मी माझा upsc चा निकाल लागल्यापासून एक तत्व पाळत आलोय. शक्यतो भाषणबाजी करायची नाही. अभ्यासाबद्दल बोलायचे. विद्यार्थ्यांना वास्तवाचे भान असले पाहिजे. IAS होणे एक मोठी संधी आहे. पण ती संधी सर्वोच्च नाही. आपण कोणीही Hero नाहीत. आणि १ टक्क्यांहून कमी निकाल असणाऱ्या परीक्षेत नव्व्यांनवांचे काय हा प्रश्न कायम विचारण्याचा माझा आग्रह आहे. स्वतःच्या प्रेमात पडून आपला प्रवास पुन्हा सांगण्यासाठी लिहीत नाही. पण एका विद्यार्थ्याच्या मृत्यूने अस्वस्थ झाल्याने लिहीत आहे.
SBI क्लर्क, LIC ऑफिसर पासून जमतील त्या सर्व परीक्षा मी दिल्या आहेत. शिकवण्या घेतल्या आहेत. स्वतःच्या पायावर उभे राहण्याची धडपड आपल्याला चुकलेली नाही.
मुळात काही तात्विक कारणांमुळे शेवटच्या वर्षाला इंजिनीअरिंग सोडल्यानंतर समोर अंधारच होता. मराठी साहित्याच्या आवडीतून मुक्त विद्यापीठातून BA ची मिळवलेली डिग्री तेवढी होती. एक परीक्षा पास झालो म्हणून ठीक आहे. पण मराठी साहित्य आवडते म्हणून त्याचे शिक्षण घेणाऱ्या विद्यार्थ्याचे भविष्य नक्की काय आहे?
आज एका शासकीय पदावर कार्यरत असताना हे स्पष्टपणे सांगितले पाहिजे की खासगी क्षेत्रापेक्षा शासकीय सेवेत पगार कमी आहेत. जबाबदारी अधिक आहे. व्यवस्था एक दोन लोकांनी बनत नाही. ती असंख्य लोक, विचार, नियम, संस्था यातून आकाराला येते. तिला चेहरा म्हटलं तर असतो, म्हटलं तर नसतो. यामुळे आपण ज्या व्यवस्थेत सुधारणा करण्यासाठी येऊ पाहतो त्या सोबत काही मर्यादाही आपल्याला समजून घ्याव्या लागतील. पगारात भागवणे तर आहेच, त्याशिवाय अनेक प्रकारची आव्हाने, टीका टिपण्या यांना तोंड देणे शिकत राहावे लागते. सातत्य आणि संयमाची परीक्षा कोणालाही चुकलेली नाही.
पण शासकीय नोकरीच्या पलीकडेही एक जग असते. आपल्या मागे आपले घर असते. प्रत्येकाचा संघर्ष तितकाच महत्वाचा असतो. पण तो आपल्या जवळच्या लोकांपेक्षा महत्वाचा खरंच नाही. निराशेच्या एका क्षणी त्यांचा विचार केला पाहिजे.
आपल्या आजूबाजूला स्पर्धा परीक्षांच्या लांब, थकवणाऱ्या प्रक्रियेत संधीची वाट पाहत असणारी अनेक तरुण मंडळी दिसतील. त्यांच्याशी संवाद साधत राहावे लागेल.
आपल्याकडे आजकाल भाषा आणि सामाजिक शास्त्रातही १०० % गुण मिळतात. काही महाविद्यालयांचे प्रवेशाचे मेरिट ९९% असते. मग पुढे चालून त्यातले काही थोडे मेडिकल इंजिनीअरिंग च्या स्पर्धा परीक्षेत यशस्वी होतात. इतर मागे पडतात. यशस्वी लोकांमधून अजून थोडे यशस्वी उरतात. सतत पुढे जाण्याच्या स्पर्धेत शेवटी जीवन नावाच्या चाकोरीच्या मर्यादेचे भान विद्यार्थ्यांना आणून देण्यात आपण कमी पडतो आहोत. यशाच्या व्याख्या बदलाव्या लागतील. चांगला माणूस म्हणून जगणे, कष्ट करणे आणि कष्टाचा एकेक रुपया हे सामाजिक यश मानणारा समाज आपण निर्माण करणार आहोत का? Survival of the fittest कडून सर्वोदयाकडे जाण्याचा मार्ग सोपा नाही. पण समाज म्हणून आपल्याला कधी ना कधी तो स्वीकारावा लागेल..
त्या तरुण मित्रास आदरांजली.
