*NET/ SET/PET Exam Important Book list paper 1 & 2*
*सेट पेपर पहिला संदर्भ*
सेट परीक्षेतील पेपर पहिला हा सर्व विषयाच्या विद्यार्थ्यांना समान असून या पेपरच्या अधिकाधिक गुणांवरच विद्यार्थ्यांचे यश अवलंबून आहे.सेट परीक्षेच्या पॅटर्ननुसार पेपर एकसाठी अत्यंत उपयुक्त पुस्तके पुढील प्रमाणे आहेत.
(1) नेट सेट पेपर पहिला संपूर्ण मार्गदर्शक - डॉ.शशिकांत अन्नदाते (चौथी आवृत्ती),के'सागर पब्लिकेशन्स, पुणे (संपूर्ण अभ्यासक्रमासाठी अत्यंत उपयुक्त )
(2)नेट अनिवार्य पेपर एक- के.व्ही.एस मदान
(3)बुद्धिमत्ता चाचणी - अनिल अंकलगी/फिरोज पठाण/सतीश वसे
(4)पर्यावरण - एरीक भरुचा
(5)संशोधन पद्धती- डॉ.प्रदीप आगलावे
(6)पेट परीक्षा - संशोधन पद्धती परिक्षाभिमुख विवेचन व 500 वस्तुनिष्ठ प्रश्न- डॉ.शशिकांत अन्नदाते
*इंग्रजी पेपर 2 पुस्तके*
(1) A glossary of literary terms- m.h. abrahms and harpham
(2) A history of english literature - e Albert
(3) English literature - R j Rees
(4) a background to the english literature - B Prasad
(5) English literature - Elizabeth drabble
(6) History of indian english literature - m k naik
(7) beginning theory - Peter Berry
(8)A critical history of english literature - David daiches
*मराठी पेपर 2 पुस्तके*
(1)प्राचीन मराठी वाङमयाचा इतिहास - ल रा नासिराबादकर
(2)आधुनिक भाषाविज्ञान - मिलिंद मालशे
(3)मराठी वाङमयाचा इतिहास (1ते 7 खंड)- महाराष्ट्र साहित्य परिषद
(4)अनिवार्य मराठी - के सागर
(5)मराठी वाङमयाचा इतिहास - रा श्री जोग
(6)नेट सेट मराठी प्रश्नसंच- प्रवीण चंदनशिवे
(7)प्रशांत किंवा विद्याभारती यांचे नेट सेट वरील पुस्तक
*हिंदी पेपर 2 पुस्तके*
(1)हिंदी साहित्य का इतिहास - आचार्य रामचंद्र शुक्ल
(2)हिंदी साहित्य युग और प्रवृत्तीयां - शिवकुमार वर्मा
(3)हिंदी साहित्य का इतिहास - डॉ नागेंद्र , डॉ हरदयाळ
(4)साहित्यशास्त्र - डॉ नारायण शर्मा
(5)साहित्यशास्त्र - योगेंद्र प्रतापसिंह
(6)हिंदी साहित्य का दुसरा इतिहास - डॉ बच्चन सिंह
(7)प्रयोजन्मूलक हिंदी संरचना एवं प्रयोग - डॉ माधव सोनटक्के
(8)भाषा विज्ञान के आधुनिक आयाम एवं हिंदी भाषा - अंबादास देशमुख
(9)सामान्य हिंदी व्याकरण - ब्रजकिशोर प्रताप सिंह
(10)वस्तुनिष्ठ हिंदी - डॉ पुरनचंद टंडन
*इतिहास पेपर 2 पुस्तके*
(1)प्राचीन भारत- आर एस शर्मा
(2)मध्ययुगीन भारत- सतीशचंद्र
(3)आधुनिक भारत- बिपीन चंद्र
(4)इंडीयन स्ट्रगल फॉर इंडिपेंडन्स- बिपीन चंद्र
(5)इंडिया सिन्स इंडिपेंडन्स- बिपीन चंद्र
(6)अर्ली हिस्ट्री ऑफ इंडिया - रोमिला थापर
(7) प्राचीन भारत- डी. एन.झा.
(8)अग्निहोत्री युपीएससी इतिहास गाईड
(9)अरिहंत नेट सेट इतिहास पुस्तक
(10)इतिहास तंत्र व तत्वज्ञान- शांता कोठेकर
(11)महाराष्ट्राचा इतिहास- डॉ अनिल कठारे
(12)महाराष्ट्राचा इतिहास-
डॉ गाठाळ
*भूगोल पेपर 2 पुस्तके*
(1)जिओग्रफी थ्रू मॅपस वर्ल्ड - के सिद्धार्थ
(2)जिओग्रफी थ्रू मॅपस इंडिया - के सिद्धार्थ
(3)विश्व भूगोल- मजीद हुसेन
(4)भारताचा भूगोल- डॉ अनिरुद्ध
(5)प्राकृतिक भूविज्ञान - सु प्र दाते
(6)महाराष्ट्राचा भूगोल- के ए खतीब
(7)भूगोलातील विचारवंत - सुरेखा पंडित
(8) भूगोल शास्त्र विचारवंत - मजीद हुसेन
(9) भारत व जगाचा भूगोल- अरुण सवदी
(10)मानवी भूगोल - मजीद हुसेन
(11)नकाशा व प्रात्यक्षिक भूगोल- पी एम नागतोडे
(12) अरिहंत नेट सेट भूगोल गाईड
*शिक्षणशास्त्र पेपर 2 पुस्तके*
(1)केंद्र प्रमुख पेपर दुसरा शालेय शिक्षणातील नियम, अधिनियम व शैक्षणिक नवविचार प्रवाह - डॉ.शशिकांत अन्नदाते (शिक्षणशास्त्र विषयाच्या बेसिक माहितीसाठी अत्यंत उपयुक्त)
(2)शिक्षणशास्त्र दर्शन - डॉ.श्रीहरी दराडे
(4)शिक्षणाचे तात्विक व समाजशास्त्रीय अधिष्ठान - म बा कुंडले
(5)प्रगत शैक्षणिक मानसशास्त्र - डॉ ह ना जगताप
(6)शैक्षणिक संशोधन पद्धती - बन्सी बिहारी पंडित
(7)शैक्षणिक मार्गदर्शन व समुपदेशन - डॉ मेघा गुळवणी
(8)शिक्षणातील आधुनिक विचारप्रवाह - डॉ नीलिमा सप्रे
(8)विशेष शिक्षण - एम एस सी ई आर टी च्या पुस्तिका
(9)प्रगत शैक्षणिक तंत्रज्ञान -डॉ.ह.ना.जगताप
(10)शिक्षणशास्त्र सेट मी होणारच - डॉ कृष्णा पाटील, प्रा राहुल चित्रकार
(11)संपूर्ण बालमानसशास्त्र - डॉ शशिकांत अन्नदाते
(12)शिक्षणशास्त्र नेट सेट - डॉ संजीवनी कदम
*समाजशास्त्र पुस्तके पेपर 2*
(1) समाजशास्त्र परिचय खंड 1 व 2-
विद्याभूषण व सचदेव
(२)सोशल चेंज- योगेंद्र सिंग
(3) समाजशास्रतील मूलभूत संकल्पना - सर्जेराव साळुंखे
(4)भारतीय समाज प्रश्न - प्रदीप आगलावे
(5)सामाजिक संशोधन पद्धती- प्रदीप आगलावे
(6)मूलभूत समाजशास्त्रीय विचार- प्रदीप आगलावे
(7)अरिहंत समाजशास्त्र नेट सेट गाइड
*सेट पेपर पहिला संदर्भ*
सेट परीक्षेतील पेपर पहिला हा सर्व विषयाच्या विद्यार्थ्यांना समान असून या पेपरच्या अधिकाधिक गुणांवरच विद्यार्थ्यांचे यश अवलंबून आहे.सेट परीक्षेच्या पॅटर्ननुसार पेपर एकसाठी अत्यंत उपयुक्त पुस्तके पुढील प्रमाणे आहेत.
