Forwarded from SET/NET- 2026
💠 नेट /सेट पेपर 1 ला 💠
-----------------------------------
या व्हिडीओमध्ये Higher Education System (उच्च शिक्षण प्रणाली) या घटकावर February 2013 व May 2016 ला विचारलेल्या प्रश्नाविषयी परिपूर्ण चर्चा करण्यात आली आहे. भाग 2
👉https://youtu.be/m_QRrcgs7nw
➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖
👉 सेट/नेट टेलिग्राम चॅनल
https://t.me/joinchat/AAAAAFikobkkuiy58Jn67Q
➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖
-----------------------------------
या व्हिडीओमध्ये Higher Education System (उच्च शिक्षण प्रणाली) या घटकावर February 2013 व May 2016 ला विचारलेल्या प्रश्नाविषयी परिपूर्ण चर्चा करण्यात आली आहे. भाग 2
👉https://youtu.be/m_QRrcgs7nw
➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖
👉 सेट/नेट टेलिग्राम चॅनल
https://t.me/joinchat/AAAAAFikobkkuiy58Jn67Q
➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖
Forwarded from SET/NET- 2026
➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖
👉सप्टेंबर 2021 मध्ये होणाऱ्या सेट परीक्षेचे अर्ज भरण्याची मुदत 17 जून 2021 पर्यंत वाढवण्यात आली आहे.
👉 यानंतरही अर्ज 25 जून 2021 पर्यंत भरता येतील पण त्यासाठी 500 रुपये अधिक विलंब शुल्क आकारण्यात येणार असल्याचे विद्यापीठाच्या परिपत्रकानुसार कळविण्यात आले आहे.
👉महाराष्ट्र व गोवा राज्यासाठी घेण्यात येणारी राज्य पात्रता परीक्षा अर्थात सेट यंदा 26 सप्टेंबर 2021 रोजी होणार आहे.
➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖
सेट परीक्षेसाठी महत्त्वाची व्हिडिओ
👉https://www.youtube.com/playlist?list=PLV4JJ9OcNZTDFSyWfwtASznIYA3lAMtOB
➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖
👉 सेट/नेट टेलिग्राम चॅनल
https://t.me/joinchat/AAAAAFikobkkuiy58Jn67Q
➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖
👉सप्टेंबर 2021 मध्ये होणाऱ्या सेट परीक्षेचे अर्ज भरण्याची मुदत 17 जून 2021 पर्यंत वाढवण्यात आली आहे.
👉 यानंतरही अर्ज 25 जून 2021 पर्यंत भरता येतील पण त्यासाठी 500 रुपये अधिक विलंब शुल्क आकारण्यात येणार असल्याचे विद्यापीठाच्या परिपत्रकानुसार कळविण्यात आले आहे.
👉महाराष्ट्र व गोवा राज्यासाठी घेण्यात येणारी राज्य पात्रता परीक्षा अर्थात सेट यंदा 26 सप्टेंबर 2021 रोजी होणार आहे.
➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖
सेट परीक्षेसाठी महत्त्वाची व्हिडिओ
👉https://www.youtube.com/playlist?list=PLV4JJ9OcNZTDFSyWfwtASznIYA3lAMtOB
➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖
👉 सेट/नेट टेलिग्राम चॅनल
https://t.me/joinchat/AAAAAFikobkkuiy58Jn67Q
➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖
Forwarded from SET/NET- 2026
➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖
सदरील पुस्तक खालील लिंकवर उपलब्ध आहे.
👉https://amzn.to/3uFwj9G
➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖
जॉईन SET/ NET टेलिग्राम चॅनल
👉 telegram- t.me/SetNetStudy
-------------------------------------------------
सदरील पुस्तक खालील लिंकवर उपलब्ध आहे.
👉https://amzn.to/3uFwj9G
➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖
जॉईन SET/ NET टेलिग्राम चॅनल
👉 telegram- t.me/SetNetStudy
-------------------------------------------------
Forwarded from SET/NET- 2026
💠 नेट /सेट पेपर 1 ला 💠
-----------------------------------
या व्हिडीओमध्ये Higher Education System (उच्च शिक्षण प्रणाली) या घटकावर April 2017 व Decmber 2020 ला विचारलेल्या प्रश्नाविषयी परिपूर्ण चर्चा करण्यात आली आहे.
👉https://youtu.be/1Xru2s_dMBs
➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖
👉 सेट/नेट टेलिग्राम चॅनल
https://t.me/joinchat/AAAAAFikobkkuiy58Jn67Q
➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖
-----------------------------------
या व्हिडीओमध्ये Higher Education System (उच्च शिक्षण प्रणाली) या घटकावर April 2017 व Decmber 2020 ला विचारलेल्या प्रश्नाविषयी परिपूर्ण चर्चा करण्यात आली आहे.
👉https://youtu.be/1Xru2s_dMBs
➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖
👉 सेट/नेट टेलिग्राम चॅनल
https://t.me/joinchat/AAAAAFikobkkuiy58Jn67Q
➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖
Forwarded from K'Sagar Publications
🍁🍁QS जागतिक विद्यापीठ क्रमवारी-2022’ यामध्ये पहिल्या दोनशेमध्ये तीन भारतीय विद्यापीठांचा समावेश🍁🍁
🌼जागतिक पातळीवर उच्चशिक्षण संस्थांचे विश्लेषण करणाऱ्या ब्रिटनमधील क्वाकारेली सायमंड्स (QS) या संस्थेकडून ‘QS जागतिक विद्यापीठ क्रमवारी-2022’ ही नवीन जागतिक क्रमवारी जाहीर करण्यात आली आहे.
🌼अमेरिकेच्या मॅसेच्युसेट्स इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी (MIT) या संस्थेला जागतिक क्रमवारीत प्रथम स्थान प्राप्त झाले आहे.
🛑ठळक बाबी
🌼‘QS जागतिक विद्यापीठ क्रमवारी-2022’ मध्ये पहिल्या दोनशेमध्ये तीन भारतीय विद्यापीठांचा समावेश आहे; त्या भारतीय तंत्रज्ञान संस्था (IIT) मुंबई (177 वे), भारतीय तंत्रज्ञान संस्था दिल्ली (185 वे) आणि भारतीय विज्ञान संस्था (IISc) बेंगळुरू (186 वे) या संस्था आहेत.
🌼संशोधनाच्या बाबतीत भारतीय विज्ञान संस्था (IISc बेंगळुरू) जगात सर्वोत्कृष्ट ठरली आहे.
