23 сәуір Ұлттық кітап күні құтты болсын!

Қоғамда кітап оқу мәдениетін қалыптастыруға, әдебиетті насихаттауға, рухани дамуды қолдауға бағытталған мереке, 2024 жылы бекітіліп, былтыр тұңғыш рет, биыл екінші рет аталып өтілуде.

Бұл күн ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік кітап және авторлық құқық күнімен сәйкес келеді.

Әсілі, кісінің қадірі көзі жұмылған соң білінеді ғой.

Қабдеш Жұмаділов «Тағдыр»

https://t.me/kitapuzindisi

Салық, бизнес және деректер: бірінші тоқсанның қорытындысы

Жақында бірінші тоқсандағы салық түсімдері мен шағын және орта бизнес кәсіпорындарының саны туралы мәліметтер жарияланды. Деректердің тілі - салқын әрі нақты, ол жерде бос үрей мен эмоцияға орын жоқ.

Басында бәріміз алаңдап едік, себебі болжамдар көңілге қорқыныш ұялатқан болатын. Қоғамда салық реформасының әсерінен шағын және орта бизнес жаңа талаптарға шыдамай, жаппай жабыла бастайды, ал бюджет кіріссіз қалады деген пікірлер жиі айтылды. Алайда, шындық басқаша болып шықты.
Бірінші тоқсанның көрсеткіштері салық реформасының алғашқы оң нәтижелерін растап отыр.

БІРІНШІДЕН: Бюджет кірісі артты

2026 жылға арналған салық түсімдерінің жоспары 18,9 трлн теңгені құрайды - бұл 2025 жылмен салыстырғанда 4,4 трлн теңгеге артық.

Қаңтар–наурыз айларында бюджетке (трансферттерді есептемегенде) 4,1594 трлн теңге түсті. Жоспар 101,8%-ға орындалды. Өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда өсім - 26,1% (+861,8 млрд теңге). Қосылған құн салығы (ҚҚС) бойынша 1,9625 трлн теңге түсті. Бұл өткен жылмен салыстырғанда 48,6%-ға немесе 641,9 млрд теңгеге көп. Бюджет кірісінің 98%-ын құрайтын салық түсімдері 101,6%-ға орындалды: 4,0128 трлн жоспарланса, іс жүзінде 4,0776 трлн теңге түсті. Өсім - 31,5%.

Айта кетерлігі, қаңтар-ақпан айларында өткен жылдың IV тоқсанының салығы төленетіндіктен, ҚҚС бойынша төлемдер әлі де 12% мөлшерлемесімен жүргізілді.

Негізгі салықтар бойынша көрсеткіштер:

КТС (Корпоративтік табыс салығы): +16,9%

Импортқа салынатын ҚҚС (қазіргі 16%-дық мөлшерлемемен): +24,2%

ПҚӨС (Пайдалы қазбаларды өндіру салығы): +35,7%

Айта кетерлігі, алдағы төлемдер есебінен алдын ала төлету әдісі қолданылған жоқ. Кірістің артуына нақты экономикалық белсенділік, тауар айналымының өсуі және салықтық-кедендік әкімшілендірудің тиімділігі әсер етті. Тек фискалдық шаралардың арқасында бюджетке қосымша 130 млрд теңге түсті.

ЕКІНШІДЕН: ҚҚС төлеушілер саны көбейді

Жыл басынан бері ҚҚС төлеушілердің саны 12 мыңға артып, 146 мыңға жетті. Бұл бір жыл бұрынғы көрсеткіштен 20 мыңға көп, әрі тек жылдың алғашқы тоқсанының өзінде тіркелген өсім. Бұл - реформаның негізгі нәтижелерінің бірі.

