Nega ko’p o’ylaydigan ishlar oxirigacha qilinmasligi mumkin?

Sizda qaysidir oddiygina ishni qanday qilish haqida fikrlar kelaversayu, ammo natijada o’sha ishni chala bo’lsa ham qilmaslik holati kuzatilsa, maqola siz uchun.

Ko’pchilik o’ylaganday bu dangasalik emas, balki xato qilishdan qo’rquv bilan bog’liq. Ammo bu qo’rquv tarkibiga ko’ra bir necha xil bo’lishi mumkin. An’anaviy perfektsionizmda kishi nimadir ishni yaxshi bajarolmaslik, qoyilmaqom qilolmaslikdan qochib, jarayonni kechiktiraveradi. Asosan bu ish yoki jarayonni ichki tayanch hissiga bog’lash sababidan bo’ladi, masalan, “men bu ishda kamchilikka yo’l qo’ysam, yomon odam bo’lib qolaman” yoki “Mening xato qilishga haqqim yo’q, adashishim mumkinmas” kabi ichki tayanchlar sabab bo’ladi. Aslida xatosiz biror ish bo’lmaydi va inson o’zi xatodan holi emas. Bekorga xalqimizda “Beayb Parvardigor” deyilmaydi.

Xo’sh, bu qo’rquv ildizi qayerdan paydo bo’ladi? Mana shu yerda hammamizning bolalik tarximiz turli sinflarga ajratiladi. Ba’zida bu shunchaki punktual, qattiqqo’l ota-ona tarbiyasidan shakllanadi. Bu yerda ota-onaning tarbiya maqsadi bola xato qilib, izza bo’lib qolmasligi uchun kuyinishdir. Ba’zida bu yolg’iz yoki katta farzandning bolalik tajribasiga to’g’ri kelib qoladi, bunda ko’p ota-onalar yangi odamcha bilan qanday to’g’ri muloqot qilishni bilmay, unga kattalardek talab qo’yishni boshlashadi. Natijada bola o’z fahmiga ko’ra ishni qanday qilishni bilmaydi, ammo kattalar bosimidan ham chiqolmaydi. Keyin ishlarni faqat ortga suraveradi, pishiq natija haqida hayol suraveradi, biroq ishni qanday qilishni bilmaydi, chunki bu borada tajribasi yo’q. Bularning hammasi fan tilida “moslashuvchan bo’lmagan perfektsionizm” deyiladi. Bu yerda asosiy masala — xatodan qochish.

Yana bir perfektsionizm turi mavjud bo’lib, uning asosida — uyat mexanizmi va tark etilish qo’rquvi turadi. Bunaqa oilalarda bolalar “shartli sevgi” bilan o’stiriladi, ular faqat yutuqqa erishganda maqtaladi, eslanadi, haqqiga duolar qilinadi, yaxshi ko’riladi — xullas, ijobiy e’tibor beriladi. Yutuqqa erishmagan odatiy kunlarda payqalmaydi, sovuq munosabat beriladi; mag’lubiyatga uchraganda esa ayovsiz kamsitiladi. Bunaqa tarbiyadan chiqqan bolalarda “O’rtacha natija yo’q, yo hammasi mukammal bo’lishi kerak yoki umuman hech narsa bo’lmasligi kerak”, degan qat’iy qoida shakllanadi. Bu holatda har qanday ishni boshlamaslik, kechiktirish — xavfsizlik, degani. Sababi boshlanmagan ishga hech kim baho bermaydi. Yana bir muhim belgilardan biri esa bu turdagi odamlar munosabatlarda ham “yo yaqin bo’lamiz yo umuman uzilamiz” tamoyili bilan yashaydi, ya’ni faqat ishda emas, munosabatlarda ham qiynalishadi. Sizda aynan qaysi shakl ekaniga qarab bu bilan ishlash metodi ham farqlanadi, muhimi bunaqa holatlarda mutaxassis yordamidan foydalanish kerak.

Darvoqe, agar sizda ishni kechiktirish, boshlamaslik bilan bog’liq holat yuqoridagi ko’rinishlarga tushmasa, demak, rostanam dangasa bo’lishingiz mumkin. Kechirasiz, fan ham qozonda borini cho’michga chiqaradida.)

@palmoviysad

Nima uchun “xato qilishdan qo’rquv” xavfli bo’lishi mumkin?

Eng katta sabab bu mas’uliyatni olishdan cho’chish sanaladi. Xato qilishdan qo’rqqan odam na shaxsiy va na ijtimoiy mas’uliyatlarini bo’yniga ololmaydi. Doimiy “ideal natija” va “hech narsa qilmaslik” orasida suzib yuradi. Biz muvaffaqqiyat kartinasi omadsizlik qismlaridan yasalishini unutmasligimiz kerak, xato qilishdan qo’rqqan odam katta tavakkallar qilolmaydi.

Keyingi muhim sabab — qanoatsizlik. Xato qilishdan qo’rqqan odam shunchaki qo’rquvi bilan yashamaydi, balki hammadan va o’zidan ham mukammallik kutadi. Natijada hozirgi holati, sog’ligi, ko’rinishi, yashash sharoiti, munosabatlari, atrofidagi insonlari, tinchligi, farzandlari kabi qimmatli ne’matlaridan qoniqmay qo’yadi. Uni rozi qilish ham, xursand qilish ham amri mahol bo’lib ketadi. Yaxshilikni ko’rolmaydi, faqat kamchiliklarni ilib yuradigan bo’lib qoladi. Oddiy taomdan, bir burda nondan, yaxshi havodan quvonolmay qoladi.

Keyingi sabablardan biri esa arzimagan narsalar sabab tez tushkunlikka tushadi, tez taslim bo’ladi. Ishdagi, munosabatdagi, odamlardagi tabiiy xato-kamchiliklarni qabul qilolmagan odam tez tushkunlikka tushib ketadi, go’yoki butun dunyo idealu, bir uning atrofida hamma beso’naqaylar, deb o’ylaydi. Bir ish bajarsa-yu, tanqidga uchrasa ham, tez sinib qoladi. Tanqidlarni o’rinli qabul qilolmaydi. Bunaqa odamlar asab va yurak kasalligiga tez chalinsa kerak, deb o’ylayman. Hamma narsani yuragiga olaverib, o’zlarini ham, boshqalarni ham qiynashadi. Lekin shundayam asosiy muammo jamiyat yoki har xil fe’lli odamlarda emas, mana shu insonning o’zida — fikrlashi, vaziyatni qabul qilishi va past moslashuvchanligida. Inson o’zini isloh qilishga mas’ul, odamlar bir umr unga moslashib yasholmaydi. Tanqidlarni o’rinli qabul qilish, kamchiliklardan to’g’ri xulosa chiqarish va yana olg’a yurish, qo’ygan maqsaddan ortga qaytmaslik, qat’iyat kabi ko’nikmalarni shakllantirish kerak.

Va eng muhimi natija qanday bo’lishidan qat’iy nazar unga baho beruvchi, ajrlantiruvchi Zot faqat Allohligini unutmaslik kerak. Biz mukammal natijaga buyurilmaganmiz, biz qo’limizdan kelganicha harakat qilishga buyurilganmiz. Mana shu harakatimiz bizning darajamizni belgilaydi. Xato qilsak ham, qoqilsak ham, yiqilsak ham Alloh hamisha bizni qabul qiladi va arzimagan amalimizga ham ulkan darajotlar bitishi mumkin. Mezonni to’g’ri qilib olish kerak faqat.

@palmoviysad

“Agressiya”ga oid maqolalar to’plami

#gaydlar

@palmoviysad