IIT मुंबई ही संस्था भारतातील प्रथम क्रमांकाचे विद्यापीठ ठरले आहे. या संस्थेने 100 पैकी एकूण 46.4 गुण मिळविले. संस्थेने शैक्षणिक लौकिकाबाबत या संस्थेने 51.3 गुण मिळविले असून, नियोक्त्यांमधील लौकिकात 79.6 गुणांची कमाई केली आहे. अध्यापकांच्या गुणवत्तेबाबत 55.5, अध्यापक-विद्यार्थी गुणोत्तराच्या बाबतीत 32.5, आंतरराष्ट्रीय अध्यापकांच्या बाबतीत 1.5, तर आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थ्यांबाबत 1.6 गुण मिळविले आहेत.
🌼IIT मुंबई या संस्थेने सर्वाधिक गुण 'नियोक्त्यांमध्ये मानाचे स्थान' या मापदंडाच्या अंतर्गत कमावले आहेत. त्या बाबतीत या संस्थेचा जगात 72 वा क्रमांक लागतो
🌼जागतिक पातळीवर उच्चशिक्षण संस्थांचे विश्लेषण करणाऱ्या ब्रिटनमधील क्वाकारेली सायमंड्स (QS) या संस्थेकडून ‘QS जागतिक विद्यापीठ क्रमवारी-2022’ ही नवीन जागतिक क्रमवारी जाहीर करण्यात आली आहे.
🌼अमेरिकेच्या मॅसेच्युसेट्स इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी (MIT) या संस्थेला जागतिक क्रमवारीत प्रथम स्थान प्राप्त झाले आहे.
🛑ठळक बाबी
🌼‘QS जागतिक विद्यापीठ क्रमवारी-2022’ मध्ये पहिल्या दोनशेमध्ये तीन भारतीय विद्यापीठांचा समावेश आहे; त्या भारतीय तंत्रज्ञान संस्था (IIT) मुंबई (177 वे), भारतीय तंत्रज्ञान संस्था दिल्ली (185 वे) आणि भारतीय विज्ञान संस्था (IISc) बेंगळुरू (186 वे) या संस्था आहेत.
🌼संशोधनाच्या बाबतीत भारतीय विज्ञान संस्था (IISc बेंगळुरू) जगात सर्वोत्कृष्ट ठरली आहे.
IIT मुंबई ही संस्था भारतातील प्रथम क्रमांकाचे विद्यापीठ ठरले आहे. या संस्थेने 100 पैकी एकूण 46.4 गुण मिळविले. संस्थेने शैक्षणिक लौकिकाबाबत या संस्थेने 51.3 गुण मिळविले असून, नियोक्त्यांमधील लौकिकात 79.6 गुणांची कमाई केली आहे. अध्यापकांच्या गुणवत्तेबाबत 55.5, अध्यापक-विद्यार्थी गुणोत्तराच्या बाबतीत 32.5, आंतरराष्ट्रीय अध्यापकांच्या बाबतीत 1.5, तर आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थ्यांबाबत 1.6 गुण मिळविले आहेत.
🌼IIT मुंबई या संस्थेने सर्वाधिक गुण 'नियोक्त्यांमध्ये मानाचे स्थान' या मापदंडाच्या अंतर्गत कमावले आहेत. त्या बाबतीत या संस्थेचा जगात 72 वा क्रमांक लागतो
Forwarded from K'Sagar Publications
🌼🌼112 आकांक्षी जिल्ह्यांमध्ये नीती आयोगाच्या ‘सुरक्षित हम सुरक्षित तुम अभियान’चा प्रारंभ🌼🌼
💥08 जून 2021 रोजी, नीती आयोग आणि पीरामल फाउंडेशन या संस्थानी कोविड-19 रुग्णांना होम-केअर समर्थन प्रदान करण्यासाठी जिल्हा प्रशासनास मदत करण्याच्या हेतूने 112 आकांक्षी जिल्ह्यांमध्ये ‘सुरक्षित हम सुरक्षित तुम अभियान’ याचा प्रारंभ केला.
💥कोरोनाची लक्षणे नसलेल्या किंवा सौम्य लक्षणे असलेल्या कोविड-19 रुग्णांना त्यांच्या निवासस्थानी उपचार घेता यावे यासाठी आरोग्य सुविधा पुरविण्याकामी जिल्हा प्रशासनाला मदत करणे हे या अभियानाचे उद्दिष्ट आहे.
💥‘आकांक्षी जिल्हे सहयोगत्व’ नामक विशेष उपक्रमाचा भाग असलेल्या या अभियानामध्ये केंद्रीय सरकारच्या ‘आकांक्षी जिल्हे’ कार्यक्रमाच्या अंमलबजावणीच्या प्रमुख कार्यक्षेत्रात उद्भवणाऱ्या अडचणींवर मात करण्यासाठी स्थानिक नेते, नागरी समाज आणि स्वयंसेवक जिल्हा प्रशासनासोबत एकत्र येऊन काम करतात.
🅾अभियानाविषयी
💥जिल्हाधिकारी आणि 1,000 हून अधिक स्थानिक स्वयंसेवी संस्था भागीदारीतून ‘सुरक्षित हम, सुरक्षित तुम’ अभियानाचे नेतृत्व करणार असून, ते कोविड रुग्णांकडून आलेल्या किंवा रुग्णांनी केलेल्या दूरध्वनीच्या माध्यमातून त्या रुग्णांशी संवाद साधण्यासाठी एक लक्षाहून अधिक स्वयंसेवकांची निवड करून त्यांना प्रशिक्षण देण्याची काम करतील. स्वयंसेवी संस्था आणि स्वयंसेवकांना प्रशिक्षण देण्यात मदत करण्यासाठी पीरामल फाउंडेशन आणि जिल्हाधिकारी एकत्रितपणे काम करतील.
💥केंद्रीय आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालयाच्या मार्गदर्शक तत्वांच्या आधारावर स्वयंसेवी संस्था कोविड बाधितांना त्यांच्या घरात आरोग्य सुविधा आणि उपचार पुरविण्यासाठी स्थानिक स्वयंसेवकांना प्रेरित करतील. या स्वयंसेवकांना, प्रत्येकी 20 बाधित कुटुंबांना मदत करण्याचे प्रशिक्षण दिले जाईल, यामध्ये रुग्णाची काळजी घेणाऱ्या व्यक्तींना कोविड योग्य नियम पाळण्याचे शिक्षण देणे, रुग्ण आणि त्यांच्या कुटुंबाला सामाजिक-मानसिक आधार देणे आणि रुग्णांच्या स्थितीबाबत प्रशासनाला वेळोवेळी अद्यतन माहिती देणे या कामांचा समावेश आहे.
