuzatuvim asosida bu ikki toifani shartli “ratsionalist” va “empirisist” lagerga ajratish ham mumkinligini bu yerda aytgandim.
Uilyam Jeyms 1906-yili so‘zlagan Pragmatizm haqida ma’ruzasida ayni shu narsani aytgan ekan.

Falsafa tarixi nafaqat aqllar va tajribalar, balki temperamentlar kurashidan iborat deydi u. Bu fikrga qo‘shilaman. Agar empirisist va ratsionalist lagerlardagi faylasuflarning biografiyasi bilan tanishsangiz, ularning qarashlari va xarakteri o‘rtasida qandaydir korrelatsion patternni sezasiz. (Siyosiy va mafkuraviy qarashlar ham temperamentdan ta‘sirlanadi.) Jeyms ham xuddi shunga urg‘u beribdi. Ammo u keltirgan ro‘yxatni yana davom ettirish mumkin.

Lekin baribir bular shartli, zero insonda qorishiq va qarama-qarshi mayllar kuzatiladi. Ulardan biri yaqqol ustunlikka ega bo‘lsagina o‘sha odamni u yoki bu toifaga kiritish mumkin. Real hayotda mutlaq ko‘pchilikda yaqqol ustun jihat odatda bo‘lmaydi, shu bois ularda fikrlar ko‘pincha izchilmasdek ko‘rinadi.

Izchillik, istaymizmi-yo‘qmi, odamni u yoki bu toifa tomonga og‘diradi. Shu bilan insonning shaxsiyati bo‘rtib ko‘rinadi. Katta mutafakkirlarda ana shu bo‘rtish ularni bir tomonlamaga (biased) aylantiradi. Shunday bo‘lmasangiz, ko‘zga tashlanmaysiz. Og’ish qancha yuqori bo‘lsa, qarshi tomonning unga “nafrati” shuncha yuqori bo‘ladi. Tarafdorlar uchun esa namunaga aylanadi. Tarixda qolish uchun yaxshi “retsept”.

Odatda meni podkastlarga falsafiy suhbat uchun chaqirishmaydi – mavzu ko‘pincha kundalik ijtimoiy, madaniy masalalar, kitoblar haqida bo‘ladi.
Tadbirkor, TEAM universiteti hamta’sischisi Hikmat aka (Abdurahmonov) “Fikr yetakchilari” podkastiga falsafiy mavzuda suhbatga taklif qilganlarida hayron bo’ldim, bo‘libam asosiy auditoriyasi tadbirkorlar bo‘lgan podkastga. Tadbirkorlarga falsafa qanchalik qiziq bilmayman, ammo qorni va ko‘zi to‘q odamlarga qiziq bo‘lishi tayin.
Qiziqish samimiy bo‘lganidan mamnun bo‘ldim. Taklif uchun Hikmat akaga, challenge uchun Laziz akaga (Adhamov)
minnatdorlik bildiraman.

👉🏻 TO‘LIQ KO’RISH UCHUN