(1) नेट सेट पेपर पहिला संपूर्ण मार्गदर्शक - डॉ.शशिकांत अन्नदाते (चौथी आवृत्ती),के'सागर पब्लिकेशन्स, पुणे (संपूर्ण अभ्यासक्रमासाठी अत्यंत उपयुक्त )
(2)नेट अनिवार्य पेपर एक- के.व्ही.एस मदान
(3)बुद्धिमत्ता चाचणी - अनिल अंकलगी/फिरोज पठाण/सतीश वसे
(4)पर्यावरण - एरीक भरुचा
(5)संशोधन पद्धती- डॉ.प्रदीप आगलावे
(6)पेट परीक्षा - संशोधन पद्धती परिक्षाभिमुख विवेचन व 500 वस्तुनिष्ठ प्रश्न- डॉ.शशिकांत अन्नदाते
*इंग्रजी पेपर 2 पुस्तके*
(1) A glossary of literary terms- m.h. abrahms and harpham
(2) A history of english literature - e Albert
(3) English literature - R j Rees
(4) a background to the english literature - B Prasad
(5) English literature - Elizabeth drabble
(6) History of indian english literature - m k naik
(7) beginning theory - Peter Berry
(8)A critical history of english literature - David daiches
*मराठी पेपर 2 पुस्तके*
(1)प्राचीन मराठी वाङमयाचा इतिहास - ल रा नासिराबादकर
(2)आधुनिक भाषाविज्ञान - मिलिंद मालशे
(3)मराठी वाङमयाचा इतिहास (1ते 7 खंड)- महाराष्ट्र साहित्य परिषद
(4)अनिवार्य मराठी - के सागर
(5)मराठी वाङमयाचा इतिहास - रा श्री जोग
(6)नेट सेट मराठी प्रश्नसंच- प्रवीण चंदनशिवे
(7)प्रशांत किंवा विद्याभारती यांचे नेट सेट वरील पुस्तक
*हिंदी पेपर 2 पुस्तके*
(1)हिंदी साहित्य का इतिहास - आचार्य रामचंद्र शुक्ल
(2)हिंदी साहित्य युग और प्रवृत्तीयां - शिवकुमार वर्मा
(3)हिंदी साहित्य का इतिहास - डॉ नागेंद्र , डॉ हरदयाळ
(4)साहित्यशास्त्र - डॉ नारायण शर्मा
(5)साहित्यशास्त्र - योगेंद्र प्रतापसिंह
(6)हिंदी साहित्य का दुसरा इतिहास - डॉ बच्चन सिंह
(7)प्रयोजन्मूलक हिंदी संरचना एवं प्रयोग - डॉ माधव सोनटक्के
(8)भाषा विज्ञान के आधुनिक आयाम एवं हिंदी भाषा - अंबादास देशमुख
(9)सामान्य हिंदी व्याकरण - ब्रजकिशोर प्रताप सिंह
(10)वस्तुनिष्ठ हिंदी - डॉ पुरनचंद टंडन
*इतिहास पेपर 2 पुस्तके*
(1)प्राचीन भारत- आर एस शर्मा
(2)मध्ययुगीन भारत- सतीशचंद्र
(3)आधुनिक भारत- बिपीन चंद्र
(4)इंडीयन स्ट्रगल फॉर इंडिपेंडन्स- बिपीन चंद्र
(5)इंडिया सिन्स इंडिपेंडन्स- बिपीन चंद्र
(6)अर्ली हिस्ट्री ऑफ इंडिया - रोमिला थापर
(7) प्राचीन भारत- डी. एन.झा.
(8)अग्निहोत्री युपीएससी इतिहास गाईड
(9)अरिहंत नेट सेट इतिहास पुस्तक
(10)इतिहास तंत्र व तत्वज्ञान- शांता कोठेकर
(11)महाराष्ट्राचा इतिहास- डॉ अनिल कठारे
(12)महाराष्ट्राचा इतिहास-
डॉ गाठाळ
*भूगोल पेपर 2 पुस्तके*
(1)जिओग्रफी थ्रू मॅपस वर्ल्ड - के सिद्धार्थ
(2)जिओग्रफी थ्रू मॅपस इंडिया - के सिद्धार्थ
(3)विश्व भूगोल- मजीद हुसेन
(4)भारताचा भूगोल- डॉ अनिरुद्ध
(5)प्राकृतिक भूविज्ञान - सु प्र दाते
(6)महाराष्ट्राचा भूगोल- के ए खतीब
(7)भूगोलातील विचारवंत - सुरेखा पंडित
(8) भूगोल शास्त्र विचारवंत - मजीद हुसेन
(9) भारत व जगाचा भूगोल- अरुण सवदी
(10)मानवी भूगोल - मजीद हुसेन
(11)नकाशा व प्रात्यक्षिक भूगोल- पी एम नागतोडे
(12) अरिहंत नेट सेट भूगोल गाईड
*शिक्षणशास्त्र पेपर 2 पुस्तके*
(1)केंद्र प्रमुख पेपर दुसरा शालेय शिक्षणातील नियम, अधिनियम व शैक्षणिक नवविचार प्रवाह - डॉ.शशिकांत अन्नदाते (शिक्षणशास्त्र विषयाच्या बेसिक माहितीसाठी अत्यंत उपयुक्त)
(2)शिक्षणशास्त्र दर्शन - डॉ.श्रीहरी दराडे
(4)शिक्षणाचे तात्विक व समाजशास्त्रीय अधिष्ठान - म बा कुंडले
(5)प्रगत शैक्षणिक मानसशास्त्र - डॉ ह ना जगताप
(6)शैक्षणिक संशोधन पद्धती - बन्सी बिहारी पंडित
(7)शैक्षणिक मार्गदर्शन व समुपदेशन - डॉ मेघा गुळवणी
(8)शिक्षणातील आधुनिक विचारप्रवाह - डॉ नीलिमा सप्रे
(8)विशेष शिक्षण - एम एस सी ई आर टी च्या पुस्तिका
(9)प्रगत शैक्षणिक तंत्रज्ञान -डॉ.ह.ना.जगताप
(10)शिक्षणशास्त्र सेट मी होणारच - डॉ कृष्णा पाटील, प्रा राहुल चित्रकार
(11)संपूर्ण बालमानसशास्त्र - डॉ शशिकांत अन्नदाते
(12)शिक्षणशास्त्र नेट सेट - डॉ संजीवनी कदम
*समाजशास्त्र पुस्तके पेपर 2*
(1) समाजशास्त्र परिचय खंड 1 व 2-
विद्याभूषण व सचदेव
(२)सोशल चेंज- योगेंद्र सिंग
(3) समाजशास्रतील मूलभूत संकल्पना - सर्जेराव साळुंखे
(4)भारतीय समाज प्रश्न - प्रदीप आगलावे
(5)सामाजिक संशोधन पद्धती- प्रदीप आगलावे
(6)मूलभूत समाजशास्त्रीय विचार- प्रदीप आगलावे
(7)अरिहंत समाजशास्त्र नेट सेट गाइड
*समाजकार्य पेपर 2 पुस्तके*
(1) समाजकार्य- प्राजक्ता टांकसाळे
(2)समाजकार्य वस्तुनिष्ठ- प्राजक्ता टांकसाळे
(3)समाज विज्ञान कोश- गर्गे
(4)मानवी हक्क- के सागर
(5) व्यावसाईक समाजकार्य: शिक्षण व व्यवसाय- डॉ देवानंद शिंदे
(6) भारतातील समाजकल्याण प्रशासन -डी आर सचदेव
(7) अरिहंत नेट सेट गाइड
*मानसशास्त्र पेपर 2 पुस्तके*
(1)मानसशास्त्र - म न पलसाने
(2)उपयोजित मानसशस्त्र -पलसाने
(3)मानसशास्त्र - सिसरेली
(4)सामाजिक मानसशास्त्र-रॉबर्ट बेरोन अनुवाद साधना नातू
(5)बालमानसशास्त्र - शशिकांत
अन्नदाते
(6)वेकासिक मानसशास्त्र - रा र बोरुडे
(7) बोधनिक मानसशास्त्र -बोरुडे
(8)अरुण कुमार सिंह यांची पुस्तके
(9)संशोधन पद्धती- भरत देसाई
(10)अरिहंत मानसशास्त्र नेट सेट गाईड
*लोकप्रशासन पेपर 2 पुस्तके*
(1)प्रशासकीय विचारवंत - प्रसाद
(2)न्यू होरायजन्स ऑफ पब्लिक -मोहित भट्टचार्य
(3)भारतीय प्रशासन - श्रीराम माहेश्वरी
(4)भारतीय प्रशासन- व्ही बी पाटील
(5)प्रमुख प्रशासकीय विचारवंत - के आर बंग
(6) विकास प्रशासन- के आर बंग
(7)भारत में लोकप्रशासन- पद्मा रामचंद्रन
(8) 21 वी शताब्दी में लोकप्रशासन -
अशोक कुमार दुबे
*राज्यशास्त्र पेपर 2 पुस्तके*
(1) भारतीय राज्यघटना - वि मा
बाचल
(2)भारतीय राज्यघटना व राजकीय व्यवहार - के सागर
(3)पोलिटिकल थेअरी - ओ पी गाबा
(4)राजकीय सिद्धांत - भा ल भोळे
(5) आंतरराष्ट्रीय संबंध- देवळनकर
(6)इंडियन पॉलिटी - लक्ष्मीकांत
(7)भारतीय संसद -सुभाष कश्यप
(8)भारतीय संविधान- सुभाष कश्यप
(9)भारतीय राजकीय विचारवंत- बाचल
(10)भारतीय राज्यघटना- विनायक घायाळ
11.इंडियन पॉलिटी-लक्ष्मीकांत(अनुवादित)
12.गव्हर्नन्स इन इंडिया-लक्ष्मीकांत(अनुवादित)
*तत्वज्ञान पेपर 2 पुस्तके*
1. मराठी तत्वज्ञान महाकोश खंड 1 ते 3 - डी डी वाडेकर
2. पाश्चात्य तत्वज्ञानाचा इतिहास खंड 1 ते 3 - ग ना जोशी
3. भारतीय तत्वज्ञान - श्रीनिवास दीक्षित
4. देशोदेशीचे दार्शनिक - प्राचार्य शिवाजीराव भोसले
5.नेतीक व सामाजिक तत्वज्ञान - सु वा बखले
*Mass Communication Book*
1. Mass communication in india - keval j kumar
2.Mass communication principle and concept- seema hasan
3. Jornalism: who, what, when, where etc. - james glen stovall
4. Mass communication and journalism net set book- k r Gupta
*physical education*
1. NET SET physical education - Dr M l kamlesh
2. Physical education 2 and 3- Dr shyam Anand
*library science*
1.library And information science - T sarvanan
2. Library science privious solved paper- R P H publication
(सदर माहिती सेट परीक्षा देणाऱ्या आपल्या ओळखीच्या सर्व मित्र-मैत्रिणींना कळवा.)