💥08 जून 2021 रोजी, नीती आयोग आणि पीरामल फाउंडेशन या संस्थानी कोविड-19 रुग्णांना होम-केअर समर्थन प्रदान करण्यासाठी जिल्हा प्रशासनास मदत करण्याच्या हेतूने 112 आकांक्षी जिल्ह्यांमध्ये ‘सुरक्षित हम सुरक्षित तुम अभियान’ याचा प्रारंभ केला.
💥कोरोनाची लक्षणे नसलेल्या किंवा सौम्य लक्षणे असलेल्या कोविड-19 रुग्णांना त्यांच्या निवासस्थानी उपचार घेता यावे यासाठी आरोग्य सुविधा पुरविण्याकामी जिल्हा प्रशासनाला मदत करणे हे या अभियानाचे उद्दिष्ट आहे.
💥‘आकांक्षी जिल्हे सहयोगत्व’ नामक विशेष उपक्रमाचा भाग असलेल्या या अभियानामध्ये केंद्रीय सरकारच्या ‘आकांक्षी जिल्हे’ कार्यक्रमाच्या अंमलबजावणीच्या प्रमुख कार्यक्षेत्रात उद्भवणाऱ्या अडचणींवर मात करण्यासाठी स्थानिक नेते, नागरी समाज आणि स्वयंसेवक जिल्हा प्रशासनासोबत एकत्र येऊन काम करतात.
🅾अभियानाविषयी
💥जिल्हाधिकारी आणि 1,000 हून अधिक स्थानिक स्वयंसेवी संस्था भागीदारीतून ‘सुरक्षित हम, सुरक्षित तुम’ अभियानाचे नेतृत्व करणार असून, ते कोविड रुग्णांकडून आलेल्या किंवा रुग्णांनी केलेल्या दूरध्वनीच्या माध्यमातून त्या रुग्णांशी संवाद साधण्यासाठी एक लक्षाहून अधिक स्वयंसेवकांची निवड करून त्यांना प्रशिक्षण देण्याची काम करतील. स्वयंसेवी संस्था आणि स्वयंसेवकांना प्रशिक्षण देण्यात मदत करण्यासाठी पीरामल फाउंडेशन आणि जिल्हाधिकारी एकत्रितपणे काम करतील.
💥केंद्रीय आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालयाच्या मार्गदर्शक तत्वांच्या आधारावर स्वयंसेवी संस्था कोविड बाधितांना त्यांच्या घरात आरोग्य सुविधा आणि उपचार पुरविण्यासाठी स्थानिक स्वयंसेवकांना प्रेरित करतील. या स्वयंसेवकांना, प्रत्येकी 20 बाधित कुटुंबांना मदत करण्याचे प्रशिक्षण दिले जाईल, यामध्ये रुग्णाची काळजी घेणाऱ्या व्यक्तींना कोविड योग्य नियम पाळण्याचे शिक्षण देणे, रुग्ण आणि त्यांच्या कुटुंबाला सामाजिक-मानसिक आधार देणे आणि रुग्णांच्या स्थितीबाबत प्रशासनाला वेळोवेळी अद्यतन माहिती देणे या कामांचा समावेश आहे.
Forwarded from K'Sagar Publications
💢पेपर तीन - मनुष्यबळ विकास आणि मानवी हक्क - अभ्यासक्रमातील बदल💢
#MPSC
#MPSC
Forwarded from NET SET Exam
YouTube
NET SET PET Exam | संशोधन अभियोग्यता - संपूर्ण| Research Aptitude| set net pet exam information
#संशोधनअभियोग्यता #ResearchAptitude #NETSETTETExam #NETSETEXAMPAPER1
नेट सेट पेपर 1 संपूर्ण माहिती या पुस्तकात देण्यात आलेली आहे त्यामुळे आपण ऑनलाइन पुस्तक खालील लिंक द्वारी खरेदी करू शकता
https://amzn.to/3k7RUTV
About this video - या व्हिडिओमध्ये संशोधन…
नेट सेट पेपर 1 संपूर्ण माहिती या पुस्तकात देण्यात आलेली आहे त्यामुळे आपण ऑनलाइन पुस्तक खालील लिंक द्वारी खरेदी करू शकता
https://amzn.to/3k7RUTV
About this video - या व्हिडिओमध्ये संशोधन…
Forwarded from NET SET Exam
YouTube
सेट नेट परीक्षा | घटक 3 उतारा आकलन | Unit 3 Comprehension || NET SET Exam || Set Net Exam
#netsettetexam #Comprehension #उतारा_आकलन #set_net_exam
Subscribe, Like, comment and share
join Teligram - https://t.me/NETSETTETExam
This video will be very useful for you to prepare for the upcoming set exam in December 2020. #setexam #setexam2020…
Subscribe, Like, comment and share
join Teligram - https://t.me/NETSETTETExam
This video will be very useful for you to prepare for the upcoming set exam in December 2020. #setexam #setexam2020…
💠💠शिक्षण मंत्रालयाचा ‘उच्च शिक्षणविषयक अखिल भारतीय सर्वेक्षण अहवाल (AISHE) 2019-20’💠💠
☘भारत सरकारच्या शिक्षण मंत्रालयाने 2019-20 या वर्षासाठी उच्चशिक्षण विषयक अखिल भारतीय सर्वेक्षण अहवाल प्रसिद्ध केला आहे.
☘या अहवालात देशातील उच्चशिक्षणाच्या सद्यस्थितीविषयी माहिती असून, महत्वाच्या क्षेत्रांमधील कामगिरीचा ठळक उल्लेख करण्यात आला आहे.
☘हा उच्च शिक्षणविषयक अखिल भारतीय सर्वेक्षण अहवाल (AISHE) दरवर्षी मंत्रालयाच्या शिक्षण मंडळातर्फे प्रकाशित केला जात असून, यंदाचा हा दहावा अहवाल आहे.
🅾ठळक नोंदी...
☘2015-16 ते 2019-20 या पाच वर्षांच्या काळात, विद्यार्थी पटसंख्येत (नोंदणीत) 11.4 टक्क्यांची वाढ झाली. याच काळात उच्चशिक्षणात मुलींच्या पटसंख्येत 18.2 टक्क्यांची वाढ झाली आहे.
☘वर्ष 2019-20 मध्ये उच्च शिक्षणात एकूण विद्यार्थी नोंदणी (पटसंख्या) 3.85 कोटी इतकी होती. वर्ष 2018-19 मध्ये ही संख्या 3.74 कोटी इतकी होती. म्हणजेच एकूण पटसंख्येत 11.36 लक्ष वाढ झाली आहे. वर्ष 2014-15 मध्ये एकूण पटसंख्या 3.42 कोटी इतकी होती.
