#qiziq

Xitoy to'g'oni Yerning aylanishini sekinlashtirdi 🌍

NASA ma'lumotlariga ko'ra, Xitoyning Yangtze daryosida joylashgan dunyodagi eng yirik "uch dara" gidroelektr stansiyasi nafaqat energiyaga, balki sayyoraning o'ziga ham ta'sir ko'rsatdi. 39 trillion kilogrammdan ortiq suvni ushlab turgan ulkan to'g'on yer massasining taqsimlanishini o'zgartirdi.

Bir joyda shuncha suv to'planib qolsa, bu sayyoramizning aylanishiga ta'sir qiladi. Ushbu massani qayta taqsimlash natijasida yer biroz sekinroq aylana boshladi.

NASA mutaxassislarining hisob-kitoblariga ko'ra, kunning davomiyligi 0,06 mikrosaniyaga oshgan. Bundan tashqari, Yerning aylanish o'qi taxminan 2,5 santimetrga siljidi. To'g'on sayyoramizning muvozanatini tom ma'noda o'zgartirdi.

Garchi bu o'zgarishlar kundalik hayotda kichik bo'lsa-da, ular muhandislik inshootlari butun Sayyora geofizikasiga qanchalik ta'sir qilishi mumkinligini aniq ko'rsatib beradi.

💠 @koinottilsimi

#pulsar

Koinotning pulsar mayoqlarini tinglang 🎧

Ular bir vaqtlar yorqin va issiq yulduzlar edi va endi ularning o'rnida zich joylashgan neytronlarning yadrosi — neytron yulduzi qoldi.

U o'z o'qi atrofida tez aylanadi. Shu sababli, ba'zi zarralar hatto uning yuzasidan chiqib ketadi. Pulsarning magnit maydon chiziqlari ularni qutblarga yo'naltiradi.

Bu ularning porlashiga olib keladi. Radio to'lqinlarining tor va yorqin nurini chiqaradi. Biz uni faqat yulduz aylanayotganda va shu vaqtda bizga o'girilganda ko'ramiz.

💠 @koinottilsimi

#qiziq #vaqt

Gödel olami — o‘tmishga sayohat nazariyasi

Tasavvur qiling, siz raketa bilan butun koinotni bir marta aylanib chiqasiz...
Ammo qaytganda o‘tmishga tushib qolasiz! 😮

Bu g‘oya 1949-yilda matematik Kurt Gödel tomonidan ilgari surilgan. U Einsteinning nisbiylik nazariyasi asosida shunday model yaratdiki, unda butun olam aylanadi.

Bu aylanish natijasida vaqt halqaga o‘xshaydi — u boshi va oxiri bo‘lmagan yopiq egri chiziqga aylanadi.
Demak, nazariy jihatdan siz:

O‘tmishda bo‘lgan voqealarni kuzatishingiz,

Hatto o‘tmishdagi o‘zingiz bilan uchrashishingiz mumkin!


Ammo bu holat vaqt paradokslarini keltirib chiqaradi. Masalan:

> Agar siz o‘tmishga qaytib, o‘zingizni tug‘ilishdan oldin yo‘q qilsangiz, siz qanday qilib o‘tmishga qaytdingiz?..


Gödel olamida butun koinot har 70 milliard yilda bir marta o‘z o‘qi atrofida aylanadi.
Bu nazariya bugungi kunda amalda isbotlanmagan bo‘lsa-da, vaqt sayohatining matematik imkonini ko‘rsatgan eng mashhur ilmiy model hisoblanadi.

💠 @koinottilsimi

#taqvim

💠 @koinottilsimi

Fizika bo‘yicha Nobel mukofoti kvant mexanikasi uchun berildi

2025-yilda fizika bo‘yicha Nobel laureatlari Jon Klark, Mishel Devore va Jon Martinis bo‘lishdi. Ular mukofotga kvant mexanikasi sohasidagi asosiy kashfiyotlari — tizimlardagi makroskopik tunnel effekti uchun sazovor bo‘lishdi.
Berkli (Kaliforniya universiteti) olimlari ikki o‘ta o‘tkazgichdan tashkil topgan, ular orasiga yupqa izolyator joylashtirilgan elektr zanjirini yaratdilar — bunday tuzilma Jozefson kontakti deb ataladi.