Көп жыл бойы бір көріністі байқадық: шағын және орта бизнес саны тұрақты түрде өсіп отырды - 2020 жылғы 1,3 млн-нан 2025 жылдың соңында 2,17 млн-ға дейін. Ал ҚҚС төлеушілер саны соңғы жылдары айтарлықтай өзгерген жоқ: 2022 жылы - 120 мың, 2023 жылы - 123 мың, 2024 жылы - 125 мың. Бұл бизнестің негізінен «көлденең» бағытта дамығанын көрсетеді: ол бөлшектеніп, жеңілдетілген режимдегі бір-бірімен байланысты жеке кәсіпкерлердің кең желісіне айналды.

Мен бірнеше рет атап өткенімдей, Қазақстандағы бизнестің орташа өмір сүру ұзақтығы шамамен 3,5 жыл, ал осы кезеңдегі «бастапқы шығын» деңгейі әлі де жоғары. Мұны көрсеткіштер де растайды: 2022-2024 жылдары елде 1,8 млн жеке кәсіпкер тіркелсе, соның 842 мыңы, яғни 46% қызметін тоқтатқан. Демек, бизнестің едәуір бөлігі тұрақты дамуға жетпек түгілі, бастапқы кезеңнен де өте алмаған.

Салықтық жеңілдіктер бизнестің саны жағынан өсуіне ықпал еткенімен, сапалы өсуге кедергі болды. Бұл тұрақты жұмыс орындарының құрылуы, еңбек өнімділігінің артуы және ашық қызмет жүргізу сияқты көрсеткіштерден байқалады. 2022 жылдан бері жалпыға бірдей салық режимінде жұмыс істейтін, қосылған құн қалыптастыратын және жаңа жұмыс орындарын ашатын тұрақты компаниялардан тұратын «тік құрылымның» өсуі іс жүзінде тоқтап қалды. Ал экономиканың орнықты дамуы үшін мемлекетке дәл осындай тік өсім қажет - яғни бизнес ауқымын кеңейтіп, іріленіп, сапалы жаңа деңгейге көтерілуі тиіс.
Қазір бұл үрдіс біртіндеп өзгере бастады.

ҮШІНШІДЕН: ШОБ сапалы түрде трансформациялануда

Бірінші тоқсанның дерегі бойынша 2,2 млн шағын және орта бизнес субъектісі тіркелген - бұған заңды тұлғалар, жеке кәсіпкерлер, сондай-ақ фермерлік және шаруа қожалықтары кіреді. Жыл басынан бері олардың саны 5,3%-ға азайды, бұл ШОБ-тың өзгеру үдерісін - іріленуін және қызметтің басқа форматтарына көшуін көрсетеді. Мәселен, жыл басынан бері салық жүйесінде 410 мың өзін-өзі жұмыспен қамтыған азамат тіркелді.

Осылайша, ШОБ аясындағы экономикалық белсенді қатысушылардың жалпы саны шамамен 2,7 млн-ға жетті.

Соның ішінде 348,5 мың өзін-өзі жұмыспен қамтыған азамат - бұрын кәсіпкер ретінде тіркелмегендер. Олар негізінен такси, жеткізу қызметі, сұлулық қызметтері, тұрғын үйді жалға беру, репетиторлық және фитнес салаларында жұмыс істейді. Бұл мәліметтер ресми жұмыспен қамтудың ауқымы кеңейіп, бұрын салық жүйесіне қатыспаған азаматтардың оған тартыла бастағанын көрсетеді.

2026 жылдың бірінші тоқсанының қорытындысы бойынша ШОБ-тан республикалық бюджетке түскен салық түсімдері өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 20,3%-ға өсіп, 1,130 трлн теңгені құрады (2025 жылы - 939,9 млрд теңге). Оның ішінде орта бизнес түсімдері 11,7%-ға (554,3 млрд теңге), ал шағын бизнес - 29,9%-ға (575,9 млрд теңге) артты. Бұл салық базасының кеңейіп, қызметтің ашық жүргізіле бастағанын аңғартады.