उच्च शिक्षणातील लैंगिक समानता निर्देशांक वर्ष 2019-20 मध्ये 1.01 होता, वर्ष 2018-19 मध्ये तो 1.00 होता. यात झालेली सुधारणा, उच्च शिक्षण क्षेत्रात पुरुष विद्यार्थ्यांच्या तुलनेत महिलांचे प्रमाण वाढल्याचे निदर्शक आहे.
☘भारत सरकारच्या शिक्षण मंत्रालयाने 2019-20 या वर्षासाठी उच्चशिक्षण विषयक अखिल भारतीय सर्वेक्षण अहवाल प्रसिद्ध केला आहे.
☘या अहवालात देशातील उच्चशिक्षणाच्या सद्यस्थितीविषयी माहिती असून, महत्वाच्या क्षेत्रांमधील कामगिरीचा ठळक उल्लेख करण्यात आला आहे.
☘हा उच्च शिक्षणविषयक अखिल भारतीय सर्वेक्षण अहवाल (AISHE) दरवर्षी मंत्रालयाच्या शिक्षण मंडळातर्फे प्रकाशित केला जात असून, यंदाचा हा दहावा अहवाल आहे.
🅾ठळक नोंदी...
☘2015-16 ते 2019-20 या पाच वर्षांच्या काळात, विद्यार्थी पटसंख्येत (नोंदणीत) 11.4 टक्क्यांची वाढ झाली. याच काळात उच्चशिक्षणात मुलींच्या पटसंख्येत 18.2 टक्क्यांची वाढ झाली आहे.
☘वर्ष 2019-20 मध्ये उच्च शिक्षणात एकूण विद्यार्थी नोंदणी (पटसंख्या) 3.85 कोटी इतकी होती. वर्ष 2018-19 मध्ये ही संख्या 3.74 कोटी इतकी होती. म्हणजेच एकूण पटसंख्येत 11.36 लक्ष वाढ झाली आहे. वर्ष 2014-15 मध्ये एकूण पटसंख्या 3.42 कोटी इतकी होती.
उच्च शिक्षणातील लैंगिक समानता निर्देशांक वर्ष 2019-20 मध्ये 1.01 होता, वर्ष 2018-19 मध्ये तो 1.00 होता. यात झालेली सुधारणा, उच्च शिक्षण क्षेत्रात पुरुष विद्यार्थ्यांच्या तुलनेत महिलांचे प्रमाण वाढल्याचे निदर्शक आहे.
NDTV: UGC Allows 38 Universities To Offer Online Degree Courses.
https://www.ndtv.com/education/ugc-approves-38-universities-offer-online-degree-courses#publisher=newsstand
https://www.ndtv.com/education/ugc-approves-38-universities-offer-online-degree-courses#publisher=newsstand
NDTV.com
UGC Releases List Of 38 Universities Offering Online Degree Courses
UGC has approved full-fledged online degree programmes in 38 universities across India.
*आज १५ जून*
*आज पहिला मराठी शब्दकोश तयार करणारे #जेम्स_थॉमस_मोल्सवर्थ यांचा जन्मदिन.*
जन्म. १५ जून १७९५
जेम्स थॉमस मोल्सवर्थ, ज्याची मातृभाषा इंग्रजी होती, ज्याचा मराठीशी काहीही संबंध नव्हता, असा एक ब्रिटीश आपल्या भाषेच्या प्रेमात पडतो काय, त्यासाठी आयुष्य वाहून टाकून शेवटपर्यंत अविवाहित राहतो काय, आणि कोण कुठले परके ब्रिटीश त्याच्याकडून १८५७ साली आपल्याला पुढे आयुष्यभर पुरेल असा सुधारित शब्दकोश तयार करुन घेतात काय, सगळेच अघटित आहे.
जेम्स थॉमस मोल्सवर्थ या ब्रिटिश अधिकाऱ्याचे मराठीवर अनंत उपकार आहेत!!!
मोल्सवर्थची मराठी-इंग्रजी डिक्शनरी प्रथम १८३१ मध्ये प्रकाशित झाली. तिची दुसरी सुधारित आवृत्ती १८५७ मध्ये छापली गेली.
आज १००० पानांचा मोल्सवर्थचा हा शब्दकोश मराठीतला सर्वांत मोठा शब्दकोश आहे. महाराष्ट्रातल्या न्यायालयात जेव्हा एखाद्या मराठी शब्दाचा अर्थ लावण्याची वेळ येते तेव्हा मोल्सवर्थने दिलेला अर्थ न्यायाधीश प्रमाण मानतात.
मोल्सवर्थ या ब्रिटीश माणसाने आपल्याला ही मराठी डिक्शनरी तयार करुन दिली. इंग्रजांच्या काळात घडलेली त्या शब्दकोश निर्मितीची सत्यकथा अचंबित करणारी आणि आजच्या तरुणांना प्रेरणा देणारी अशी दोन्ही आहे. प्रत्येक मराठी माणसाला ती निदान माहीत तरी असायला हवी.
जेम्स थॉमस मोल्सवर्थ हा एक ब्रिटीश लष्करी अधिकारी. शालेय शिक्षण व बालपण ब्रिटनमध्ये गेलेलं. त्याकाळी किशोरवयीन ब्रिटीश मुलांना लष्करात दाखल करण्याची पद्धत होती. जेम्स वयाच्या १६ व्या वर्षी ब्रिटीश लष्करात दाखल झाला. एप्रिल १८१२ मध्ये १७ व्या वर्षी त्याला भारतात पाठवण्यात आले. ब्रिटीश लष्कराच्या पद्धतीप्रमाणे भारतात आलेल्या प्रत्येक अधिकाऱ्याला मराठी आणि हिंदी भाषा शिकावी लागे. परीक्षा घेतल्या जात आणि त्यात पास होण्याची लष्करी सक्तीही असे. म्हणून खरंतर जेम्स त्या परीक्षांसाठी मराठी शिकू लागला आणि मराठी भाषेच्या चक्क प्रेमातच पडला.
मराठी शब्द जमवण्याचा छंद त्याला लागला. पुढे १८१४ मध्ये त्याला लेफ्टनंट म्हणून बढती मिळाली. १८१८ मध्ये त्याची बदली सोलापूरला झाली. तेव्हा तो २३ वर्षांचा होता. मराठीत भाषांतर करण्यासाठी तो जे शब्द टिपून ठेवत होता त्याची संख्या दिवसेदिवस वाढत होती.