(1) समाजकार्य- प्राजक्ता टांकसाळे
(2)समाजकार्य वस्तुनिष्ठ- प्राजक्ता टांकसाळे
(3)समाज विज्ञान कोश- गर्गे
(4)मानवी हक्क- के सागर
(5) व्यावसाईक समाजकार्य: शिक्षण व व्यवसाय- डॉ देवानंद शिंदे
(6) भारतातील समाजकल्याण प्रशासन -डी आर सचदेव
(7) अरिहंत नेट सेट गाइड
*मानसशास्त्र पेपर 2 पुस्तके*
(1)मानसशास्त्र - म न पलसाने
(2)उपयोजित मानसशस्त्र -पलसाने
(3)मानसशास्त्र - सिसरेली
(4)सामाजिक मानसशास्त्र-रॉबर्ट बेरोन अनुवाद साधना नातू
(5)बालमानसशास्त्र - शशिकांत
अन्नदाते
(6)वेकासिक मानसशास्त्र - रा र बोरुडे
(7) बोधनिक मानसशास्त्र -बोरुडे
(8)अरुण कुमार सिंह यांची पुस्तके
(9)संशोधन पद्धती- भरत देसाई
(10)अरिहंत मानसशास्त्र नेट सेट गाईड
*लोकप्रशासन पेपर 2 पुस्तके*
(1)प्रशासकीय विचारवंत - प्रसाद
(2)न्यू होरायजन्स ऑफ पब्लिक -मोहित भट्टचार्य
(3)भारतीय प्रशासन - श्रीराम माहेश्वरी
(4)भारतीय प्रशासन- व्ही बी पाटील
(5)प्रमुख प्रशासकीय विचारवंत - के आर बंग
(6) विकास प्रशासन- के आर बंग
(7)भारत में लोकप्रशासन- पद्मा रामचंद्रन
(8) 21 वी शताब्दी में लोकप्रशासन -
अशोक कुमार दुबे
*राज्यशास्त्र पेपर 2 पुस्तके*
(1) भारतीय राज्यघटना - वि मा
बाचल
(2)भारतीय राज्यघटना व राजकीय व्यवहार - के सागर
(3)पोलिटिकल थेअरी - ओ पी गाबा
(4)राजकीय सिद्धांत - भा ल भोळे
(5) आंतरराष्ट्रीय संबंध- देवळनकर
(6)इंडियन पॉलिटी - लक्ष्मीकांत
(7)भारतीय संसद -सुभाष कश्यप
(8)भारतीय संविधान- सुभाष कश्यप
(9)भारतीय राजकीय विचारवंत- बाचल
(10)भारतीय राज्यघटना- विनायक घायाळ
11.इंडियन पॉलिटी-लक्ष्मीकांत(अनुवादित)
12.गव्हर्नन्स इन इंडिया-लक्ष्मीकांत(अनुवादित)
*तत्वज्ञान पेपर 2 पुस्तके*
1. मराठी तत्वज्ञान महाकोश खंड 1 ते 3 - डी डी वाडेकर
2. पाश्चात्य तत्वज्ञानाचा इतिहास खंड 1 ते 3 - ग ना जोशी
3. भारतीय तत्वज्ञान - श्रीनिवास दीक्षित
4. देशोदेशीचे दार्शनिक - प्राचार्य शिवाजीराव भोसले
5.नेतीक व सामाजिक तत्वज्ञान - सु वा बखले
*Mass Communication Book*
1. Mass communication in india - keval j kumar
2.Mass communication principle and concept- seema hasan
3. Jornalism: who, what, when, where etc. - james glen stovall
4. Mass communication and journalism net set book- k r Gupta
*physical education*
1. NET SET physical education - Dr M l kamlesh
2. Physical education 2 and 3- Dr shyam Anand
*library science*
1.library And information science - T sarvanan
2. Library science privious solved paper- R P H publication
(सदर माहिती सेट परीक्षा देणाऱ्या आपल्या ओळखीच्या सर्व मित्र-मैत्रिणींना कळवा.)
डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ, औरंगाबाद
पीएच.डी गाईड रिक्त जागा माहिती
http://online.bamu.ac.in/unic/phd/all_center_open.php
पीएच.डी गाईड रिक्त जागा माहिती
http://online.bamu.ac.in/unic/phd/all_center_open.php
मुंबईच्या मध्य रेल्वे मधे पॉईंट्समन म्हणून काम करणाऱ्या मयूर शेळके चा व्हिडीओ आणि त्याने दाखवलेलं प्रसंगसावधान ह्याच सगळीकडे कौतुक होते आहे. हृदयाचा ठोका चुकवणारा तो व्हिडीओ सगळ्यांनी पाहिला असेल. समोरून १०० किलोमीटर / तास वेगाने येणारी उद्यान एक्स्प्रेस आणि तिच्या विरुद्ध रेल्वे ट्रॅक वर पळणाऱ्या मयूर ला बघताना अंगावर काटा उभा राहतो.
आपल्या अंध आईला चालताना कसं वाटत असेल हे अनुभवण्यासाठी आपले डोळे बंद करून त्याचा अनुभव घेण्याच्या नादात प्लॅटफॉर्म वरून खाली पडलेल्या त्याला आपण कोणत्या संकटात सापडलो आहोत याचा अंदाज ही आला नसेल. आपलं मुलं अचानक कुठे गायब झालं ह्याचा काहीच अंदाज त्या मातेला येत नव्हता. या सगळ्यात वाऱ्याच्या वेगाने मयूर शेळके त्या लहानग्याला वाचवण्यासाठी रेल्वे ट्रॅक वरून धावत आला. एका क्षणात त्याने आधी त्या मुलाला उचलून प्लॅटफॉर्म वर सुरक्षित केलं आणि त्या नंतर स्वतःला ही सुरक्षित केलं. अवघ्या एक, दोन सेकंदाच्या फरकाने उद्यान एक्सप्रेस तिकडे धडकली. हे सगळं निस्वार्थीपणे त्याने केलं. तसेच त्या नंतर ह्या पराक्रमासाठी मिळालेल्या बक्षिसाच्या रकमेची अर्धी रक्कम दानशूरपणे त्या मातेला दिली.
त्याच्या या पराक्रमाला आणि निस्वार्थीपणाला माझा कडक सॅल्यूट...
जे नुसते ट्विट आणि लाईव्ह वरून शब्दांचे तारे तोडत नाही आणि जमिनीवर आधी काम करतात अश्या महिंद्रा ग्रुप चे चेअरमन आनंद महिंद्रा यांनी त्याच्या पराक्रमाची दखल घेताना त्याला तब्बल १३ लाखांची महिंद्रा थर ही गाडी बक्षिस दिली आहे.
मयूर शेळके पुन्हा एकदा अभिनंदन आणि खूप साऱ्या शुभेच्छा.
©विनीत वर्तक
आपल्या अंध आईला चालताना कसं वाटत असेल हे अनुभवण्यासाठी आपले डोळे बंद करून त्याचा अनुभव घेण्याच्या नादात प्लॅटफॉर्म वरून खाली पडलेल्या त्याला आपण कोणत्या संकटात सापडलो आहोत याचा अंदाज ही आला नसेल. आपलं मुलं अचानक कुठे गायब झालं ह्याचा काहीच अंदाज त्या मातेला येत नव्हता. या सगळ्यात वाऱ्याच्या वेगाने मयूर शेळके त्या लहानग्याला वाचवण्यासाठी रेल्वे ट्रॅक वरून धावत आला. एका क्षणात त्याने आधी त्या मुलाला उचलून प्लॅटफॉर्म वर सुरक्षित केलं आणि त्या नंतर स्वतःला ही सुरक्षित केलं. अवघ्या एक, दोन सेकंदाच्या फरकाने उद्यान एक्सप्रेस तिकडे धडकली. हे सगळं निस्वार्थीपणे त्याने केलं. तसेच त्या नंतर ह्या पराक्रमासाठी मिळालेल्या बक्षिसाच्या रकमेची अर्धी रक्कम दानशूरपणे त्या मातेला दिली.