Бизнестің айналымы да артуда. Биылғы жылдың бірінші тоқсанында электронды шот-фактуралар жүйесі арқылы 42,4 трлн теңге өткен, бұл өткен жылмен салыстырғанда 14%-ға көп.
Бұл жай ғана статистика емес, бұл - қоғамдағы қалыптасқан көзқарастың өзгеруі. Экономикалық белсенді азаматтардың басым бөлігі көлеңкеден шығып, заңды жұмыс істеуді таңдауда. Олар салық төлеу арқылы өз ертеңін, яғни әлеуметтік және зейнетақылық кепілдігін нығайтуда.

Ең басты түйін: бизнес те, өзін-өзі жұмыспен қамтыған азаматтар да жаңа талаптарға бейімделе алды.

Иә, реформаны қабылдау оңай емес, күдік пен күмәннің болуы да заңды. Алайда нақты деректер кәсіпкерлердің тек белсенділігін сақтап қана қоймай, жаңа ережелерге икемделіп, ісін қайта жаңғыртып жатқанын дәлелдеп отыр.

ҚҚС төлеушілердің 12 мыңға көбеюі мен ШОБ-тағы жандану - құрғақ цифр емес, бұл экономикамыздың есейіп, тұрақты даму жолына түскенінің айқын белгісі.

ТӨРТІНШІСІ: салықтық әкімшілендіру жазалауға емес, өзара түсіністік пен ашық диалогқа негізделген жаңа деңгейге өтті

Біз реформаны ашық талқылау жолын саналы түрде таңдадық.
Жаңа Салық кодексіне қатысты бір жылға созылған пікірталастар барысында салық органдары мен бизнес арасындағы ұстанымдар айқындалып, өзара сенімсіздік деңгейі төмендеді. Салық жүйесіне деген көзқарас та біртіндеп өзгеріп келеді: «жазалаушы» сипаттан — кеңес беруге бағытталған, диалогқа негізделген жүйеге қарай бет бұрды.

Микро және шағын бизнесті реттеу жүйесі мүлдем жаңа сипатқа ие болды. Ендігі кезекте мемлекет бизнестің әр қадамын бақылаушы емес, оған жол көрсетуші серікке айналды. Мемлекеттік қызмет көрсетуден бастап, салық міндеттемелерін орындауға дейінгі барлық кезеңде сервистік қолдау көрсету, әлеуметтік желілердегі кері байланыс және кәсіби кеңесшілермен тығыз жұмыс істеу — мемлекет пен бизнес арасындағы сенімнің нығайғанын дәлелдейді. Мәселен, «Халық бухгалтері» акциясы аясында 120-дан астам маман жұмылдырылып, бір тоқсанда 47 мыңнан астам кәсіпкерге тегін көмек көрсетілді.

Бүгін біз ел игілігі үшін жауапкершілік танытып, салықты дер кезінде төлеп отырған кәсіпкерлерімізге шынайы алғыс білдіреміз. Бұл қаражат білім беруге, денсаулық сақтауға, мұқтаж жандарды қолдауға және балаларымыздың болашағын қалыптастыруға бағытталады.

Тағы бір маңызды мәселе - бюджеттік саясат.

Биыл біз соңғы бес жылда алғаш рет Ұлттық қордан нысаналы трансферттер алудан бас тарттық. Салыстырмалы түрде: 2025 жылы мұндай трансферт көлемі 3,25 трлн теңге болған. Экономиканы әртараптандыру бағытындағы шаралармен және жаңа экономикалық өсу саясатымен қатар, бұл қадам неғұрлым тұрақты модельге көшудің маңызды кезеңдерінің бірі болып саналады: шикізат кірістеріне тәуелділік азайып, өзіміздің салықтық базаға арқа сүйеу күшейеді.

Баға және инфляция туралы.

