Odisseyning sayohati — afsonami yoki haqiqat?

2,5 ming yil davomida tarixchilar, filologlar va geograflar bir jumboqni yechishga harakat qilishmoqda: Itaka podshohining sarguzashtlari poetik toʻqima boʻlganmi yoki Gomer «Odisseya» asarida mikena va finikiya dengizchilarining real navigatsiya xaritasini shifrlaganmi?

Antik davrning buyuk geografi Strabon kinoya bilan shunday degan edi: «Odissey sayohat qilgan joylarni Eol shamollari uchun mesh tikkan etikdoʻz topilgandagina uchratish mumkin».

Antik davr mualliflari (Polibiy, Fukidid) va zamonaviy tadqiqotchilar (E. Bredford, G. Shliman va T. Severin) gipotezalari asosida Odisseyning batafsil tarixiy-geografik rekonstruksiya yoʻnalishini koʻrib chiqamiz:

1-BOSQICH: Tropiklardan afsonaviy mahluqlargacha (Anatoliya va Shimoliy Afrika)
1️⃣ Troya (Ilion) → Ismar (Frakiya)
▪️Epik syujet: Talan-taroj qilingan Troyadan 12 ta kema bilan yoʻlga chiqqan Odissey kikonlarning Ismar shahriga hujum qiladi, oʻlja oladi, ammo qarshi hujum natijasida har bir kemadan 6 nafardan jangchisini yoʻqotadi.
▪️Zamonaviy lokatsiya: Frakiya sohili, hozirgi Maroniya shahri yaqinida (Gretsiya). Bu yoʻnalishning real ekanligini hech bir tarixchi inkor etmaydi.

2️⃣ Lotofaglar yurti
🔸Epik syujet: Maleya burni yaqinidagi boʻron kemalarni janubga, «lotos yeyuvchilar» mamlakatiga uloqtiradi. U yerda jangchilar shirin mevani tatib koʻrib, vatanini unutishadi.
🔸Zamonaviy lokatsiya: Djerba oroli (Tunis) yoki Shimoliy Afrikadagi Gabes koʻrfazi sohili. Mahalliy aholi qadimdan yumshoq tinchlantiruvchi taʼsirga ega boʻlgan Ziziphus lotus (yovvoyi chirintan/lotos) oʻsimligi mevalarini isteʼmol qilgan va undan ichimliklar tayyorlagan.

3️⃣ Sikloplar oroli va Polifem gʻori
🔹Epik syujet: Odissey Poseydonning oʻgʻli, bir koʻzli dev Polifemning koʻzini koʻr qiladi va shu bilan dengiz xudosining qargʻishiga uchraydi.
🔹Zamonaviy lokatsiya: Sitsiliyaning sharqiy sohili, Etna vulqoni etagida (Kataniya / Riposto tumani).

💡 Tarixiy-arxeologik kontekst: Achi-Tretsa qirgʻoqlari yaqinidagi Sikloplar qoyalari (I Faraglioni) haqiqatan ham dengizga otilgan ulkan xarsangtoshlarga oʻxshaydi. Bir koʻzli sikloplar haqidagi afsona, ehtimol, Sitsiliya gʻorlaridan mitti fillarning qazilma bosh suyaklari topilgani sababli paydo boʻlgan: antik yunonlar bosh suyagi markazidagi ulkan burun teshigini devning yagona koʻz kosasi deb qabul qilishgan.

2-BOSQICH: Gʻarbiy Oʻrta Yer dengizi darvozasi (Tirren dengizi va Italiya)
4️⃣ Eoliya oroli (Shamollar xudosining suzuvchi oroli)
✅Epik syujet: Eol Odisseyga ichiga quturgan shamollar bogʻlangan meshni tortiq qiladi. Podshohning yoʻldoshlari Itaka qirgʻoqlari yaqinida meshni ochib yuborishadi va boʻron ularni ortga uloqtiradi.
✅Zamonaviy lokatsiya: Sitsiliyadan shimoldagi Lipari (Eol) orollari, katta ehtimol bilan — Stromboli yoki Strongle oroli. Bu faol vulqonlar zonasi boʻlib, doimiy gaz otilishlari va havo oqimlarining almashinuvi alohida mikroklimatni hosil qiladi.

5️⃣ Lestrigonlar Telepili (Odamxoʻrlar mamlakati)
◾️Epik syujet: Dev-lestrigonlar tor va chuqur gavanda Odisseyning 12 ta kemasidan 11 tasini toshlar otib yoʻq qilishadi. Faqat bitta flagman kema qutulib qoladi.
◾️Zamonaviy gipotezalar:
A gipotezasi (Asosiy): Korsika janubidagi Bonifyacho qoyali buxtasi. Baland tik qoyali tor kirish boʻgʻozi Gomerning «yopiq gavan» taʼrifiga ayan mos keladi.
B gipotezasi: Sardiniya sohili yoki Gayeta gavani (Latsio, Italiya).