त्याच्या या पराक्रमाला आणि निस्वार्थीपणाला माझा कडक सॅल्यूट...
जे नुसते ट्विट आणि लाईव्ह वरून शब्दांचे तारे तोडत नाही आणि जमिनीवर आधी काम करतात अश्या महिंद्रा ग्रुप चे चेअरमन आनंद महिंद्रा यांनी त्याच्या पराक्रमाची दखल घेताना त्याला तब्बल १३ लाखांची महिंद्रा थर ही गाडी बक्षिस दिली आहे.
मयूर शेळके पुन्हा एकदा अभिनंदन आणि खूप साऱ्या शुभेच्छा.
©विनीत वर्तक
.....हे वर्ष तसे महत्त्वाचे आहे. या वर्षी मेरी क्यूरीला नोबेल पुरस्कार मिळून १०० वर्षे पूर्ण झाली. १९११ साली रेडियम आणि पोलोनियम या दोन किरणोत्सारी मूलद्रव्यांचा शोध लावल्याबद्दल हा पुरस्कार दिला गेला. मेरीने या दोन किरणोत्सारी मूलद्रव्यांचा नुसता शोधच लावला नाही तर तिने ही मूलद्रव्ये त्यांच्या खनिजापासून वेगळी करण्यातही यश मिळवले. हा शोध खनिजातून बाहेर पडणारे आयनन किरणोत्सर्जन मोजून हा शोध लावण्यात आला. या शोधामुळे पुढे असंख्य शोध लागले. सगळ्यात महत्त्वाचे म्हणजे या किरणांचा वैद्यकीय शास्त्रात पुढे प्रचंड वापर करण्यात इतर शास्त्रज्ञांना यश मिळाले. पुढे जाण्याआधी आयनन किरणोत्सर्जन म्हणजे काय हे ढोबळमानाने समजून घेण्याचा प्रयत्न करू.
आयननकारी किरणोत्सार म्हणजे अणूमधून बाहेर फेकली जाणारी एक प्रकारची उर्जा आहे जी विद्युत-चुंबकीय लहरींच्या स्वरुपात असते किंवा कणांच्या स्वरुपातही असू शकते. एखाद्या अणूचे सतत होणाऱ्या विभाजनास किरणोत्सर्ग असे म्हणतात. ही जी अतिरिक्त उर्जा असते आयनन उत्सर्गाच्या स्वरुपात बाहेर फेकली जाते. असो.
मेरी क्यूरीने तिच्या संशोधनात कुठलाही अभिनिवेश ठेवला नाही. प्रत्येक वेळी तिची बुद्धी नाविन्याच्या बाजूने असायची. तिच्या बुद्धीची कवाडे सर्वप्रकारच्या विचारांसाठी सतत उघडी असायची. तिने पूर्वीच्या प्रयोगांवर आधारलेल्या गृहितकांचा वापर करून प्रयोग आखले, त्यातून मिळणाऱ्या निकालांचे पृथक्करण करून त्याचा अर्थ लावला आणि त्याचे अहवाल जागतिक स्तरावर सादर केले. हे करत असताना तिच्यापुढे अनंत अडचणी उभ्या राहिल्या. सगळ्यात कठीण होते संशोधनासाठी पैसे उभे करणे. त्याकाळात अशा कामासाठी पैसे जमा करणे कठीण होते आणि विशेषतः एखाद्या स्त्रीसाठी. पण तिने खडतर कष्ट करत या सर्व अडचणींवर मात केली. ही लढाई लढत असताना ती विद्यापिठात शिकवतही असे.
मेरी क्यूरी एक संशोधक तर होतीच पण तिच्या सामाजिक जाणिवाही संवेदनशील होत्या.त्या काळातील समाजासमोर उभ्या असलेल्या अडचणीमधे मदत करण्यासाठी ती प्रत्यक्ष मदत करीत असे. उदाहरणार्थ पहिल्या महायुद्धात तिने गाड्यांवर क्ष्-किरणांची यंत्रे बसवली आणि युद्धभूमिवर जखमी सैनिकांसाठी शस्त्रक्रियांआधी क्ष-किरणचित्रे काढून दिली. हे काम तिने स्वयंसेविका म्हणून केले. या गाड्यांना त्या काळात ‘‘लिटिल क्यूरी’ म्हणून ओळखले जाई. अजून एक उदाहरण देता येईल. - कदाचित तुम्हाला हे माहीत नसेल. महायुद्धानंतर तिने इतरांबरोबर एक संस्था स्थापन केली ज्यातून आजची युनेस्को ही संस्था तयार झाली.
मेरी क्यूरीने जी शास्त्रीय शोधांमधे भर घातली त्या संशोधनाचा इतिहास युरेनियमच्या खाणीच्या इतिहासाशी जोडला गेला आहे. म्हणून या दोन्ही गोष्टींच्या इतिहासाचा अभ्यास एकाच वेळी करणे आवश्यक आहे.
मेरी क्यूरी (१८६७ ते १९३४)
या थोर संशोधिकेचे खरे नाव आहे मानिया स्क्लोडोवस्का. हिचे आईवडील एका शाळेत शिक्षक होते. त्यांच्या पाच मुलांपैकी ही सगळ्यात धाकटी. तिची एक बहीण त्याकाळात पॅरीसमधे डॉक्टर होती. या बहिणीने तिचे वैद्यकीय शिक्षणही पॅरीसमधेच पूर्ण केले होते. १८९१ मधे मेरी तिच्याकडे पॅरीसला गेली आणि तिने तेथील एका प्रथितयश संस्थेत पदार्थविज्ञान या विषयात पदवी घेतली. १९९२ साली तिने गणितात पदवी घेतली. पॅरीसमधे असताना मेरीची गाठ पिअर क्यूरी नावाच्या एका संशोधक आणि प्राध्यापकाशी पडली. हा प्राध्यापक त्या काळात पॅरीस विद्यापिठात शिकवीत असे आणि मेरीही तेथेच संशधन करत होती. यांच्या ओळखीचे रुपांतर स्नेहात आणि मग प्रेमात झाले आणि त्यांनी १८९५ साली एकमेकांशी विवाह केला. त्यांना दोन अपत्ये झाली. एकाचे नाव होते इव्ह आणि दुसऱ्याचे नाव होते आयरीन. त्याच साली तिने आणि पिअरने मिळून पोलोनियम आणि रेडियम या दोन मुलभूत द्रव्यांचा शोध लावला. १९०६ वर्षी पिअरचा एका अपघातात मृत्यू झाला. मेरीने न डगमगता आपले संशोधन पुढे चालू ठेवले आणि तिने पोलोनियम आणि रेडियम हे एकमेकांपासून वेगळे करून ते दोन वेगवेगळी द्रव्ये आहेत हे सिद्ध केले. या कामात तिने त्यांच्या किरणोत्सारी गुणांचा वापर केला. तिला १९०३ साली तिला, पिअर क्यूरी आणि हेन्री बेकरेल यांच्याबरोबर संयुक्तपणे नोबेल पुरस्कार मिळाला. हा पुरस्कार किरणोत्सर्गाच्या शोधासाठी मिळाला होता. दुसरा मिळाला १९११ मधे रेडियम आणि पोलोनियम या मूलद्रव्यांच्या शोधासाठी. १९१० साली तिने तिचा प्रबंध ‘‘ट्रिटाईज ऑन रेडिओॲक्टिविटी’’ प्रसिद्ध केला. १९१४ मधे ‘रेडियम इन्स्टिट्युट’ पॅरीसमधे स्थापन झाली.तिने अमेरिकेस दोन भेटी दिल्या. एक १९२१ आणि दुसरी १९२९ मधे. प्रत्येक वेळी तिला १ ग्रॅम रेडियम भेट देण्यात आले. पहिल्या भेटीत मिळालेले रेडियम तिने रेडियम इन्स्टिट्युट मधे वापरण्यास दिले आणि दुसरा ग्रॅम तिने रेडियम इन्स्टिट्युट, वॉर्सा या संस्थेला दिले. किरणोत्सारी पदार्थाच्या सतत संपर्कात आल्यामुळे तिला रक्ताचा कर्करोग झाला आणि त्यातच १९३४ साली मेरी क्यूरीचा मृत
आयननकारी किरणोत्सार म्हणजे अणूमधून बाहेर फेकली जाणारी एक प्रकारची उर्जा आहे जी विद्युत-चुंबकीय लहरींच्या स्वरुपात असते किंवा कणांच्या स्वरुपातही असू शकते. एखाद्या अणूचे सतत होणाऱ्या विभाजनास किरणोत्सर्ग असे म्हणतात. ही जी अतिरिक्त उर्जा असते आयनन उत्सर्गाच्या स्वरुपात बाहेर फेकली जाते. असो.