Салық кодексінің қабылдануы, соның ішінде ҚҚС мөлшерлемесінің артуы халық пен бизнес арасында инфляциялық күтулер тудырғаны рас. Алайда реформаның ашық талқылануы кәсіпкерлерге алдын ала дайындалуға мүмкіндік берді: олар бағаны 2025 жыл ішінде біртіндеп реттеп үлгерді.

Нәтижесінде, ҚҚС өзгерісінің негізгі әсері 2025 жылдың соңы мен 2026 жылдың басында-ақ өтіп кетті. Бұл әлемдік тәжірибеге толық сәйкес келеді: салық мөлшерлемесінің өсуі әдетте алты айға дейін ғана әсер етеді. Ал орта мерзімді перспективада ҚҚС, керісінше, орынсыз тұтынуды тежейтін фактор ретінде қызмет атқарады.

БЕСІНШІСІ: 4,4 трлн теңге жаңа салық түсімдері

Бюджетке қосымша 4,4 трлн теңге салық жинау жоспары - бұл жай ғана құрғақ цифр емес. Бұл - келесі маңызды қадамның, яғни халықтың табысын арттырудың негізгі көзі.

Мамыр айында «Халықтың нақты табысын арттырудың жаңартылған бағдарламасы» таныстырылады. Онда Үкіметтің нақты іс-қимылдары көрсетілген: тұрақты әрі сапалы жұмыс орындарын ашу, отандық өнеркәсіпті қолдау, экспортты дамыту және азаматтардың қаржылық жүктемесін жеңілдету.

Үкіметтің басты міндеті өзгеріссіз қалады: экономикадағы өсім халық табысының артуына тікелей әсер ететін жағдай қалыптастыру. Осы мақсатта белсенді экономикалық өсім саясаты жүзеге асырылып жатыр. Өйткені табыстың өсуі - әкімшілік шешіммен келетін нәтиже емес, ол экономиканың құрылымдық өзгерістерінің жемісі. Ал алғашқы нәтижелер біздің дұрыс бағытта келе жатқанымызды көрсетеді.

Президент Креативті индустрияны дамыту қорының кеңсесін аралап көрді

🟦Қасым-Жомарт Тоқаев қор жұмысымен танысты. Бұл Мемлекет басшысының тапсырмасына сай отандық креативті секторды қолдаудың негізгі институты ретінде құрылған.

🟦Президентке жаңа кеңістіктің шығармашыл жастар, инвесторлар мен туристер бас қосатын орынға айналатыны жөнінде баяндалды.

🟦Шоурум форматында безендірілген кеңседе креативті өнім әзірлеудің толық циклі көрсетілген. Сол арқылы көпшілік қарапайым идеяны өндіріске айналдыруға дейінгі шығармашылық үрдістің қалай жүргізілетінін тамашалай алады.

🟦Мемлекет басшысы зергерлік және ағаш шеберханаларын, музыка, кілем тоқу, бейнелеу өнері залдарын, fashion-аймақты аралады.

🟦Yurt Capsule – мұндағы негізгі орынның бірі. Бұл кеңістікте киіз үйдің дәстүрлі формасы технологиялық тұрғыдан жаңа кейіпке енген. Жоба цифрлық өнерді, мультимедиялық контентті және мәдени сторителлингті бір арнаға тоғыстырады.

🟦Қасым-Жомарт Тоқаевқа еліміздің брендін қалыптастыру тұжырымдамасы жайында мәлімет берілді. Бастама мәдени мұраларымызды заманға сай жаңаша интерпретациялау, креативті индустрияны дамыту және ұлттық бірегейлікті нығайту арқылы еліміздің туристік әлеуетін арттыруды көздейді.

🟦Креативті индустрияны дамыту қоры талантты жастарды іздеп тауып, оларға қолдау көрсету, инвестиция тарту, инфрақұрылымды жетілдіру секілді төрт негізгі бағыт бойынша жұмыс істейді. Отандық креативті өнімдерді сыртқы нарыққа шығаруға ықпал етеді. Сонымен қатар барлық облыс орталығында ашылған өңірлік хабтардың қызметін үйлестіреді.