Bu tizimda juda ko‘p zaryadlangan zarrachalar o‘zini birgalikda, bitta ulkan kvant zarrasidek tuta boshladi. Tadqiqot davomida olimlar ikkita muhim narsani isbotladilar: makroskopik tunnellanish va energiyaning kvantlanishi.
Ushbu tajriba birinchi marta butun tizim — ko‘plab zarrachalardan iborat jism — yagona to‘lqin funksiyasi bilan ifodalanadigan makroskopik kvant effektini namoyon qildi.

💠 @koinottilsimi

2025-yilgi fizika bo‘yicha Nobel mukofoti kashfiyoti oddiy tilda

🧠 Asosiy g‘oya:

Olimlar ko‘p atomlardan tashkil topgan butun bir jism ham kvant qonunlariga bo‘ysunishini amalda isbotlashdi.
Ya’ni endi “kvant mexanikasi faqat elektron yoki fotonlarga tegishli” degan fikr noto‘g‘ri ekanini ko‘rsatishdi.

⚡ Ular nima qildi?

Ular ikki o‘ta o‘tkazgich (ya’ni qarshiliksiz elektr o‘tkazadigan material)ni olib, orasiga yupqa izolyator qatlami joylashtirishdi.
Bu tuzilma Jozefson kontakti deb ataladi.

🔬 Nima sodir bo‘ldi?

Odatda elektr toki izolyator orqali o‘ta olmaydi.
Ammo bu holatda elektronlar “tunnel”dan o‘tib ketdi — bu kvant tunnellanish deyiladi.

Ammo eng ajablanarlisi:

Har bir elektron alohida harakatlanmadi.

Balki minglab elektronlar birgalikda, go‘yo bitta “katta kvant zarracha” kabi harakat qila boshladi!


Bu holat makroskopik tunnellanish deyiladi — chunki bu endi mikroskopik darajadagi hodisa emas, ko‘z bilan ko‘rish mumkin bo‘lgan tizimda sodir bo‘ldi.

🌊 To‘lqin funksiyasi nimani anglatadi?

Kvant mexanikasida har bir zarracha to‘lqin funksiyasi bilan ifodalanadi — bu u qayerda va qanday holatda bo‘lishi mumkinligini bildiradi.

Bu tajribada butun tizim — ya’ni minglab zarrachalar — bitta umumiy to‘lqin funksiyasiga ega bo‘ldi.
Ya’ni butun jism bitta kvant zarracha kabi tutdi o‘zini.

💡 Nima uchun bu juda muhim?

Bu hodisa shuni isbotlaydi:

Kvant qonunlari faqat atom yoki elektronlar darajasida emas,
butun katta jism (makroskopik obyekt) uchun ham amal qiladi.

Bu kashfiyot kvant kompyuterlari va o‘ta sezgir kvant sensorlar uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
Jon Martinis esa allaqachon Google’ning kvant kompyuteri ustida ishlagan olim sifatida tanilgan.

🧩 Soddaroq qilib aytganda:

> “Ular bir nechta metallni shunday ulashdiki, elektr zaryadlari ularning orasidagi to‘siqdan go‘yo sehr bilan o‘tib ketdi. Shu orqali olimlar isbotlashdi — katta jismlar ham kvant qonunlariga bo‘ysunadi.”

💠 @koinottilsimi

☄️🌑 Hoziroq tashqariga chiqiboq osmonga qarang

Oy Yerga yaqinlashmoqda: ayni damda O‘zbekiston aholisi «Superoy»ni kuzatishi mumkin

Oy Yerga eng yaqin masofaga kelyapti va to‘lin oy holatiga to‘g‘ri keldi. Bu hodisa «Superoy» deb ataladi — chunki Oy odatdagidan ancha katta va yorqin ko‘rinadi.

Bu esa haqiqiy kosmik manzarani ko‘z bilanyoq tomosha qilish uchun a’lo imkoniyatdir.