6️⃣ Eeya oroli (Sehrgar Kirka/Tsirtseya makoni)
🔸Epik syujet: Kirka Odisseyning yoʻldoshlarini choʻchqaga aylantirib qoʻyadi. Qahramon uning huzurida bir yil oʻtkazadi va Aidga borish yoʻli haqida yoʻriqnoma oladi.
🔸Zamonaviy lokatsiya: Latsio viloyatidagi Chircheo burni (Monte Circeo, Italiya). Qadimda botqoqliklar va dengiz bilan oʻralgan bu baland burun uzoqdan alohida orol boʻlib koʻringan.

3-BOSQICH: Oykumena chekkasida (Ajdodlar ruhi va oʻlim boʻgʻozlari)
7️⃣ Oʻliklar podshohligi (Aid / Kimmeriyaliklar)
✅Epik syujet: Odissey koʻr folbin Tiresiydan bashorat olish uchun abadiy tun hukmron boʻlgan yer chekkasiga tushadi.
✅Zamonaviy gipotezalar:
Italiya anʼanasi: Neapol yaqinidagi Averno koʻli (Lago d’Averno). Koʻlning vulqon krateridan oltingugurt gazi ajralib chiqqan, qushlar uchib oʻtayotib qulab tushgan va qadimgi odamlar uni yer osti dunyosiga kirish joyi deb hisoblashgan.
Atlantika gipotezasi: Gibraltardan Atlantika qirgʻoqlariga (Pireney yarimoroli) chiqish.

8️⃣ Sirenalar, Stsilla va Xaribda
🔹Epik syujet: Odissey oʻzini ustunga bogʻlatib, sirenalar yonidan suzib oʻtadi, soʻngra qoʻshaloq mahluq — Stsilla va Xaribda orasidan oʻtayotganda 6 nafar jangchisini yoʻqotadi.
🔹Zamonaviy lokatsiyalar:
Sirenalar: Amalfi sohili yaqinidagi Li-Galli orolchalari (Sirenuse).
Stsilla va Xaribda: Sitsiliya va Italiya materigi oʻrtasidagi Messin boʻgʻozi. Stsilla — Kalabriyadagi qoyali Stsilla burni yaqinidagi qoya; Xaribda — Sitsiliyadagi Faro burni yaqinidagi suvoron (girdob) va kuchli murakkab oqim. Antik davrda tartibsiz koʻtarilishlar va tor farvater tufayli Messin boʻgʻozidan suzib oʻtish rulsiz yelkanli kemalar uchun oʻlimga teng boʻlgan.

9️⃣ Trinakriya oroli (Gelios buqalari)
▪️Epik syujet: Odisseyning och qolgan yoʻldoshlari Quyosh xudosining muqaddas buqalarini oʻldirishadi. Zevs ularni chaqmoq bilan jazolab, oxirgi kemani yoʻq qiladi. Faqat Odissey tirik qoladi.
▪️Zamonaviy lokatsiya: Sitsiliya (qadimda Trinakriya — «uch burunli orol» deb atalgan).

4-BOSQICH: Vatanga qaytish (Yer chekkasidan taxtgacha)
🔟 Ogigiya oroli (Nimfa Kalipso tutqunligi)
🔸Epik syujet: Xudolar Kalipsoga Odisseyni solda qoʻyib yuborishni buyurmagunlarigacha, u dengiz markazidagi olis orolda 7 yil gʻam chekib yashaydi.
🔸Zamonaviy gipotezalar: Gotso oroli (Malta arxipelagi). Kritdan janubdagi Gaydos (Gavdos) oroli. Korfudan shimoldagi Otoni oroli.

1️⃣1️⃣ Sxeriya (Feaklar mamlakati)
✅Epik syujet: Boʻronda vayron boʻlgan solda Odissey feak-dengizchilar qirgʻogʻiga suzib keladi. Navsikaya qahramonni qutqaradi, podshoh Alkinoy esa unga Itakaga yetkazib qoʻyuvchi sehrli kema inʼom etadi.
✅Zamonaviy lokatsiya: Korfu oroli (Kerkira). Olimlar va qadimgi yunon anʼanasi feaklar mamlakatini dengizchilik sanʼati bilan mashhur boʻlgan Korfu bilan bir ovozdan tenglashtirishadi.