पुढे १८२४ मध्ये मात्र त्याची बदली गुजरातमधील खेडा भागात झाली. महाराष्ट्रातील मराठी वातावरणाची सवय झालेल्या मोल्सवर्थला गुजरातमध्ये करमेना. त्याने पुढल्या काही महिन्यांत ब्रिटीश सेनेकडे मराठी – इंग्रजी शब्दकोश तयार करण्याचा प्रस्ताव पाठवला आणि महाराष्ट्रात बदलीही मागितली. शब्दकोशासाठी सहकाऱ्यांचा पगार, स्टेशनरी वगैरेंचा मिळून एकूण खर्च २००० रुपये येईल त्यास मंजुरी मिळावी अशी प्रस्तावात विनंती होती. पण ब्रिटीश सेनेने त्याचा प्रस्ताव फेटाळला. इंग्रज सरकारला मराठी शब्दकोशाशी कसले देणेघेणे ? त्यांना आपले साम्राज्य सांभाळायचे आणि त्यासाठी लढाया करायच्या एवढेच माहिती.
मोल्सवर्थच्या प्रस्तावावर ब्रिटीश सेनेचे म्हणणे होते की लेफ्टनंट कर्नल व्हान्स केनेडी यांनी एक मराठी – इंग्रजी शब्दकोश तयार केला आहे. तो पुरेसा आहे. म्हणून प्रस्ताव नामंजूर.
पण मोल्सवर्थ तर मराठी शब्दकोशाच्या कल्पनेने झपाटला होता. गुजरातमध्ये राहून मराठी शब्दकोश होणे शक्य नव्हते. आणि त्याची महाराष्ट्रात तर बदली होत नव्हती. शेवटी कंटाळून त्याने एक धमकी आणि एक ऑफर ब्रिटिशांना दिली. धमकी अशी की, बदली झाली नाही तर मी लष्करी नोकरीच सोडून देईन. ऑफर अशी की शब्दकोशासाठी रजा दिली तर त्याला मिळणारे सर्व भत्ते तो सोडून द्यायला तयार आहे. एवढं टोक गाठल्यावर त्याची बदली मुंबईत करण्यांत झाली. शब्दकोश तयार करण्याची परवानगीही त्याला देण्यांत आली.
मोल्सवर्थवर अधिकारी म्हणून लष्करी जबाबदाऱ्या होत्या, त्यात आणखी एक भर म्हणजे बॉम्बे नेटिव्ह एज्युकेशन सोसायटीचा (BNES) कारभार पाहण्याचं कामही त्याला दिलं गेलं. बीएनईएस संस्थेत त्याची भेट मराठी भाषा उत्तम जाणणाऱ्या काही शास्त्री मंडळींशी झाली.
सोलापूरला असताना त्याची ओळख थॉमस कँडी यांच्याशी झाली होती. थॉमस कँडी आणि त्यांचा जुळा भाऊ जॉर्ज दोघेही मराठी उत्तम जाणणारे होते. थॉमस तर संस्कृत पाठशाळेचे प्राचार्य म्हणून काम करीत असत.
कँडी बंधू एप्रिल १८२६ मध्ये मुंबईला आले. आता मराठी शब्दकोशाचं काम वेगात सुरु झालं. पण मुंबईत पावसाने थैमान घातलं. त्यामुळे मुंबई सोडून कोकणात जावं असं त्यांनी ठरवलं. त्यानुसार शब्दकोशाचं पुढलं काम बाणकोट आणि दापोली येथे झालं.
१८२८ च्या डिसेंबरात शब्दकोशाची अंतिम प्रत तयार झाली. बीएनईएस संस्थेचा लिथो छापखाना होता. तिथे शब्दकोशाची छपाई करावी असं ठरलं. मोल्सवर्थला उपलब्ध असलेले मराठी टाईप आवडले नव्हते. त्यामुळे त्याने नवा आणखी सुबक टाईप शब्दकोशासाठी करुन घेण्याचे ठरवले.
त्यावेळी टाईप फक्त कलकत्त्यात (सध्याचं कोलकाता) तयार होत. काही आठवड्यांत कलकत्त्याहून नवे टाईपही आले. तयार झालेला शब्दको
*आज पहिला मराठी शब्दकोश तयार करणारे #जेम्स_थॉमस_मोल्सवर्थ यांचा जन्मदिन.*
जन्म. १५ जून १७९५
जेम्स थॉमस मोल्सवर्थ, ज्याची मातृभाषा इंग्रजी होती, ज्याचा मराठीशी काहीही संबंध नव्हता, असा एक ब्रिटीश आपल्या भाषेच्या प्रेमात पडतो काय, त्यासाठी आयुष्य वाहून टाकून शेवटपर्यंत अविवाहित राहतो काय, आणि कोण कुठले परके ब्रिटीश त्याच्याकडून १८५७ साली आपल्याला पुढे आयुष्यभर पुरेल असा सुधारित शब्दकोश तयार करुन घेतात काय, सगळेच अघटित आहे.
जेम्स थॉमस मोल्सवर्थ या ब्रिटिश अधिकाऱ्याचे मराठीवर अनंत उपकार आहेत!!!
मोल्सवर्थची मराठी-इंग्रजी डिक्शनरी प्रथम १८३१ मध्ये प्रकाशित झाली. तिची दुसरी सुधारित आवृत्ती १८५७ मध्ये छापली गेली.
आज १००० पानांचा मोल्सवर्थचा हा शब्दकोश मराठीतला सर्वांत मोठा शब्दकोश आहे. महाराष्ट्रातल्या न्यायालयात जेव्हा एखाद्या मराठी शब्दाचा अर्थ लावण्याची वेळ येते तेव्हा मोल्सवर्थने दिलेला अर्थ न्यायाधीश प्रमाण मानतात.
मोल्सवर्थ या ब्रिटीश माणसाने आपल्याला ही मराठी डिक्शनरी तयार करुन दिली. इंग्रजांच्या काळात घडलेली त्या शब्दकोश निर्मितीची सत्यकथा अचंबित करणारी आणि आजच्या तरुणांना प्रेरणा देणारी अशी दोन्ही आहे. प्रत्येक मराठी माणसाला ती निदान माहीत तरी असायला हवी.
जेम्स थॉमस मोल्सवर्थ हा एक ब्रिटीश लष्करी अधिकारी. शालेय शिक्षण व बालपण ब्रिटनमध्ये गेलेलं. त्याकाळी किशोरवयीन ब्रिटीश मुलांना लष्करात दाखल करण्याची पद्धत होती. जेम्स वयाच्या १६ व्या वर्षी ब्रिटीश लष्करात दाखल झाला. एप्रिल १८१२ मध्ये १७ व्या वर्षी त्याला भारतात पाठवण्यात आले. ब्रिटीश लष्कराच्या पद्धतीप्रमाणे भारतात आलेल्या प्रत्येक अधिकाऱ्याला मराठी आणि हिंदी भाषा शिकावी लागे. परीक्षा घेतल्या जात आणि त्यात पास होण्याची लष्करी सक्तीही असे. म्हणून खरंतर जेम्स त्या परीक्षांसाठी मराठी शिकू लागला आणि मराठी भाषेच्या चक्क प्रेमातच पडला.