कौस्तुभ दिवेगावकर IAS
SBI क्लर्क, LIC ऑफिसर पासून जमतील त्या सर्व परीक्षा मी दिल्या आहेत. शिकवण्या घेतल्या आहेत. स्वतःच्या पायावर उभे राहण्याची धडपड आपल्याला चुकलेली नाही.
मुळात काही तात्विक कारणांमुळे शेवटच्या वर्षाला इंजिनीअरिंग सोडल्यानंतर समोर अंधारच होता. मराठी साहित्याच्या आवडीतून मुक्त विद्यापीठातून BA ची मिळवलेली डिग्री तेवढी होती. एक परीक्षा पास झालो म्हणून ठीक आहे. पण मराठी साहित्य आवडते म्हणून त्याचे शिक्षण घेणाऱ्या विद्यार्थ्याचे भविष्य नक्की काय आहे?
आज एका शासकीय पदावर कार्यरत असताना हे स्पष्टपणे सांगितले पाहिजे की खासगी क्षेत्रापेक्षा शासकीय सेवेत पगार कमी आहेत. जबाबदारी अधिक आहे. व्यवस्था एक दोन लोकांनी बनत नाही. ती असंख्य लोक, विचार, नियम, संस्था यातून आकाराला येते. तिला चेहरा म्हटलं तर असतो, म्हटलं तर नसतो. यामुळे आपण ज्या व्यवस्थेत सुधारणा करण्यासाठी येऊ पाहतो त्या सोबत काही मर्यादाही आपल्याला समजून घ्याव्या लागतील. पगारात भागवणे तर आहेच, त्याशिवाय अनेक प्रकारची आव्हाने, टीका टिपण्या यांना तोंड देणे शिकत राहावे लागते. सातत्य आणि संयमाची परीक्षा कोणालाही चुकलेली नाही.
पण शासकीय नोकरीच्या पलीकडेही एक जग असते. आपल्या मागे आपले घर असते. प्रत्येकाचा संघर्ष तितकाच महत्वाचा असतो. पण तो आपल्या जवळच्या लोकांपेक्षा महत्वाचा खरंच नाही. निराशेच्या एका क्षणी त्यांचा विचार केला पाहिजे.
आपल्या आजूबाजूला स्पर्धा परीक्षांच्या लांब, थकवणाऱ्या प्रक्रियेत संधीची वाट पाहत असणारी अनेक तरुण मंडळी दिसतील. त्यांच्याशी संवाद साधत राहावे लागेल.
आपल्याकडे आजकाल भाषा आणि सामाजिक शास्त्रातही १०० % गुण मिळतात. काही महाविद्यालयांचे प्रवेशाचे मेरिट ९९% असते. मग पुढे चालून त्यातले काही थोडे मेडिकल इंजिनीअरिंग च्या स्पर्धा परीक्षेत यशस्वी होतात. इतर मागे पडतात. यशस्वी लोकांमधून अजून थोडे यशस्वी उरतात. सतत पुढे जाण्याच्या स्पर्धेत शेवटी जीवन नावाच्या चाकोरीच्या मर्यादेचे भान विद्यार्थ्यांना आणून देण्यात आपण कमी पडतो आहोत. यशाच्या व्याख्या बदलाव्या लागतील. चांगला माणूस म्हणून जगणे, कष्ट करणे आणि कष्टाचा एकेक रुपया हे सामाजिक यश मानणारा समाज आपण निर्माण करणार आहोत का? Survival of the fittest कडून सर्वोदयाकडे जाण्याचा मार्ग सोपा नाही. पण समाज म्हणून आपल्याला कधी ना कधी तो स्वीकारावा लागेल..
त्या तरुण मित्रास आदरांजली.
कौस्तुभ दिवेगावकर IAS
संदीपकुमार साळुंखे, IRS
अप्पर संचालक - अन्वेषण (आयकर)
नैराश्य आत्महत्या यासारखे टोकाचे उपाय टाळण्यासाठी स्पर्धा परीक्षांचा अभ्यास सुरू करण्याआधी ही सप्तपदी जरूर मनात पूर्ण करा :
१) "फक्त अधिकारी आणि अधिकारीच व्हा" असे सांगणारी प्रेरणादायी व्याख्याने गांभीर्याने न घेता त्यातील पाहिजे तेवढा मध्यम मार्गच निवडावा.(मी देखील प्रेरणादायी व्याख्याने देतो, परंतु अधिकारीच झाले पाहिजे हे सांगणे कटाक्षाने टाळतो.)