🟦Бүгінде Қазақстанның креативті экономика саласында шамамен 48 мың кәсіпкерлік нысан бар. Олар 160 мыңға жуық адамды жұмыспен қамтып отыр. Индустрияға кино, анимация, геймдевелопмент, цифрлық өнер, сән, дизайн және халықтық қолөнер секілді салалар зор үлес қосуда.

Әлеуметтік сауалнама дегеніміз қоғамның ішкі ойын, көзқарасын түсінудің ең тиімді құралдарының бірі. Ол халықты мазалап жүрген басты сұрақтарды, өзгерістерге деген шынайы қатынасты, күнделікті өмірде не сезіліп, не байқалып жатқанын ашып көрсетеді.

DEMOSCOPE деген қоғамдық пікірге жедел мониторинг жүргізу бюросы 2026 жылғы 24 ақпан мен 6 наурыз аралығында «Билік институттарына қоғамның сенімі» тақырыбында сауалнама жүргізген екен. Жоба MediaNet және PAPERLAB орталықтарымен бірлесіп, Конрад Аденауэр атындағы қор қолдауымен жүзеге асырылған.
Сауалнаманың қызықты деген жерлерін түртіп алып назарларыңызға ұсынып отырмын. Жалпы, зерттеу нәтижесі қоғамда бір үрдіс қалыптасып келе жатқанын көрсеткен. Яғни мемлекеттік институттарға сенім деңгейі салыстырмалы түрде тұрақтанып келеді.

Жас ерекшелігіне қарай айырмашылықтар бар. Негізінен билік институттарына сенім, қолдау негізінен 18–29 жас аралығындағы жастарда жоғары. Бұл топта президент пен үкіметке сенім деңгейі 72,5%-ке жетеді. Ал 50–59 жастағылар арасында сенім деңгейі төмендеу екен.
Үкіметті ашық сынаудан қорықпаймын дегендердің үлесі 70,8%-ті құрайды. Бұл да қоғамда белгілі бір деңгейде пікір еркіндігі бар екенін көрсетеді. Сонымен қатар жастардың 56,1%-і мемлекет шешім қабылдау процесінде олардың үні естіледі деп сенеді.

Елдің даму бағытына келсек, 44,6% Қазақстан дұрыс жолмен келе жатыр деп санайды, ал 27,8% «дұрыс бағытта шығар» деген пікірде. Жалпы екі пікірде бір-бірімен жақын, сондықтан қосындысында елдің дамуы дұрыс бағытта деген респонденттер 72 пайыздан жоғары деп көрсетуге болады деп ойлаймын.

Сонымен қатар 2022 жылы жарияланған «Әділетті Қазақстан» тұжырымдамасына қатысты респонденттердің 55,6%-і оның биліктің нақты әрекеттеріне сәйкес келетінін айтқан.

Дегенмен зерттеу бір маңызды нәрсені көрсетті: сенім бар, бірақ реформаларға деген сұраныс та жоғары. Яғни қоғам тұрақтылықты қолдайды.

Қазақстандағы ең танымал банк өнімдерінің бірі – қолма-қол несие.

Оны күнделікті тұрмыстық мәселелерін шешкісі келетіндер таңдайды. Атап айтқанда: техника сатып алу, жөндеу жұмыстарын жүргізу немесе ағымдағы шығындарды жабу үшін пайдаланылады. Қазіргі таңда тұтынушылық несиеге онлайн өтінімді бірнеше минут ішінде рәсімдеуге болады, сондай-ақ банкке тікелей жүгіну мүмкіндігі де бар.

Алайда рәсімдеу оңай болғанымен, таңдау кезінде барлық жайтқа мұқият назар аударып, бірнеше негізгі ерекшелікті ескерген жөн.