मराठी शब्द जमवण्याचा छंद त्याला लागला. पुढे १८१४ मध्ये त्याला लेफ्टनंट म्हणून बढती मिळाली. १८१८ मध्ये त्याची बदली सोलापूरला झाली. तेव्हा तो २३ वर्षांचा होता. मराठीत भाषांतर करण्यासाठी तो जे शब्द टिपून ठेवत होता त्याची संख्या दिवसेदिवस वाढत होती.
पुढे १८२४ मध्ये मात्र त्याची बदली गुजरातमधील खेडा भागात झाली. महाराष्ट्रातील मराठी वातावरणाची सवय झालेल्या मोल्सवर्थला गुजरातमध्ये करमेना. त्याने पुढल्या काही महिन्यांत ब्रिटीश सेनेकडे मराठी – इंग्रजी शब्दकोश तयार करण्याचा प्रस्ताव पाठवला आणि महाराष्ट्रात बदलीही मागितली. शब्दकोशासाठी सहकाऱ्यांचा पगार, स्टेशनरी वगैरेंचा मिळून एकूण खर्च २००० रुपये येईल त्यास मंजुरी मिळावी अशी प्रस्तावात विनंती होती. पण ब्रिटीश सेनेने त्याचा प्रस्ताव फेटाळला. इंग्रज सरकारला मराठी शब्दकोशाशी कसले देणेघेणे ? त्यांना आपले साम्राज्य सांभाळायचे आणि त्यासाठी लढाया करायच्या एवढेच माहिती.
मोल्सवर्थच्या प्रस्तावावर ब्रिटीश सेनेचे म्हणणे होते की लेफ्टनंट कर्नल व्हान्स केनेडी यांनी एक मराठी – इंग्रजी शब्दकोश तयार केला आहे. तो पुरेसा आहे. म्हणून प्रस्ताव नामंजूर.
पण मोल्सवर्थ तर मराठी शब्दकोशाच्या कल्पनेने झपाटला होता. गुजरातमध्ये राहून मराठी शब्दकोश होणे शक्य नव्हते. आणि त्याची महाराष्ट्रात तर बदली होत नव्हती. शेवटी कंटाळून त्याने एक धमकी आणि एक ऑफर ब्रिटिशांना दिली. धमकी अशी की, बदली झाली नाही तर मी लष्करी नोकरीच सोडून देईन. ऑफर अशी की शब्दकोशासाठी रजा दिली तर त्याला मिळणारे सर्व भत्ते तो सोडून द्यायला तयार आहे. एवढं टोक गाठल्यावर त्याची बदली मुंबईत करण्यांत झाली. शब्दकोश तयार करण्याची परवानगीही त्याला देण्यांत आली.
मोल्सवर्थवर अधिकारी म्हणून लष्करी जबाबदाऱ्या होत्या, त्यात आणखी एक भर म्हणजे बॉम्बे नेटिव्ह एज्युकेशन सोसायटीचा (BNES) कारभार पाहण्याचं कामही त्याला दिलं गेलं. बीएनईएस संस्थेत त्याची भेट मराठी भाषा उत्तम जाणणाऱ्या काही शास्त्री मंडळींशी झाली.
सोलापूरला असताना त्याची ओळख थॉमस कँडी यांच्याशी झाली होती. थॉमस कँडी आणि त्यांचा जुळा भाऊ जॉर्ज दोघेही मराठी उत्तम जाणणारे होते. थॉमस तर संस्कृत पाठशाळेचे प्राचार्य म्हणून काम करीत असत.
कँडी बंधू एप्रिल १८२६ मध्ये मुंबईला आले. आता मराठी शब्दकोशाचं काम वेगात सुरु झालं. पण मुंबईत पावसाने थैमान घातलं. त्यामुळे मुंबई सोडून कोकणात जावं असं त्यांनी ठरवलं. त्यानुसार शब्दकोशाचं पुढलं काम बाणकोट आणि दापोली येथे झालं.
१८२८ च्या डिसेंबरात शब्दकोशाची अंतिम प्रत तयार झाली. बीएनईएस संस्थेचा लिथो छापखाना होता. तिथे शब्दकोशाची छपाई करावी असं ठरलं. मोल्सवर्थला उपलब्ध असलेले मराठी टाईप आवडले नव्हते. त्यामुळे त्याने नवा आणखी सुबक टाईप शब्दकोशासाठी करुन घेण्याचे ठरवले.
त्यावेळी टाईप फक्त कलकत्त्यात (सध्याचं कोलकाता) तयार होत. काही आठवड्यांत कलकत्त्याहून नवे टाईपही आले. तयार झालेला शब्दको
श २५,००० शब्दांचा होता. कलकत्त्याहून टाईप यायला जो वेळ लागला तेवढ्या वेळात मोल्सवर्थने आणखी १५,००० शब्द जमा केले आणि शब्दकोशातील शब्दांची संख्या ४०,००० केली. शब्दकोशाला नाव दिले ‘महाराष्ट्र भाषेचा कोश’.
छपाई पूर्ण होऊन प्रती हाती यायला १८३१ साल उजाडले. मोल्सवर्थने काही प्रती एका पत्रासोबत ब्रिटीश सेनाप्रमुखांकडे पाठवल्या. पत्रात लिहिले की “कामाचा आवाका, आणि झालेल्या कामाचा दर्जा (याबाबत मी बोलण्यापेक्षा) प्रत्यक्ष पाहिल्यानंतर कल्पना येईल.
लेफ्टनंट कर्नल व्हान्स केनेडींनी तयार केलेला मराठी शब्दकोश ८००० शब्दांचा होता. मोल्सवर्थचा ४०,००० शब्दांचा. पण सरळ कौतुक करतील तर ते ब्रिटीश कसले ? शब्दकोशाचा दर्जा ठरवण्यासाठी त्यांनी एक समिती नेमली. त्यात लेफ्टनंट कर्नल केनेडी, लेफ्टनंट जॉर्ज पोप आणि रॉबर्ट कॉटन मनी हे तीन सदस्य नेमले.
केनेडींच्या मते मराठी ही फक्त एक बोली भाषा होती, आणि त्यात जे मोजके शब्द आहेत त्यांचा कोश त्यांनी तयार केलेला होता. नव्या कोशाला मुळातच त्यांचा विरोध होता. त्यांनी मत दिले की मोल्सवर्थने संस्कृत, पर्शियन, फारशी, अरबी वगैरे शब्दांचा भरणा करून शब्दसंख्या वाढवली आहे.