२) शक्यतो पदवीच्या काळातच वेळेचे व्यवस्थित नियोजन करून किमान ५०-६० टक्के अभ्यास संपवावा. (मी असेच केले होते)
३) शक्यतो आपल्या क्षेत्रातील पोस्ट ग्रॅज्युएशनसुद्धा आधी पूर्ण करावे. ते करूनही आपण साधारणतः २२ -२३ वर्षांचे असतो, म्हणजे त्यानंतरही स्पर्धा परीक्षांसाठी ६-७ वर्षे उपलब्ध असतात. (मी हे केले नव्हते, पण तुम्ही करा)
४) पूर्णवेळ अभ्यास दोन वर्षांपेक्षा जास्त करू नये. दोन वर्षानंतर नोकरी अथवा व्यवसाय सुरू करून अर्धवेळ किंवा आठवडा सुट्टीच्या अभ्यासाचे नियोजन करावे. (मी पूर्ण अभ्यास हा नोकरी करतानाच केला)
५) प्लॅन - बी असलाच पाहिजे. "मागचे दोर कापून टाकण्याच्या भानगडीत पडू नये". तानाजी-सूर्याजी हे स्वराज्याचे युद्ध लढत होते, आपण केवळ एक परीक्षा देत आहोत हे लक्षात ठेवावे. (मी प्लॅन B ठेवला होता).
६) फक्त स्पर्धा परीक्षा द्यायच्या आहेत, अधिकारी व्हायचे आहे म्हणून चांगल्या शाखेमध्ये मिळणारा प्रवेश नाकारून आर्ट्स वगैरे घेण्याच्या भानगडीत पडू नये. आधी आपल्या क्षमतेनुसार उत्तम क्षेत्रातील डिग्री जरूर घ्यावी. मागच्या सुमारे आठ-दहा वर्षात सर्व स्पर्धा परीक्षांचे स्वरूप बदललेले आहे आणि आर्ट्स किंवा कॉमर्स अथवा एग्रीकल्चर यासारख्या शाखांमधील विद्यार्थ्यांना पुर्वी मिळणारा तुलनात्मक फायदा (advantage) आता अजिबात मिळत नाही.
७) पूर्णवेळ अर्धवेळ मिळून एकूण चार - पाच वर्षांपेक्षा जास्त काळ अभ्यास करू नये.
अप्पर संचालक - अन्वेषण (आयकर)
नैराश्य आत्महत्या यासारखे टोकाचे उपाय टाळण्यासाठी स्पर्धा परीक्षांचा अभ्यास सुरू करण्याआधी ही सप्तपदी जरूर मनात पूर्ण करा :
१) "फक्त अधिकारी आणि अधिकारीच व्हा" असे सांगणारी प्रेरणादायी व्याख्याने गांभीर्याने न घेता त्यातील पाहिजे तेवढा मध्यम मार्गच निवडावा.(मी देखील प्रेरणादायी व्याख्याने देतो, परंतु अधिकारीच झाले पाहिजे हे सांगणे कटाक्षाने टाळतो.)
२) शक्यतो पदवीच्या काळातच वेळेचे व्यवस्थित नियोजन करून किमान ५०-६० टक्के अभ्यास संपवावा. (मी असेच केले होते)
३) शक्यतो आपल्या क्षेत्रातील पोस्ट ग्रॅज्युएशनसुद्धा आधी पूर्ण करावे. ते करूनही आपण साधारणतः २२ -२३ वर्षांचे असतो, म्हणजे त्यानंतरही स्पर्धा परीक्षांसाठी ६-७ वर्षे उपलब्ध असतात. (मी हे केले नव्हते, पण तुम्ही करा)
४) पूर्णवेळ अभ्यास दोन वर्षांपेक्षा जास्त करू नये. दोन वर्षानंतर नोकरी अथवा व्यवसाय सुरू करून अर्धवेळ किंवा आठवडा सुट्टीच्या अभ्यासाचे नियोजन करावे. (मी पूर्ण अभ्यास हा नोकरी करतानाच केला)
५) प्लॅन - बी असलाच पाहिजे. "मागचे दोर कापून टाकण्याच्या भानगडीत पडू नये". तानाजी-सूर्याजी हे स्वराज्याचे युद्ध लढत होते, आपण केवळ एक परीक्षा देत आहोत हे लक्षात ठेवावे. (मी प्लॅन B ठेवला होता).
