2026-yil Kimyo bo‘yicha Nobel mukofoti

2026-yil Kimyo bo‘yicha Nobel mukofoti Henri B. Kagan va Kenso Soaiga “asimmetrik organik sintezdagi nochiziqli effektlar va avtokatalizni kashf etgani uchun” berildi.

Ba’zi molekulalar, masalan, aminokislotalar, bir-birining ko‘zgudagi aksi bo‘lgan ikki xil shaklda mavjud bo‘ladi. Ammo tirik organizmlarda ularning odatda faqat bittasi uchraydi. Bu hodisa gomoxirallik deb ataladi.

Uzoq vaqt davomida olimlar bir savolga javob izlashgan: hayot qanday qilib molekulalarning aynan bitta “ko‘zgudagi shakli”ni tanlagan?

Kagan kimyoviy reaksiyalarni boshqarishning yangi usulini ko‘rsatib, ikki xil shakldan birining keskin ustunlik bilan hosil bo‘lishiga erishish mumkinligini ko‘rsatdi. Bu farmatsevtika, aromatizatorlar, xushbo‘y moddalar va yangi materiallar yaratishda muhim ahamiyatga ega bo‘ldi.

Kenso Soai esa bundan ham hayratlanarli hodisani namoyish etdi. Uning reaksiyasida dastlab ikki xil shakldan biri tasodifan juda ozgina ustun bo‘lishi mumkin. Keyin esa aynan shu molekula katalizatorga aylanib, o‘ziga o‘xshash yangi molekulalarning hosil bo‘lishini tezlashtiradi.

Natijada kichik boshlang‘ich farq tobora kuchayib, mahsulotning 99,99% gacha bitta shakldan iborat bo‘lishi mumkin.

Ya’ni tasodifiy yuzaga kelgan juda kichik farq o‘zini kuchaytiradi va oxir-oqibat butun kimyoviy tizimni boshqaradi.

Bu jarayon hayotning o‘zidagi gomoxirallik qanday paydo bo‘lishi mumkinligini tushunish uchun ham muhim. Chunki tirik organizmlarda ham ko‘plab molekulalar ikki xil ko‘zgudagi shakldan asosan bittasini tanlaydi.

Bu kashfiyotlar nafaqat hayotdagi molekulyar “bir xillik”ning qanday paydo bo‘lishini tushunishga, balki dori vositalari, hid beruvchi moddalar va yangi materiallar yaratishga ham katta ahamiyatga ega.