💠 @koinottilsimi

#showbiznes

Tom Kruz koinotda toʻy qilmoqchi

63 yoshli amerikalik aktyor, kaskadyor, kinorejissyor, ssenarist Tom Kruz o‘zidan 26 yosh kichik model Ana de Armas bilan bo‘lajak to‘yini adrenalinga boy tarzda, kaskadyorlar kabi ekstremal to‘y o‘tkazish niyatida. Bu haqda "Muthrubhumi" nashri xabar berdi.

Insayderlarga ko‘ra, juftlik suvosti marosimi, parashyutda sakrash, hattoki koinotga uchish haqida o‘ylamoqda. Mashhurlar hali rasman unashtirilmagan bo‘lsa ham, 63 yoshli Kruz allaqachon to‘y tafsilotlarni rejalashtirmoqda. U, ayniqsa, Yerdan tashqarida turmush qurgan birinchi juftlik bo‘lish g‘oyasini ilgari surmoqda.

"Ular tavakkal qilishni yaxshi ko‘radi, shuning uchun to‘y imkon qadar noan’anaviy bo‘lishi kerak", deb ta’kidlaydi manba.

💠 @koinottilsimi

#pluton

Mitti Sayyora Pluton shunchalik mitti, uning diametri oydan deyarli 1/3 ga teng 🔭

💠 @koinottilsimi

#qiziq

Koinotdagi dahshatli tovushga ega jismlar

💠 @koinottilsimi

#qoratuynuk

🪐 2019-yilda astronomlar galaktikamizda hozirgacha topilgan eng kichik qora tuynukni kashf etganliklarini e’lon qilishdi. Bu yulduz massali qora tuynuk "Unicorn" (Yakkashoh) deb nomlangan bo‘lib, Yer sayyorasidan taxminan 1500 yorug‘lik yili uzoqlikda joylashgan va Monoceros (Yakkashoh) yulduz turkumida joylashgan.

Bu qora tuynuk Quyosh massasining atigi uch baravariga teng bo‘lib, boshqa ma’lum qora tuynuklarga nisbatan juda kichik hisoblanadi. Shuning uchun u bunday obyektlar koinotda qanday hosil bo‘lishi haqidagi tushunchamizga jiddiy savollar tug‘diradi.

💠 @koinottilsimi

#ekzosayyora

Koinotdagi eng katta Sayyora 🔭

Ma'lum bo'lgan eng katta ekzoplaneta bo'lgan HD 100546 b Chilidagi juda katta teleskop yordamida aniqlandi. U Quyosh tizimidan 337 yorug'lik yili uzoqlikda joylashgan.

Ekzoplaneta gaz supergigantlari sinfiga kiradi. Uning massasi Yupiterning massasidan 20 baravar, radiusi esa 6,9 baravar katta.‌‌

💠 @koinottilsimi

​​#qiziq

💬 Garvard astrofiziklari: «Ko‘rinishidan, endi biz Yer o‘z umrining oxirini qanday yakunlashini bilamiz»

Tadqiqotchilar o‘z yulduziga spiral bo‘ylab tobora yaqinlashib harakatlanayotgan sayyorani aniqlashdi — ular bunday taqdir bizning sayyoramizni ham kutayotgan bo‘lishi mumkin deb hisoblashmoqda.

Kepler-1658 tizimi Yer sayyorasidan 2600 yorug‘lik yili uzoqlikda joylashgan. Ushbu sayyora o‘lchami jihatidan Yupiterga o‘xshaydi, biroq uning orbitasi radiusi taxminan sakkiz baravar kichik.

Kepler-1658 yulduzi atrofida aylanib chiqishi uchun atigi uch kun vaqt ketadi, ammo bu davr har yili 131 millisekundga qisqarib bormoqda. Ya’ni, sayyora orbitasi asta-sekin toraymoqda. Shu tarzda, Kepler-1658b uch million yil ichida o‘z yulduziga “qulab tushadi”.

Astrofiziklarning deyarli ishonch bilan aytishicha, Yer ham shunday taqdirga duch kelishi mumkin. Taxminan besh milliard yildan so‘ng Quyosh qizil gigantga aylanadi va shu paytda Yer orbitasi ham qisqara boshlaydi. Ammo bu hodisa hali juda uzoq kelajakda sodir bo‘ladi.