मेरी क्यूरीने तिच्या संशोधनात कुठलाही अभिनिवेश ठेवला नाही. प्रत्येक वेळी तिची बुद्धी नाविन्याच्या बाजूने असायची. तिच्या बुद्धीची कवाडे सर्वप्रकारच्या विचारांसाठी सतत उघडी असायची. तिने पूर्वीच्या प्रयोगांवर आधारलेल्या गृहितकांचा वापर करून प्रयोग आखले, त्यातून मिळणाऱ्या निकालांचे पृथक्करण करून त्याचा अर्थ लावला आणि त्याचे अहवाल जागतिक स्तरावर सादर केले. हे करत असताना तिच्यापुढे अनंत अडचणी उभ्या राहिल्या. सगळ्यात कठीण होते संशोधनासाठी पैसे उभे करणे. त्याकाळात अशा कामासाठी पैसे जमा करणे कठीण होते आणि विशेषतः एखाद्या स्त्रीसाठी. पण तिने खडतर कष्ट करत या सर्व अडचणींवर मात केली. ही लढाई लढत असताना ती विद्यापिठात शिकवतही असे.
मेरी क्यूरी एक संशोधक तर होतीच पण तिच्या सामाजिक जाणिवाही संवेदनशील होत्या.त्या काळातील समाजासमोर उभ्या असलेल्या अडचणीमधे मदत करण्यासाठी ती प्रत्यक्ष मदत करीत असे. उदाहरणार्थ पहिल्या महायुद्धात तिने गाड्यांवर क्ष्-किरणांची यंत्रे बसवली आणि युद्धभूमिवर जखमी सैनिकांसाठी शस्त्रक्रियांआधी क्ष-किरणचित्रे काढून दिली. हे काम तिने स्वयंसेविका म्हणून केले. या गाड्यांना त्या काळात ‘‘लिटिल क्यूरी’ म्हणून ओळखले जाई. अजून एक उदाहरण देता येईल. - कदाचित तुम्हाला हे माहीत नसेल. महायुद्धानंतर तिने इतरांबरोबर एक संस्था स्थापन केली ज्यातून आजची युनेस्को ही संस्था तयार झाली.
मेरी क्यूरीने जी शास्त्रीय शोधांमधे भर घातली त्या संशोधनाचा इतिहास युरेनियमच्या खाणीच्या इतिहासाशी जोडला गेला आहे. म्हणून या दोन्ही गोष्टींच्या इतिहासाचा अभ्यास एकाच वेळी करणे आवश्यक आहे.
मेरी क्यूरी (१८६७ ते १९३४)
या थोर संशोधिकेचे खरे नाव आहे मानिया स्क्लोडोवस्का. हिचे आईवडील एका शाळेत शिक्षक होते. त्यांच्या पाच मुलांपैकी ही सगळ्यात धाकटी. तिची एक बहीण त्याकाळात पॅरीसमधे डॉक्टर होती. या बहिणीने तिचे वैद्यकीय शिक्षणही पॅरीसमधेच पूर्ण केले होते. १८९१ मधे मेरी तिच्याकडे पॅरीसला गेली आणि तिने तेथील एका प्रथितयश संस्थेत पदार्थविज्ञान या विषयात पदवी घेतली. १९९२ साली तिने गणितात पदवी घेतली. पॅरीसमधे असताना मेरीची गाठ पिअर क्यूरी नावाच्या एका संशोधक आणि प्राध्यापकाशी पडली. हा प्राध्यापक त्या काळात पॅरीस विद्यापिठात शिकवीत असे आणि मेरीही तेथेच संशधन करत होती. यांच्या ओळखीचे रुपांतर स्नेहात आणि मग प्रेमात झाले आणि त्यांनी १८९५ साली एकमेकांशी विवाह केला. त्यांना दोन अपत्ये झाली. एकाचे नाव होते इव्ह आणि दुसऱ्याचे नाव होते आयरीन. त्याच साली तिने आणि पिअरने मिळून पोलोनियम आणि रेडियम या दोन मुलभूत द्रव्यांचा शोध लावला. १९०६ वर्षी पिअरचा एका अपघातात मृत्यू झाला. मेरीने न डगमगता आपले संशोधन पुढे चालू ठेवले आणि तिने पोलोनियम आणि रेडियम हे एकमेकांपासून वेगळे करून ते दोन वेगवेगळी द्रव्ये आहेत हे सिद्ध केले. या कामात तिने त्यांच्या किरणोत्सारी गुणांचा वापर केला. तिला १९०३ साली तिला, पिअर क्यूरी आणि हेन्री बेकरेल यांच्याबरोबर संयुक्तपणे नोबेल पुरस्कार मिळाला. हा पुरस्कार किरणोत्सर्गाच्या शोधासाठी मिळाला होता. दुसरा मिळाला १९११ मधे रेडियम आणि पोलोनियम या मूलद्रव्यांच्या शोधासाठी. १९१० साली तिने तिचा प्रबंध ‘‘ट्रिटाईज ऑन रेडिओॲक्टिविटी’’ प्रसिद्ध केला. १९१४ मधे ‘रेडियम इन्स्टिट्युट’ पॅरीसमधे स्थापन झाली.तिने अमेरिकेस दोन भेटी दिल्या. एक १९२१ आणि दुसरी १९२९ मधे. प्रत्येक वेळी तिला १ ग्रॅम रेडियम भेट देण्यात आले. पहिल्या भेटीत मिळालेले रेडियम तिने रेडियम इन्स्टिट्युट मधे वापरण्यास दिले आणि दुसरा ग्रॅम तिने रेडियम इन्स्टिट्युट, वॉर्सा या संस्थेला दिले. किरणोत्सारी पदार्थाच्या सतत संपर्कात आल्यामुळे तिला रक्ताचा कर्करोग झाला आणि त्यातच १९३४ साली मेरी क्यूरीचा मृत
्यू झाला. तिच्या आणि तिच्या पतीच्या अस्थी १९९५ साली कर्मभूमि पॅरीसला हलविण्यात आल्या. ( असे म्हणतात त्या अस्थीतील किरणोत्सारी द्रव्ये अजून १५०० वर्षं तरी उत्सर्जन करत राहाणार आहेत.)
रेडियमचा शोध कसा लागला.
एकोणीसव्या शतकाच्या शेवटी शेवटी म्हणजे १८९५ साली कॉनराड रंटगनने क्ष किरणांचा शोध लावला ज्याने अपारदर्शक शरीराच्या आतील रचना दिसू लागल्या. याच्या मागोमाग १८९८ साली युरेनियम क्षाराच्या स्फुरदीप्तिचा (फॉस्पोरेसन्स) अभ्यास करता करता हेन्री बेकरेलने युरॅनिक किरणांचा शोध लावला.
त्याच काळात, १८९४ साली मेरी स्कोडॉस्का नावाची पोलंडची एक तरुण मुलगी, पॅरीसमधे एका संस्थेमधे (फॅकल्टी ऑफ सायन्स) संशोधन करण्यासाठी आली. या मुलीने नुकतेच सॉरबॉन विद्यापिठात पदार्थविज्ञान आणि गणिताचा अभ्यास पूर्ण करून पदवी मिळवली होती. तिला या संस्थेत संशोधन करून डॉक्टरेट मिळवायची होती. याच संशोधन संस्थेत श्री पिअर क्यूरी संशोधन करीत होते. मेरीने प्रथम क्ष किरणांवर अभ्यास करण्याचे ठरवले होते. जरी क्ष किरणांचा शोध तसा नुकताच लागला असला तरी त्या किरणांवर अनेक शास्त्रज्ञांनी बरेच संशोधन केले होते आणि बरेच शास्त्रज्ञ त्यावर अजूनही काम करत होते. तुलनेने युरॅनिक किरणांवर कमी शास्त्रज्ञ काम करीत होते. उदा. १८९६ सालापर्यंत क्ष किरणांवर १००० संशोधन निबंध आणि ५० पुस्तके प्रसिद्ध झाली होती तर बेकरेल युरॅनिक किरणांवर फक्त २० निबंध प्रसिद्ध झाले होते. या किरणांवर अजून शास्त्रज्ञांचे म्हणावे तेवढे लक्ष गेलेले दिसत नव्हते.म्हणून मेरीने या किरणांवर संशोधन करण्याचे ठरवले. या निर्णयाला अजून एक कारण होते- पिअरने आणि त्याच्या भावाने एक उपकरण तयार केले होते ज्याचे नाव होते क्यूरीज इलेक्ट्रोमिटर. या उपकरणाने किरणोत्सर्गाने होणारे हवेचे आयनन बऱ्यापैकी अचूकतेने मोजता येत होते. या उपकराणाच्या सहाय्याने तिला आपले संशोधानाचे योग्य मापन करता येणार होते.