६) फक्त स्पर्धा परीक्षा द्यायच्या आहेत, अधिकारी व्हायचे आहे म्हणून चांगल्या शाखेमध्ये मिळणारा प्रवेश नाकारून आर्ट्स वगैरे घेण्याच्या भानगडीत पडू नये. आधी आपल्या क्षमतेनुसार उत्तम क्षेत्रातील डिग्री जरूर घ्यावी. मागच्या सुमारे आठ-दहा वर्षात सर्व स्पर्धा परीक्षांचे स्वरूप बदललेले आहे आणि आर्ट्स किंवा कॉमर्स अथवा एग्रीकल्चर यासारख्या शाखांमधील विद्यार्थ्यांना पुर्वी मिळणारा तुलनात्मक फायदा (advantage) आता अजिबात मिळत नाही.
७) पूर्णवेळ अर्धवेळ मिळून एकूण चार - पाच वर्षांपेक्षा जास्त काळ अभ्यास करू नये.
🟪श्री प्रह्लादसिंग पटेल यांच्या अध्यक्षतेखाली दूरदृश्य प्रणालीद्वारे ब्रिक्स देशांच्या संस्कृती मंत्र्यांची सहावी बैठक संपन्न.
▪️संस्कृती आणि पर्यटन राज्यमंत्री (स्वतंत्र व प्रभार), श्री प्रह्लादसिंग पटेल यांनी शुक्रवारी दूरदृश्य प्रणालीद्वारे ब्रिक्स देशांच्या संस्कृती मंत्र्यांची 6 वी बैठक आयोजित केली होती. संघराज्य प्रजासत्ताक ब्राझील, रशियन संघराज्य, भारत प्रजासत्ताक, चीन जन प्रजासत्ताक आणि दक्षिण आफ्रिका प्रजासत्ताक यांच्या संस्कृती मंत्रालयांच्या प्रतिनिधींनी या बैठकीत भाग घेतला.
▪️संबंध आणि सुसंवाद सांस्कृतिक समन्वय या संकल्पनेअंतर्गत ब्रिक्स देशांमधील सांस्कृतिक उपक्रमांच्या प्रगतीसाठी आणि विस्तारासाठी चर्चा झाली.
▪️संस्कृती राज्यमंत्र्यांनी बैठकीतील उपस्थितांना संबोधित केले आणि ब्रिक्समधील सांस्कृतिक सहकार्य बळकट करण्यासाठी भारताचा दृष्टीकोन सादर केला. मंत्री म्हणाले की, कोविड 19 स्थितीमुळे जगाला गेल्या दीड वर्षापासून या संकटाचा सामना करावा लागला आहे.
▪️संस्कृती आणि पर्यटन राज्यमंत्री (स्वतंत्र व प्रभार), श्री प्रह्लादसिंग पटेल यांनी शुक्रवारी दूरदृश्य प्रणालीद्वारे ब्रिक्स देशांच्या संस्कृती मंत्र्यांची 6 वी बैठक आयोजित केली होती. संघराज्य प्रजासत्ताक ब्राझील, रशियन संघराज्य, भारत प्रजासत्ताक, चीन जन प्रजासत्ताक आणि दक्षिण आफ्रिका प्रजासत्ताक यांच्या संस्कृती मंत्रालयांच्या प्रतिनिधींनी या बैठकीत भाग घेतला.
▪️संबंध आणि सुसंवाद सांस्कृतिक समन्वय या संकल्पनेअंतर्गत ब्रिक्स देशांमधील सांस्कृतिक उपक्रमांच्या प्रगतीसाठी आणि विस्तारासाठी चर्चा झाली.
▪️संस्कृती राज्यमंत्र्यांनी बैठकीतील उपस्थितांना संबोधित केले आणि ब्रिक्समधील सांस्कृतिक सहकार्य बळकट करण्यासाठी भारताचा दृष्टीकोन सादर केला. मंत्री म्हणाले की, कोविड 19 स्थितीमुळे जगाला गेल्या दीड वर्षापासून या संकटाचा सामना करावा लागला आहे.
MPSC SIMPLIFIED(official) pinned «मी माझा upsc चा निकाल लागल्यापासून एक तत्व पाळत आलोय. शक्यतो भाषणबाजी करायची नाही. अभ्यासाबद्दल बोलायचे. विद्यार्थ्यांना वास्तवाचे भान असले पाहिजे. IAS होणे एक मोठी संधी आहे. पण ती संधी सर्वोच्च नाही. आपण कोणीही Hero नाहीत. आणि १ टक्क्यांहून कमी निकाल असणाऱ्या…»