Неге назар аудару керек

Келісімшартқа қол қоймас бұрын тек пайыздық мөлшерлемемен танысып қана қоймай, мерзімінен бұрын өтеу мүмкіндігіне, айыппұлдарға және ықтимал санкцияларға ерекше мән беру қажет.

Сонымен қатар кейбір банктер сақтандыру рәсімдеуді талап етуі мүмкін. Бұл – алдын ала есепке алынуы тиіс қосымша шығын. Ең бастысы – өз қаржылық мүмкіндігіңізді дұрыс бағалап, күтпеген форс-мажор жағдайларының да туындауы ықтимал екенін есте ұстаған жөн. Мұндай жағдайлар төлем қабілетіңізге елеулі әсер етуі мүмкін.

Базалық ставка: Біздің нанымызға қалай әсер етеді?

Экономиканы үлкен бір ауыл деп елестетіп көріңізші. Ал Ұлттық банк — сол ауылдағы жалғыз Қамбаның иесі. Ауылдағы бүкіл ақша айналымы осы кісінің қас-қабағына қарап тұр.

Ставка жоғары болса (мысалы, 18%)

Қамба иесі «қаһарына» мінеді. Ол ақшаны екінің біріне бере бермейді. «Ақша керек пе? Онда маған қайтарғанда үстіне еселеп қосып әкелесің» дейді.

Ешкім қарыз алғысы келмейді. Ауылда ақша «тапшы» бола бастайды. Жағдайды түсінген жұрт ақшасын оңды-солды шашпай, әр тиынын санап жұмсайды.

Дүкеншілерден де маза кете бастайды: «Хм, ешкімде ақша жоқ. Сауда жүрмей жатыр. Еттің бағасын тағы көтерсем, ешкім алмайды. Ет сасып кетеді».

Амал жоқ, сатушы бағаны түсіреді немесе сол қалпында ұстауға тырысады. Ауылда баға өспейді. Қымбатшылық тоқтайды.

Ставка төмен болса (мысалы, екі есе — 9%)

Қамба иесінің көңілі жай. «Мә, кімге ақша керек — алыңдар, үстіне аздап тиын қосып қайтарсаңдар болды» деп жомарттық танытады.

Бәрі жаппай қарызға ақша ала бастайды. Бір көршің көлік мінеді, екіншісі үйін жөндеп алады. Ауыл ақшаға қарқ болады.

Дүкенші қарап қала ма, алақан ысқылай бастайды: «Охо, жұртта ақша көп екен!» Кеше ғана келісін 3000 теңгеге сатқан етті бүгін 5000 қылса да өтетінін біледі. Баға «ұшады». Жұрттың қалтасында ақша көп болғанымен, тауар құны екі өсіп шыға келгендіктен, береке болмайды.

Ставка өмірімізге қалай әсер етеді?

Біреулер айтуы мүмкін: «Өөй, менің несием жоқ, маған бәрібір» деп. Жоқ, олай емес! Несиесі жоқ адамның депозиті болуы мүмкін.

Бүгінгі мысалмен ставка 18% болса, банкте депозитте жатқан ақша өзінен-өзі көбейіп жатыр деген сөз. Бұл жерде банк: «Ақшаңды жұмсамай маған әкеліп сақта, мен саған жақсылап сыйақы беремін» деп тұр. Демек, қазір ақша жинауға ең тиімді уақыт.

Ал, керісінше, ставка шарықтап тұрғанда несие алсаң, онда банкке «байлық» сыйлайсың. Сондықтан ставканы бақылау керек. Ол түсті ме — демек, несиенің пайызы да құлайды деген сөз.

Базалық ставка — экономика үшін өзіндік бір «диета». Егер ел «семіріп» (баға өсіп) кетсе, Ұлттық банк ставканы көтеріп, нарықты «диетаға» отырғызады. Егер ел «арықтап» (сауда жүрмей) қалса, ставканы түсіріп, ақша ағынына ерік береді.