मेरीने रु लोमाँड, पॅरिस येथे पिअरच्या संशोधन संस्थेत पोलंडमधील जोचिमस्टाल खाणीत सापडणाऱ्या युरेनियमच्या खनिजाच्या (पिचब्लेंड) नमुन्यावर अभ्यास सुरू केला. पोलंडवर त्या काळात ऑस्ट्रियाचे राज्य होते. तिला हे खनिज सोडल्यास अजून कुठला पदार्थ किरणोत्सर्ग करतात याचा शोध घ्यायचा होता. यासाठी तिने सॉर्बॉन विद्यापिठातील सर्व संयुगे आणि खनिजांचा अभ्यास सुरू केला. तिच्या लक्षात एक महत्वाची गोष्ट आली ती म्हणजे युरेनियमचे सर्व क्षार आणि संयुगे किरणोत्सर्ग करतात. त्याच प्रकारचे उत्सर्जन थोरियमचे क्षारही करतात हे तिच्या लक्षात आले पण तिला हे माहीत नव्हते की गर्मनीमधे काहीच आठवड्यापूर्वी याचा शोध लागला होता.
तिने तिचे लक्ष मग जोचिमस्टाल खाणीतील पिचब्लेंड खनिजावर केंद्रित केले. तिला या संशोधनात हे कळले की या खनिजाच्या खडकाच्या तुकड्यातून होणारे उत्सर्जन हे नेहमीपेक्षा अडीचपट होते. नुसत्या युरेनियममधून एवढे उत्सर्जन शक्य नव्हते. या अतिरिक्त उत्सर्जनाचा हिशेब लावायचा म्हणजे एकच शक्यता होती की अजून कुठलातरी पदार्थ हे उत्सर्जन करत आहे. त्यादिवशी तिने तिच्या वहीत लिहिले, ‘दुसरा कुठलातरी पदार्थ हवेचे आयनन करत असेल का? नाहीतर याचा हिशेब कसा लावायचा.’तिला लवकरच हेही उमगले की युरेनियमचे सगळे क्षार आणि निसर्गात आढळणाऱ्या युरेनियम फॉस्फेट हे युरेनियम धातूपेक्षा जास्त किरणोत्सर्गी असतात आणि त्याबाबतीत तिने नोंद केला, ‘ याचाच अर्थ असा होतो की या संयुगांमधे अजून कुठले तरी द्रव असावे जे युरेनियमपेक्षा जास्त किरणोत्सर्गी आहे.’
मग तिने युरेनियम खनिजाचा दुसरा नमुना पैदा केला आणि अत्यंत कष्टाने त्यातील तो रहस्यमय पदार्थ वेगळा करायचे प्रयोग सुरू केले. ही प्रक्रिया त्याकाळात आत्ता वाटते तेवढी सोपी नव्हती. तिच्या नवऱ्यानेही मग या संशोधनात भाग घेण्यास सुरुवात केली. त्यांनी या संशोधनात अजून एका शास्त्रज्ञाची मदत घेतली ज्याचे नाव होते गुस्ताव्ह बेमाँट. हा या École de Physique et Chimie de la Ville de Paris संस्थेत रसायनशास्त्रज्ञ होता. या संशोधनासाठी त्या काळात त्यांना विद्यापिठाच्या आवारात रिकामी पडलेली एक छपरी मिळाली. अर्थात त्याबद्दल त्यांची कसलीही तक्रार नव्हतीच. त्या खोलीत मेरीने खनिजावर अनेक प्रक्रिया केल्या. फ्रेसेनियस रसायनशास्त्रातील अनेक विश्र्लेषण करण्याच्या पद्धती वापरून तिने या खनिजातील अनेक संयुगे वेगळी केली आणि प्रत्येकातील किरणोत्सर्जन मोजले.
यातील बिस्मथासलेल्या पदार्थांमधे तीव्र किरणोत्सर्ग त्यांना सापडला. त्याबद्दल त्यांनी एक नोंद केली, ‘आम्हाला असे वाटते आहे की पिचब्लेंडमधून वेगळा काढलेल्या पदार्थात एक माहीत नसलेला धातू आहे ज्याचे गुणधर्म बिस्मथसारखे आहेत. जर हा धातू त्याच्यात आहे हे सिद्ध झाले तर आम्ही त्याचे नाव पोलोनियम असे ठेवणार आहोत. आमच्यापैकी एकाच्या देशाचे नाव ठेवावे असे आम्हाला वाटतंय.’ या धातूचे Po हे चिन्ह १३ जुलै १८९३ या दिवशी त्यांनी क
रेडियमचा शोध कसा लागला.
एकोणीसव्या शतकाच्या शेवटी शेवटी म्हणजे १८९५ साली कॉनराड रंटगनने क्ष किरणांचा शोध लावला ज्याने अपारदर्शक शरीराच्या आतील रचना दिसू लागल्या. याच्या मागोमाग १८९८ साली युरेनियम क्षाराच्या स्फुरदीप्तिचा (फॉस्पोरेसन्स) अभ्यास करता करता हेन्री बेकरेलने युरॅनिक किरणांचा शोध लावला.
त्याच काळात, १८९४ साली मेरी स्कोडॉस्का नावाची पोलंडची एक तरुण मुलगी, पॅरीसमधे एका संस्थेमधे (फॅकल्टी ऑफ सायन्स) संशोधन करण्यासाठी आली. या मुलीने नुकतेच सॉरबॉन विद्यापिठात पदार्थविज्ञान आणि गणिताचा अभ्यास पूर्ण करून पदवी मिळवली होती. तिला या संस्थेत संशोधन करून डॉक्टरेट मिळवायची होती. याच संशोधन संस्थेत श्री पिअर क्यूरी संशोधन करीत होते. मेरीने प्रथम क्ष किरणांवर अभ्यास करण्याचे ठरवले होते. जरी क्ष किरणांचा शोध तसा नुकताच लागला असला तरी त्या किरणांवर अनेक शास्त्रज्ञांनी बरेच संशोधन केले होते आणि बरेच शास्त्रज्ञ त्यावर अजूनही काम करत होते. तुलनेने युरॅनिक किरणांवर कमी शास्त्रज्ञ काम करीत होते. उदा. १८९६ सालापर्यंत क्ष किरणांवर १००० संशोधन निबंध आणि ५० पुस्तके प्रसिद्ध झाली होती तर बेकरेल युरॅनिक किरणांवर फक्त २० निबंध प्रसिद्ध झाले होते. या किरणांवर अजून शास्त्रज्ञांचे म्हणावे तेवढे लक्ष गेलेले दिसत नव्हते.म्हणून मेरीने या किरणांवर संशोधन करण्याचे ठरवले. या निर्णयाला अजून एक कारण होते- पिअरने आणि त्याच्या भावाने एक उपकरण तयार केले होते ज्याचे नाव होते क्यूरीज इलेक्ट्रोमिटर. या उपकरणाने किरणोत्सर्गाने होणारे हवेचे आयनन बऱ्यापैकी अचूकतेने मोजता येत होते. या उपकराणाच्या सहाय्याने तिला आपले संशोधानाचे योग्य मापन करता येणार होते.
मेरीने रु लोमाँड, पॅरिस येथे पिअरच्या संशोधन संस्थेत पोलंडमधील जोचिमस्टाल खाणीत सापडणाऱ्या युरेनियमच्या खनिजाच्या (पिचब्लेंड) नमुन्यावर अभ्यास सुरू केला. पोलंडवर त्या काळात ऑस्ट्रियाचे राज्य होते. तिला हे खनिज सोडल्यास अजून कुठला पदार्थ किरणोत्सर्ग करतात याचा शोध घ्यायचा होता. यासाठी तिने सॉर्बॉन विद्यापिठातील सर्व संयुगे आणि खनिजांचा अभ्यास सुरू केला. तिच्या लक्षात एक महत्वाची गोष्ट आली ती म्हणजे युरेनियमचे सर्व क्षार आणि संयुगे किरणोत्सर्ग करतात. त्याच प्रकारचे उत्सर्जन थोरियमचे क्षारही करतात हे तिच्या लक्षात आले पण तिला हे माहीत नव्हते की गर्मनीमधे काहीच आठवड्यापूर्वी याचा शोध लागला होता.