मराठीत एवढे शब्दच नाहीत. जॉर्ज पोप यांनीही केनेडींचीच री ओढली. पण रॉबर्ट मनी यांनी मोल्सवर्थचं कौतुक केलं. भारतात आजपर्यंत झालेल्या छपाईत ही छपाई उजवी असल्याचे सांगून त्यांनी लिहिलं की “अशा मोठ्या शब्दकोशाची विद्यार्थ्यांचा विचार करता गरजच होती. शब्दकोश समृद्ध आणि अचूक आहे. मऱ्हाठा (मराठी) भाषेचे विशाल ज्ञान त्यात आहे. हा ग्रंथ गौरवास पात्र आहे.”
त्रिसदस्य समितीची उलट सुलट मते पाहून इंग्रज सरकार बुचकळ्यात पडले. त्यांनी आता १८ सदस्यांची एक समिती मोल्सवर्थ डिक्शनरीचे मूल्यमापन करण्यासाठी नेमली. त्या समितीने मात्र एकमुखाने मोल्सवर्थच्या कामाची वाखाणणी केली.
ही डिक्शनरी नसती तर किती तरी मराठी शब्द युरोपियनाना कधीच समजले नसते असा अभिप्राय बहुतेक सदस्यांनी दिला. पाठोपाठ सप्टेंबर १८३१ मध्ये इंग्रज सरकारनी मोल्सवर्थची प्रशंसा करणारे पत्र त्याला पाठवले. मोल्सवर्थने आता इंग्रजी – मराठी डिक्शनरीही तयार करावी असं इंग्रज सरकारने सुचवलं आणि त्या खर्चास मंजुरीही दिली.
मोल्सवर्थने कँडी यांच्या मदतीने इंग्रजी – मराठी डिक्शनरीचे काम सुरुही केले. पण १८३२ च्या सुमारास त्याला प्रकृतीचा त्रास होऊ लागला. जिद्दीने मराठी – इंग्रजी शब्दकोशाचे काम करताना त्याचे तब्येतीकडे दुर्लक्ष झाले होते.
आयुष्यातली इतकी सारी वर्ष मराठी – इंग्रजी शब्दकोश तयार करण्यांत गेली होती. तो आता ३७ वर्षांचा झाला होता. लग्न करायचं राहूनच गेलं होतं. थंड हवेच्या ठिकाणी गेलं तर तब्येत सुधारेल म्हणून तो उटीजवळच्या भागात दक्षिण भारतात काही दिवस जाऊन राहिला. पण तब्येत त्याला साथच देत नव्हती. नाईलाजाने तो १८३६ मध्ये इंग्लंडला परत गेला.
१८३६ ते १८५१ ही १५ वर्षे मोल्सवर्थ मराठी आणि महाराष्ट्रापासून दूर साता समुद्रापार इंग्लंडमध्ये राहिला. दरम्यान शब्दकोशाची पहिली आवृत्ती संपत आली होती. दुसरी सुधारित आवृत्ती तयार करायची होती.
इंग्रज सरकारने १५ वर्षांनंतर मोल्सवर्थला विनंती केली की, दुसरी आवृत्ती तयार करायला भारतात या, मराठीसाठी तुमची गरज आहे. त्या विनंतीला मान देऊन मोल्सवर्थ १८५१ साली पुन्हा भारतात आला. वय ५६ वर्षांचे होते. पण तब्येत सुधारली होती.
त्याला सर्वांशी उत्साहाने उत्कृष्ट मराठीत बोलताना पाहून लोक तोंडात बोट घालत होते. १८५१ ते १८५७ ही सात वर्षे मोल्सवर्थने मराठी – इंग्रजी शब्दकोशासाठी पुन्हा वाहून घेतले. हे काम त्याने पुणे आणि महाबळेश्वर येथे राहून केले.
तयार झालेल्या नव्या सुधारित शब्दकोशात आता ६०,००० मराठी शब्द होते. १८५७ साली हा ९५२ पानांचा सुधारित मोल्सवर्थकृत मराठी इंग्रजी शब्दकोश प्रकाशित झाला. आज आपण हीच आवृत्ती पहात असतो. अमेरिकेच्या शिकागो युनिव्हर्सिटीने ही डिक्शनरी इंटरनेटवर (सर्चसह) उपलब्ध केली आहे हे आज बहुतेकांना माहित आहे.
मोल्सवर्थ १८६० मध्ये इंग्लंडमध्ये परत गेला. शब्दकोशाच्या कामात मोल्सवर्थला मदत करणारी कितीतरी शास्त्री मंडळी होती. त्यात अलिबाग, नागावची बरीच होती. ते सारे मोल्सवर्थला मोलेसर शास्त्री म्हणत. काही जणांनी तर मोरेश्वर शास्त्री असेच बारसे करून टाकले होते.
आजही महाराष्ट्रातल्या न्यायालयात जेव्हा एखाद्या मराठी शब्दाचा अर्थ लावण्याची वेळ येते तेव्हा मोल्सवर्थने दिलेला अर्थ न्यायाधीश प्रमाण मानतात. मोल्सवर्थच्या कार्याचा गौरव करताना विश्वकोशकर्ते पं. लक्ष्मणशास्त्री जोशी यांनी लिहीले, “‘मोल्सवर्थने मोठ्या आकाराचा पहिला मराठी शब्दकोश तयार केला. त्याने त्याच्या या शब्दकोशाच्या प्रचंड कामासाठी कितीतरी विद्वानांना प्रेरित केले आणि त्या कामात सहभागी करून घेतले. स्वत: मोल्सवर्थनेही या शब्दकोशासाठी आपले संपूर्ण आयुष्य वाहिले. मराठी भाषा आणि महाराष्ट्र, मोल्सवर्थचे हे ऋण कधीच
छपाई पूर्ण होऊन प्रती हाती यायला १८३१ साल उजाडले. मोल्सवर्थने काही प्रती एका पत्रासोबत ब्रिटीश सेनाप्रमुखांकडे पाठवल्या. पत्रात लिहिले की “कामाचा आवाका, आणि झालेल्या कामाचा दर्जा (याबाबत मी बोलण्यापेक्षा) प्रत्यक्ष पाहिल्यानंतर कल्पना येईल.
लेफ्टनंट कर्नल व्हान्स केनेडींनी तयार केलेला मराठी शब्दकोश ८००० शब्दांचा होता. मोल्सवर्थचा ४०,००० शब्दांचा. पण सरळ कौतुक करतील तर ते ब्रिटीश कसले ? शब्दकोशाचा दर्जा ठरवण्यासाठी त्यांनी एक समिती नेमली. त्यात लेफ्टनंट कर्नल केनेडी, लेफ्टनंट जॉर्ज पोप आणि रॉबर्ट कॉटन मनी हे तीन सदस्य नेमले.