Бұдан шығатын түйін:

Ставка жоғары кезде — ақша жинаған тиімді.
Ставка төмендегенде — іс бастап, несие алып, қимылдап қалған жақсы.

Қай уақытта не істеу керегін білу үшін осы ставканы бақылап отыруымыз керек.

Жақсы демалыс болсын!

«ҚАРЖЫЛЫҚ САУАТ»
https://t.me/qarzhylyq_sauat

Доллар 2026 жылдың соңына қарай 540 теңгеге дейін өсуі мүмкін — сарапшылар

Halyk Finance сарапшыларының пікірінше, Қазақстан валютасы биылғы жылдың соңына қарай әлсіреуі ықтимал.

Талдаушылардың бағалауынша, теңгенің қазіргі нығаюы уақытша сипатқа ие. Бірінші тоқсанның соңында доллар бағамы 478 теңгеге дейін төмендеді, алайда мамандар бұл деңгейді «шамадан тыс қымбаттаған бағам» деп санайды.

«Бағам іргелі экономикалық негізделген деңгейден ауытқыды. Теңгені жоғары базалық мөлшерлеме, БЖЗҚ үшін валюта сатып алудың тоқтатылуы, квазимемлекеттік компаниялардың валюталық түсімді міндетті түрде сатуы және мемлекеттік облигацияларға шетелдік инвестициялардың келуі қолдады. Бұдан бөлек, биржада белгісіз көздерден ірі көлемде валюта ұсынысы байқалды», — делінген есепте.

Halyk Finance болжамынша, теңгеге қысым түсіретін негізгі факторлар мыналар болуы мүмкін: жоғары инфляция, сауда профицитінің қысқаруы, шетелдік инвесторлардың мемлекеттік облигацияларға қызығушылығының бәсеңдеуі, әлемдік нарықтарда доллардың күшеюі және Қазақстан Республикасының Ұлттық қоры тарапынан валюта сатылымының азаюы.

🚆 Қазақ инвесторлары Арменияның теміржолына қызықпайтынын бейресми каналдар арқылы жеткізді

Енді 2028 жылы концессияны ұзарту бойынша Армения Ресеймен қоян-қолтық келіссөздер жүргізуі тиіс. Немесе француз инвесторларына жобалық ұсыныс жасауы мүмкін. Бірақ Оңтүстік Кавказ теміржолы (ОКТЖ) теміржолы жүйесі өзін ақтап, коммерциалық тиімді активке айналуы үшін кем дегенде 1 миллиард долларлық инвестиция қажет және Зангезур дәлізі, Әзірбайжан мен Түркияны байланыстыратын тармақ салынуы тиіс. Қазіргі Армения мен Грузия арасындағы коридор Транскаспийлік транзиттің қажеттілігін мүлде жаба алмайды.

Бұған дейін Арменияның Премьер-Министрі Никол Пашинян ОКТЖ бойынша Ресей концессиясынан бас тартып, оны Қазақстандық инвесторларға беру мүмкіндігі туралы мәлімдеген болатын. Бірақ артынша Армения тарапы бұл бағыт бойынша ешкіммен ешқандай келіссөздер жүріп жатпағандығын хабарлаған.

«Бейресми контактілер болды. Бірақ біздің инвесторлар бұл жобаның саяси тәуекелі тым жоғары екенін бірден есептеп отырған. Оған тәуекел үшін премияның үлкен болғандығынан ондай жоба қысқа мерзімде коммерциалық жағынан өзін ақтауы тиіс. Бірақ бұл теміржолдар желісі трансшекаралық сипаттан көрі тұйықтық, әшкіармениялық сипатқа ие. Қазір істеп тұрғаны тек Грузиямен мемлекетаралық қатынас қана. Ол барлық транзиттік ағындарды қамтамасыз ете алмайды. Түркияға шығатын Зангезур дәлізі қызық болар еді. Бірақ ол бойынша үлкен саяси шешімдер әлі толық қабылданған жоқ. Детальдар да нақтыланбады», - дейді, DALA INSIDE дереккөзі.