तिने तिचे लक्ष मग जोचिमस्टाल खाणीतील पिचब्लेंड खनिजावर केंद्रित केले. तिला या संशोधनात हे कळले की या खनिजाच्या खडकाच्या तुकड्यातून होणारे उत्सर्जन हे नेहमीपेक्षा अडीचपट होते. नुसत्या युरेनियममधून एवढे उत्सर्जन शक्य नव्हते. या अतिरिक्त उत्सर्जनाचा हिशेब लावायचा म्हणजे एकच शक्यता होती की अजून कुठलातरी पदार्थ हे उत्सर्जन करत आहे. त्यादिवशी तिने तिच्या वहीत लिहिले, ‘दुसरा कुठलातरी पदार्थ हवेचे आयनन करत असेल का? नाहीतर याचा हिशेब कसा लावायचा.’तिला लवकरच हेही उमगले की युरेनियमचे सगळे क्षार आणि निसर्गात आढळणाऱ्या युरेनियम फॉस्फेट हे युरेनियम धातूपेक्षा जास्त किरणोत्सर्गी असतात आणि त्याबाबतीत तिने नोंद केला, ‘ याचाच अर्थ असा होतो की या संयुगांमधे अजून कुठले तरी द्रव असावे जे युरेनियमपेक्षा जास्त किरणोत्सर्गी आहे.’
मग तिने युरेनियम खनिजाचा दुसरा नमुना पैदा केला आणि अत्यंत कष्टाने त्यातील तो रहस्यमय पदार्थ वेगळा करायचे प्रयोग सुरू केले. ही प्रक्रिया त्याकाळात आत्ता वाटते तेवढी सोपी नव्हती. तिच्या नवऱ्यानेही मग या संशोधनात भाग घेण्यास सुरुवात केली. त्यांनी या संशोधनात अजून एका शास्त्रज्ञाची मदत घेतली ज्याचे नाव होते गुस्ताव्ह बेमाँट. हा या École de Physique et Chimie de la Ville de Paris संस्थेत रसायनशास्त्रज्ञ होता. या संशोधनासाठी त्या काळात त्यांना विद्यापिठाच्या आवारात रिकामी पडलेली एक छपरी मिळाली. अर्थात त्याबद्दल त्यांची कसलीही तक्रार नव्हतीच. त्या खोलीत मेरीने खनिजावर अनेक प्रक्रिया केल्या. फ्रेसेनियस रसायनशास्त्रातील अनेक विश्र्लेषण करण्याच्या पद्धती वापरून तिने या खनिजातील अनेक संयुगे वेगळी केली आणि प्रत्येकातील किरणोत्सर्जन मोजले.
यातील बिस्मथासलेल्या पदार्थांमधे तीव्र किरणोत्सर्ग त्यांना सापडला. त्याबद्दल त्यांनी एक नोंद केली, ‘आम्हाला असे वाटते आहे की पिचब्लेंडमधून वेगळा काढलेल्या पदार्थात एक माहीत नसलेला धातू आहे ज्याचे गुणधर्म बिस्मथसारखे आहेत. जर हा धातू त्याच्यात आहे हे सिद्ध झाले तर आम्ही त्याचे नाव पोलोनियम असे ठेवणार आहोत. आमच्यापैकी एकाच्या देशाचे नाव ठेवावे असे आम्हाला वाटतंय.’ या धातूचे Po हे चिन्ह १३ जुलै १८९३ या दिवशी त्यांनी क
ेलेल्या नोंदीत नोंदवले गेले.(ही नोंद पिर क्यूरीने केली होती). लवकरच या नवीन धातूवर एक शोध निबंध प्रसिद्ध करण्यात आला. त्यात हा धातू युरेनियमपेक्षा जास्त किरणोत्सारी आहे असे जाहीर करण्यात आले पण हा धातू अजून कोणाच्या दृष्टीस पडला नव्हता. क्यू
युरेनियमच्या किरणोत्सर्गाचा अभ्यास क्यूरी दांपत्याने अजून सोडलेला नव्हता. युरेनियमचे रासायनिक आणि भौतिक पृथकरण करताना त्यांना अजून एका भागात तीव्र किरणोत्सर्ग आढळला. यात बेरियम होते. त्यातून त्यांनी असे अनुमान काढले की कदाचित बेरियमसारखे गुणधर्म असलेला एखाद्या पदार्थाचे त्यात अस्तित्व असले पाहिजे. त्यांनी हे गृहितक तीन पायऱ्यात तपासून पाहण्याचे ठरवले. प्रथम त्यांनी फक्त बेरियममधून किरणोत्सर्गन होत नाही याची नोंद केली. पिचब्लेंडमधे असलेल्या बेरियम क्लोराईडमुळे किरणोत्सर्गन होत असावे. (जे त्यांनी पिचब्लेंडमधून वेगळे करण्यात यश मिळवले होते). शेवटी अनेक प्रयत्नांनंतर त्यांनी क्लोराईड सॉल्ट वेगळे करण्यात यश मिळवले ज्यातून युरेनियमपेक्षा ९०० पट जास्त किरणोत्सर्जन होत होते.
या क्षाराचे एमिशन स्पेक्ट्रोस्कोपी तंत्राने पृथक्करण केल्यावर असे आढळले स्पेक्ट्रोस्कोपमधे ज्या रेषा दिसल्या त्या कुठल्याच ज्ञात असलेल्या मूलद्रव्याच्या रेषांसारख्या नव्हत्या. शिवाय त्यांना असेही आढळले की किरणोत्सर्गाची तीव्रता वाढे (क्लोराईडची जशी शुद्धता वाढे तसे) तशा या रेषांची तीव्रताही वाढत होती. (त्या जास्त ठळक दिसत) पण बेरियमच्या रेषांची तीव्रता मात्र कमी होत होती. (त्या अस्पष्ट दिसत). क्यूरी पतीपत्नींनी त्या दिवशी नोंद केली, ‘आम्हाला आता ठामपणे वाटू लागले आहे की या पदार्थामधे कुठलेतरी नवीनच मूलद्रव्य आहे.आम्ही त्याचे नाव रेडियम ठेवावे असे सुचवतो. हे नवीन किरणोत्सारी मूलद्रव्य जे आम्ही अलग केले आहे त्यात आजूनही बेरियमचा मोठा अंश आहे हे नाकारता येत नाही पण रेडियममधून जे किरणोत्सर्जन होत आहे त्याचे प्रमाण तुलनेने प्रचंड आहे हेही तितकेच खरे आहे.’ अशा रितीने त्यांच्या प्रयोगशाळेत १८ नोव्हेंबर १९९८ या दिवशी वहीत अजून एक नोंद केली गेली - ‘‘रेडियम?’’
या नवीन मूलद्रव्याच्या शोधास सर्वमान्यता मिळण्यासाठी त्या मूलद्रव्याचे विलगीकरण, शुद्धीकरण, आणि रासायनिक गुणधर्माचा अभ्यास करायचा होता. शिवाय स्पेक्ट्रोस्कोपमधे दिसणाऱ्या रेषा या इतर मूलद्रव्याच्या नाहीत हेही सिद्ध करायचे होते.
मेरी क्यूरीने मग युरेनियममधून रेडियम विलग करण्याचा प्रयत्न आरंभला. त्यासाठी तिने ऑस्ट्रियातील जोचिमस्टाल खाणीतून आणलेले युरेनियमचे खनिज वापरले. शेवटी तिला एक टन खनिजामधून काही मिली ग्राम रेडियम क्लोराईड मिळविण्यात यश मिळाले.
१९०२ साली २१ जुलैला मेरी क्यूरीने ०.१२९ ग्रॅम बेरियम क्लोराईड वापरून (याच्यात रेडियम १:१००० असण्याची शक्यता होती) या नवीन मूलद्रव्याच्या अणूचे वस्तुमान काढण्यात यश मिळवले. ते होते २२३.३. नंतर तिने ते दुरुस्त केले - २२५ (+/-) १. हाच आकडा तिने अजून एकदा दुरुस्त केला - २२६.४. आता सर्वमान्य, अधुनिक तंत्रज्ञान वापरून जी किंमत निश्चित करण्यात आली आहे ती आहे २२६.०२५४. या क्लोराईडच्या नमुन्यात प्रथमच रेडियम दिसले आणि ते युरेनियमपेक्षा दहा लाख पटीने किरणोत्सर्जन करीत होते.
१९०३ या वर्षी नोव्हेंबरमधे मेरी क्यूरीने तिचा शोधनिबंध सॉरबॉन विद्यापिठात डॉक्टरेटसाठी सादर केला. त्याच वर्षी स्विडनच्या ॲकॅडमीने तिला, पिअरला आणि हेन्री बेकरेलला किरणोत्सर्गाचा शोध लावण्याबद्दल पदार्थविज्ञानाच्या क्षेत्रातील नोबेल पुरस्कार जाहीर केला.
१९११ मधे मेरी क्यूरीला या संस्थेने रसायनशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार जाहीर केला. यावेळी तो पोलोनियम आणि रेडियमच्या गुणधर्माचा अभ्यास करून ते निश्चित केल्याबद्दल देण्यात आला.