1️⃣2️⃣ Itaka (Sayohat nihoyasi)
🔹Epik syujet: Odissey 20 yildan soʻng uyiga qaytadi, betakalluf sovchilarni jazolaydi va oʻz hokimiyatini hamda rafiqasi Penelopani qaytarib oladi.
🔹Geografik jumboq: Gomer matnida Itaka «eng pastkisimon va hamma-hammasidan gʻarbda joylashgan» deb taʼriflanadi. Ammo zamonaviy Itaka oroli togʻli boʻlib, qoʻshni yirik Kefaloniya orolidan sharqda joylashgan.

💡 Robert Bittlstounning arxeologik kashfiyoti (2005-y.): Tadqiqotchi Gomer Itakasi Kefaloniya orolidagi Pali yarimoroli boʻlgan degan gipotezani ilgari surdi. Bronza davrida Pali Kefaloniyadan tor dengiz kanali (boʻgʻozi) bilan ajratilgan, keyinchalik zilzilalar va koʻchki sababli u koʻmilib ketgan.

⚔️ Odisseyning «Odisseya»dan keyingi taqdiri: Muqobil xotimatar
Gomer eposi Odisseyning oʻldirilgan sovchilarning qarindoshlari bilan yarashuvi bilan tugaydi. Ammo qahramonning taqdiri bu bilan tugamadi. Antik davrning yoʻqolgan siklik dostonlaridan (xususan, Evgammon Kirenskiyning «Telegoniya»sidan) biz uning hayotining davomini bilamiz:
▪️Ikkinchi kafforat sayohati: Tiresiyning bashoratiga koʻra, Odissey qoʻliga yaltiroq eshkakni olib, dengizni hech qachon koʻrmagan, tuzli taom yemagan va eshkakni gʻalla sovuradigan belkurak deb biladigan xalqni uchratmagunicha quruqlikda piyoda yurishi kerak edi. U yerda u gunohini uzil-kesil yuvish uchun Poseydonga qurbonlik keltirishi lozim edi. Tarixchilar bu hudud Epir (shimoli-gʻarbiy Gretsiya) ichkarisida boʻlgan deb hisoblashadi.
▪️Oʻz oʻgʻli qoʻlida fojiali oʻlim: Odissey va sehrgar Kirkadan Telegon ismli oʻgʻil tugʻiladi. Ulgʻaygan Telegon otasini qidirib yoʻlga tushadi. Itakaga suzib kelib, uni begana hudud deb oʻylab, orolni talay boshlaydi. Odissey oʻz yerlarini himoya qilishga chiqadi. Jang toqnashuvida Telegon zaharli skat tikani uchli nayza bilan Odisseyni oʻlimli yaralaydi. Faqat shundan keyin ular bir-birlarini tanib olishadi.

📖 O’zbek noshirlari Frankfurtda

7-oktabr kuni Germaniyaning Frankfurt shahrida dunyodagi eng yirik va nufuzli tadbirlardan biri “Frankfurter Buchmesse” 78-xalqaro kitob ko’rgazma-yarmarkasi o’z ishini boshladi. Ushbu ko’rgazma-yarmarka nafaqat o’zining uzoq yillik tarixi, balki har yili 100 ga yaqin davlatning soha vakillarini bir platformada birlashtira olishi bilan ajralib turadi.

Bu yilgi tadbirda 92 ta davlatdan 4 300 dan ortiq ishtirokchi qatnashib, tashrif buyuruvchilarning umumiy soni 230 ming nafardan ziyod bo’lishi kutilmoqda.

Tadbir doirasida tashkil etilgan “Yevrosiyoda noshirlik va kitob bozori” panel uchrashuvida “Credo Print” matbaa korxonasi va “Zamin-nashr” nashriyoti asoschisi Rustam Raemov mamlakatimizda kitob nashr qilish bo’yicha yaratilayotgan imkoniyatlar, ushbu yo’nalishdagi tadbirkorlik faoliyatini davlat tomonidan yanada qo’llab-quvvatlash yuzasidan olib borilayotgan islohotlar haqida ishtirokchilarga aytib o’tdi (Uchrashuv panelida Qozog’iston, Ozarbayjon, Mongoliya davlatlari mutaxassislari ham qatnashdi).

Ushbu nufuzli tadbirda “Yangi asr avlodi”, “Yosh kuch” nashriyotlari, “Book uz” kitoblar do’koni vakillari ham ishtirok etmoqda. Ushbu xalqaro kitob ko’rgazma-yarmarkasi 11-oktabr kuniga qadar davom etadi.

https://t.me/Rasmiy_axborot_official