Арменияның теміржол жүйесі 2008 жылдан бері Ресейдің мемлекеттік «Российские железные дороги» компаниясының еншілес құрылымы арқылы басқарылып келеді. Форматы 30 жылдық концессия. Яғни инфрақұрылым Арменияныкі, ал басқару, қызмет көрсету және жаңғырту ресейлік тарапқа берілген.

Қазір Ресей бүкіл Армения теміржолының жұмыс істеп тұрған негізгі желісін бақылауда ұстап отыр. Бірақ жүйе толық қуатында жұмыс істемейді. Себебі Армения географиясы тұйық. Елдің теміржол арқылы сыртқы әлемге негізгі қақпасы Грузия бағыты ғана. Солтүстік бағыттағы бір ғана желі үзілсе, бүкіл жүйе оқшауланып қалады. 2024 жылғы су тасқыны осы тәуекелді нақты көрсетті.

Инвестиция көлеміне келсек, ресейлік оператор 2008 жылдан бері 145 миллиард драмға (400 млн доллар) дейін қаржы салған. Ақша инфрақұрылым жөндеуге, байланыс жүйесіне, локомотивтер мен вагондарға жұмсалған. Бірақ мәселе енді ақша көлемінде емес, сол инвестицияның қайтарымында болып отыр.

ОКТЖ-ның таза қаржылық моделі күрделі. Жолаушылар тасымалы көбіне шығынды сегмент саналады. Негізгі табыс жүк тасымалынан келуі керек. Бірақ Арменияның ішкі нарығы шағын болғандықтан, үлкен пайда тек транзиттен түсуі мүмкін. Ал транзит үшін шекаралар ашық, саяси режим тұрақты, тариф бәсекелі болуы шарт. Қазір дәл осы үш фактор да әлсіз.

«Российские железные дороги» неге екені белгісіз, Ерасх пен Ахурян маңындағы желілерді модернизациялап, іске қосуға асықпай отыр. Егер олар іске қосылса, Армения Әзербайжан мен Түркия бағытына шыға алар еді. Қазақ инвесторлары егер Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Пашинян, Путин, Әлиев пен Ердоғанмен саяси келіссөздер арқылы гарантия мәселесін шешсе, Транскаспийлік бағыт аясында инвестиция салуға дайын. Тек мұндай инвестицияға саяси қолдау керек болып тұр.

https://t.me/dalainside

🔔 Жеке тұлға қандай жағдайда қаржылық тұрғыдан тұрақсыз деп танылады

🇰🇿 ҚР Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің (АРРФР) құжатында қарыз жүктемесінің деңгейі (барлық қарыздар бойынша төлемдердің таза табысқа қатынасы) қарыз алушының табысына қарай төмендегідей белгіленген:

📌 Табысы 40 АЕК-ке дейін (173 мың теңгеге дейін) — қарыз төлемдеріне табыстың 40%-дан аспайтын бөлігі жұмсалуы тиіс.

📌 Табысы 40-тан 65 АЕК-ке дейін (173 мыңнан 281,1 мың теңгеге дейін) — 50%-дан аспауы керек.

📌 Табысы 65-тен 90 АЕК-ке дейін (281,1 мыңнан 389,2 мың теңгеге дейін) — 60%-дан аспауы тиіс.

📌 Табысы 90 АЕК-тен жоғары (389,2 мың теңгеден жоғары) — 70%-ға дейін, бірақ маңызды шарт бар: қарыз төлемдерінен кейін отбасының әрбір мүшесіне кемінде 15 АЕК (64,8 мың теңге) Астана мен Алматы қалаларында, ал өңірлерде кемінде 10 АЕК (43,2 мың теңге) қалуы қажет.

📌 15 жасқа дейінгі балаларға осы соманың жартысы есептеледі.