केनेडींच्या मते मराठी ही फक्त एक बोली भाषा होती, आणि त्यात जे मोजके शब्द आहेत त्यांचा कोश त्यांनी तयार केलेला होता. नव्या कोशाला मुळातच त्यांचा विरोध होता. त्यांनी मत दिले की मोल्सवर्थने संस्कृत, पर्शियन, फारशी, अरबी वगैरे शब्दांचा भरणा करून शब्दसंख्या वाढवली आहे.
मराठीत एवढे शब्दच नाहीत. जॉर्ज पोप यांनीही केनेडींचीच री ओढली. पण रॉबर्ट मनी यांनी मोल्सवर्थचं कौतुक केलं. भारतात आजपर्यंत झालेल्या छपाईत ही छपाई उजवी असल्याचे सांगून त्यांनी लिहिलं की “अशा मोठ्या शब्दकोशाची विद्यार्थ्यांचा विचार करता गरजच होती. शब्दकोश समृद्ध आणि अचूक आहे. मऱ्हाठा (मराठी) भाषेचे विशाल ज्ञान त्यात आहे. हा ग्रंथ गौरवास पात्र आहे.”
त्रिसदस्य समितीची उलट सुलट मते पाहून इंग्रज सरकार बुचकळ्यात पडले. त्यांनी आता १८ सदस्यांची एक समिती मोल्सवर्थ डिक्शनरीचे मूल्यमापन करण्यासाठी नेमली. त्या समितीने मात्र एकमुखाने मोल्सवर्थच्या कामाची वाखाणणी केली.
ही डिक्शनरी नसती तर किती तरी मराठी शब्द युरोपियनाना कधीच समजले नसते असा अभिप्राय बहुतेक सदस्यांनी दिला. पाठोपाठ सप्टेंबर १८३१ मध्ये इंग्रज सरकारनी मोल्सवर्थची प्रशंसा करणारे पत्र त्याला पाठवले. मोल्सवर्थने आता इंग्रजी – मराठी डिक्शनरीही तयार करावी असं इंग्रज सरकारने सुचवलं आणि त्या खर्चास मंजुरीही दिली.
मोल्सवर्थने कँडी यांच्या मदतीने इंग्रजी – मराठी डिक्शनरीचे काम सुरुही केले. पण १८३२ च्या सुमारास त्याला प्रकृतीचा त्रास होऊ लागला. जिद्दीने मराठी – इंग्रजी शब्दकोशाचे काम करताना त्याचे तब्येतीकडे दुर्लक्ष झाले होते.
आयुष्यातली इतकी सारी वर्ष मराठी – इंग्रजी शब्दकोश तयार करण्यांत गेली होती. तो आता ३७ वर्षांचा झाला होता. लग्न करायचं राहूनच गेलं होतं. थंड हवेच्या ठिकाणी गेलं तर तब्येत सुधारेल म्हणून तो उटीजवळच्या भागात दक्षिण भारतात काही दिवस जाऊन राहिला. पण तब्येत त्याला साथच देत नव्हती. नाईलाजाने तो १८३६ मध्ये इंग्लंडला परत गेला.
१८३६ ते १८५१ ही १५ वर्षे मोल्सवर्थ मराठी आणि महाराष्ट्रापासून दूर साता समुद्रापार इंग्लंडमध्ये राहिला. दरम्यान शब्दकोशाची पहिली आवृत्ती संपत आली होती. दुसरी सुधारित आवृत्ती तयार करायची होती.
इंग्रज सरकारने १५ वर्षांनंतर मोल्सवर्थला विनंती केली की, दुसरी आवृत्ती तयार करायला भारतात या, मराठीसाठी तुमची गरज आहे. त्या विनंतीला मान देऊन मोल्सवर्थ १८५१ साली पुन्हा भारतात आला. वय ५६ वर्षांचे होते. पण तब्येत सुधारली होती.
त्याला सर्वांशी उत्साहाने उत्कृष्ट मराठीत बोलताना पाहून लोक तोंडात बोट घालत होते. १८५१ ते १८५७ ही सात वर्षे मोल्सवर्थने मराठी – इंग्रजी शब्दकोशासाठी पुन्हा वाहून घेतले. हे काम त्याने पुणे आणि महाबळेश्वर येथे राहून केले.
तयार झालेल्या नव्या सुधारित शब्दकोशात आता ६०,००० मराठी शब्द होते. १८५७ साली हा ९५२ पानांचा सुधारित मोल्सवर्थकृत मराठी इंग्रजी शब्दकोश प्रकाशित झाला. आज आपण हीच आवृत्ती पहात असतो. अमेरिकेच्या शिकागो युनिव्हर्सिटीने ही डिक्शनरी इंटरनेटवर (सर्चसह) उपलब्ध केली आहे हे आज बहुतेकांना माहित आहे.
मोल्सवर्थ १८६० मध्ये इंग्लंडमध्ये परत गेला. शब्दकोशाच्या कामात मोल्सवर्थला मदत करणारी कितीतरी शास्त्री मंडळी होती. त्यात अलिबाग, नागावची बरीच होती. ते सारे मोल्सवर्थला मोलेसर शास्त्री म्हणत. काही जणांनी तर मोरेश्वर शास्त्री असेच बारसे करून टाकले होते.
आजही महाराष्ट्रातल्या न्यायालयात जेव्हा एखाद्या मराठी शब्दाचा अर्थ लावण्याची वेळ येते तेव्हा मोल्सवर्थने दिलेला अर्थ न्यायाधीश प्रमाण मानतात. मोल्सवर्थच्या कार्याचा गौरव करताना विश्वकोशकर्ते पं. लक्ष्मणशास्त्री जोशी यांनी लिहीले, “‘मोल्सवर्थने मोठ्या आकाराचा पहिला मराठी शब्दकोश तयार केला. त्याने त्याच्या या शब्दकोशाच्या प्रचंड कामासाठी कितीतरी विद्वानांना प्रेरित केले आणि त्या कामात सहभागी करून घेतले. स्वत: मोल्सवर्थनेही या शब्दकोशासाठी आपले संपूर्ण आयुष्य वाहिले. मराठी भाषा आणि महाराष्ट्र, मोल्सवर्थचे हे ऋण कधीच
विसरू शकणार नाही.’
जेम्स थॉमस मोल्सवर्थ यांचे निधन १३ जुलै १८७१ रोजी झाले.
संकलन. *#संजीव_वेलणकर पुणे.*
संदर्भ.इंटरनेट
जेम्स थॉमस मोल्सवर्थ यांचे निधन १३ जुलै १८७१ रोजी झाले.
संकलन. *#संजीव_वेलणकर पुणे.*
संदर्भ.इंटरनेट