💠 @koinottilsimi

#qiziq

Osmonda turli xil narsalar nima ekanligini ko'rsatadigan kollaj 🤔

1-Meteor: osmonda tez porlab uchib oʻtuvchi chiziq.

2-Kosmik chiqindilar: osmonda asta-sekin siljiydigan va olovli bo'laklarga bo'linadigan yorqin iz.

3-Starlink: birin-ketin uchadigan sun'iy yo'ldoshlar.

4-Kometa: agar u yorqin bo'lsa, unda siz bir necha kun yoki hafta davomida porlashini ko'rishingiz mumkin.‌

💠 @koinottilsimi

#qiziq

Kosmosdagi g'ayrioddiy impulslar 🤔

Astronomlar HD 89389 yulduzi yaqinida g'alati faollikni qayd etishdi. U Yerdan 100 yorug'lik yili uzoqlikda, Ursa major yulduz turkumida joylashgan. Ikkita bir xil elektromagnit impulslar 4,4 soniya oralig'ida qayd etildi, ular yorqinlikning keskin chaqnashlari bilan birga keldi. Yulduz kattaligi va yorqinligi jihatidan Quyoshdan kuchli.

U to'satdan yorqinroq bo'lib, keyin xira bo'lib, yana chaqnadi. Tadqiqotchilar atmosfera va texnik sabablarni, shuningdek, yerdagi shovqin manbalarini istisno qilishdi.

Ilgari shunga o'xshash signal 2019- yilda Dimidium ekzoplanetasidan 50 yorug'lik yili uzoqlikda ko'rilgan, ammo keyin u ishlamay qolgan. Yangi holatda, Richard Stanton boshchiligidagi guruh barcha Yer va orbital manbalarni istisno qilish uchun 1500 soatdan ortiq tahlil o'tkazdi.Hozirda tadqiqot davom etmoqda.

💠 @koinottilsimi

#texnologoya

Uzoq parvozlar uchun termoyadroviy raketa 🚀

Pulsar Fusion Sunbird termoyadroviy raketa konsepsiyasini ishlab chiqdi. U soatiga 529 000 km tezlikka erisha oladi va Marsga atigi 6 oy ichida yuk olib keladi. Bu hozirgi missiyalardan ikki baravar tezroq. Raketa orbital stansiyalar yordamida qayta ishlatiladi. Sunbird dvigateli quyoshnikiga o'xshash termoyadroviy quvvat bilan ishlaydi va kimyoviy yoqilgʻili raketalarga qaraganda yuzlab marta samaraliroq bo'lishi kerak.

Bitta raketaning narxi 70 million dollarga baholanmoqda. Birinchi komponent 2027- yilda to'liq ishga tushirilishi kutilmoqda. Ishlab chiquvchilarning fikriga ko'ra, Sunbird tarixdagi eng tezkor kosmik kemaga aylanadi va sun'iy yo'ldoshlar, uskunalar va ilmiy asboblarni chuqur kosmosga olib chiqishda qo'llaniladi.

💠 @koinottilsimi

#tezkor

⚡️ 📍 Ketma-ket Magnit bo‘ronlari to‘lqini bo‘lishi kutilmoqda

Quyoshda faol portlashlar va plazma chiqishlari kuchaygan — bu degani, Quyoshdan Yer tomon elektr zaryadlangan zarralar oqimi (plazma) harakatlanmoqda. Bu holat Quyoshdagi faollikning oshganini bildiradi.

🔸Quyosh faolligi so‘nggi 2–3 oy ichidagi eng yuqori darajaga chiqmoqda

🔸 “23 ta portlash, 3 tasi M klass” — Quyoshda bir kunda 23 marta portlash bo‘lgan, ularning 3 tasi kuchli darajadagi portlashlar (M sinf — bu ikkinchi eng kuchli toifa, undan keyingisi X sinf).

Ya’ni, qisqacha aytganda: Quyoshda faollik kuchaygan, kuchli portlashlar bo‘lmoqda, natijada Yer tomon ko‘p plazma kelmoqda.

💠 @koinottilsimi