किरणोत्सर्जन मोजण्याच्या एककाला पिअर क्यूरीच्या स्मरणार्थ क्यूरी हे नाव दिले गेले. त्यानंतर आंतरराष्ट्रीय रेडियम मानक समितीने मेरी क्यूरीला रेडियमचा एक नमुना तयार करण्यास सांगितला. मेरी क्यूरीने २१,९९ मि. ग्रॅ. वजनाचे विशुद्ध रेडियम क्लोराईड तयार करून दिले. जे एका बंद केलेल्या काचेच्या नळकांड्यात ठेवले गेले आहे. इतर राष्ट्रांसाठीही असे नमुने तयार करण्यात येऊन ते सगळीकडे पाठविण्यात आले. मूळ नमुना मात्र Bureau International de Poids et Mesures in Sevres येथे ठेवण्यात आला आहे.
रेडियमचे उपयोग आणि किरणोपचाराचा उदय.
बेकरेलने युरॅनिक किरणांचा शोध लावला आणि त्या नंतर अर्न्स्ट रुदरफोर्ड व फ्रेडरिक सॉडी यांनी किरणोत्सर्गातून बाहेर पडणारा किरणोत्सार हा तीन प्रकारच्या किरणांनी (प्रारणांनी) बनलेला आहे. हा किरणोत्सार विद्युत आणि चुंबकीय उर्जेच्या प्रभावक्षेत्रात वेगवेगळे गुणधर्म अंगिकारतात. ८०% पेक्षा जास्त किरणोत्सार हा अल्फा कणांचा असतो. आणि त्यात फार कमी वेधनशक्ती असते. (Penatrating Power).दुसऱ्या प्रकारची किरणे ज्याला आपण बिटा किरणोत्सार म्हणतो हासुद
युरेनियमच्या किरणोत्सर्गाचा अभ्यास क्यूरी दांपत्याने अजून सोडलेला नव्हता. युरेनियमचे रासायनिक आणि भौतिक पृथकरण करताना त्यांना अजून एका भागात तीव्र किरणोत्सर्ग आढळला. यात बेरियम होते. त्यातून त्यांनी असे अनुमान काढले की कदाचित बेरियमसारखे गुणधर्म असलेला एखाद्या पदार्थाचे त्यात अस्तित्व असले पाहिजे. त्यांनी हे गृहितक तीन पायऱ्यात तपासून पाहण्याचे ठरवले. प्रथम त्यांनी फक्त बेरियममधून किरणोत्सर्गन होत नाही याची नोंद केली. पिचब्लेंडमधे असलेल्या बेरियम क्लोराईडमुळे किरणोत्सर्गन होत असावे. (जे त्यांनी पिचब्लेंडमधून वेगळे करण्यात यश मिळवले होते). शेवटी अनेक प्रयत्नांनंतर त्यांनी क्लोराईड सॉल्ट वेगळे करण्यात यश मिळवले ज्यातून युरेनियमपेक्षा ९०० पट जास्त किरणोत्सर्जन होत होते.
या क्षाराचे एमिशन स्पेक्ट्रोस्कोपी तंत्राने पृथक्करण केल्यावर असे आढळले स्पेक्ट्रोस्कोपमधे ज्या रेषा दिसल्या त्या कुठल्याच ज्ञात असलेल्या मूलद्रव्याच्या रेषांसारख्या नव्हत्या. शिवाय त्यांना असेही आढळले की किरणोत्सर्गाची तीव्रता वाढे (क्लोराईडची जशी शुद्धता वाढे तसे) तशा या रेषांची तीव्रताही वाढत होती. (त्या जास्त ठळक दिसत) पण बेरियमच्या रेषांची तीव्रता मात्र कमी होत होती. (त्या अस्पष्ट दिसत). क्यूरी पतीपत्नींनी त्या दिवशी नोंद केली, ‘आम्हाला आता ठामपणे वाटू लागले आहे की या पदार्थामधे कुठलेतरी नवीनच मूलद्रव्य आहे.आम्ही त्याचे नाव रेडियम ठेवावे असे सुचवतो. हे नवीन किरणोत्सारी मूलद्रव्य जे आम्ही अलग केले आहे त्यात आजूनही बेरियमचा मोठा अंश आहे हे नाकारता येत नाही पण रेडियममधून जे किरणोत्सर्जन होत आहे त्याचे प्रमाण तुलनेने प्रचंड आहे हेही तितकेच खरे आहे.’ अशा रितीने त्यांच्या प्रयोगशाळेत १८ नोव्हेंबर १९९८ या दिवशी वहीत अजून एक नोंद केली गेली - ‘‘रेडियम?’’
या नवीन मूलद्रव्याच्या शोधास सर्वमान्यता मिळण्यासाठी त्या मूलद्रव्याचे विलगीकरण, शुद्धीकरण, आणि रासायनिक गुणधर्माचा अभ्यास करायचा होता. शिवाय स्पेक्ट्रोस्कोपमधे दिसणाऱ्या रेषा या इतर मूलद्रव्याच्या नाहीत हेही सिद्ध करायचे होते.
मेरी क्यूरीने मग युरेनियममधून रेडियम विलग करण्याचा प्रयत्न आरंभला. त्यासाठी तिने ऑस्ट्रियातील जोचिमस्टाल खाणीतून आणलेले युरेनियमचे खनिज वापरले. शेवटी तिला एक टन खनिजामधून काही मिली ग्राम रेडियम क्लोराईड मिळविण्यात यश मिळाले.
१९०२ साली २१ जुलैला मेरी क्यूरीने ०.१२९ ग्रॅम बेरियम क्लोराईड वापरून (याच्यात रेडियम १:१००० असण्याची शक्यता होती) या नवीन मूलद्रव्याच्या अणूचे वस्तुमान काढण्यात यश मिळवले. ते होते २२३.३. नंतर तिने ते दुरुस्त केले - २२५ (+/-) १. हाच आकडा तिने अजून एकदा दुरुस्त केला - २२६.४. आता सर्वमान्य, अधुनिक तंत्रज्ञान वापरून जी किंमत निश्चित करण्यात आली आहे ती आहे २२६.०२५४. या क्लोराईडच्या नमुन्यात प्रथमच रेडियम दिसले आणि ते युरेनियमपेक्षा दहा लाख पटीने किरणोत्सर्जन करीत होते.
१९०३ या वर्षी नोव्हेंबरमधे मेरी क्यूरीने तिचा शोधनिबंध सॉरबॉन विद्यापिठात डॉक्टरेटसाठी सादर केला. त्याच वर्षी स्विडनच्या ॲकॅडमीने तिला, पिअरला आणि हेन्री बेकरेलला किरणोत्सर्गाचा शोध लावण्याबद्दल पदार्थविज्ञानाच्या क्षेत्रातील नोबेल पुरस्कार जाहीर केला.
१९११ मधे मेरी क्यूरीला या संस्थेने रसायनशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार जाहीर केला. यावेळी तो पोलोनियम आणि रेडियमच्या गुणधर्माचा अभ्यास करून ते निश्चित केल्याबद्दल देण्यात आला.
किरणोत्सर्जन मोजण्याच्या एककाला पिअर क्यूरीच्या स्मरणार्थ क्यूरी हे नाव दिले गेले. त्यानंतर आंतरराष्ट्रीय रेडियम मानक समितीने मेरी क्यूरीला रेडियमचा एक नमुना तयार करण्यास सांगितला. मेरी क्यूरीने २१,९९ मि. ग्रॅ. वजनाचे विशुद्ध रेडियम क्लोराईड तयार करून दिले. जे एका बंद केलेल्या काचेच्या नळकांड्यात ठेवले गेले आहे. इतर राष्ट्रांसाठीही असे नमुने तयार करण्यात येऊन ते सगळीकडे पाठविण्यात आले. मूळ नमुना मात्र Bureau International de Poids et Mesures in Sevres येथे ठेवण्यात आला आहे.
रेडियमचे उपयोग आणि किरणोपचाराचा उदय.
बेकरेलने युरॅनिक किरणांचा शोध लावला आणि त्या नंतर अर्न्स्ट रुदरफोर्ड व फ्रेडरिक सॉडी यांनी किरणोत्सर्गातून बाहेर पडणारा किरणोत्सार हा तीन प्रकारच्या किरणांनी (प्रारणांनी) बनलेला आहे. हा किरणोत्सार विद्युत आणि चुंबकीय उर्जेच्या प्रभावक्षेत्रात वेगवेगळे गुणधर्म अंगिकारतात. ८०% पेक्षा जास्त किरणोत्सार हा अल्फा कणांचा असतो. आणि त्यात फार कमी वेधनशक्ती असते. (Penatrating Power).दुसऱ्या प्रकारची किरणे ज्याला आपण बिटा किरणोत्सार म्हणतो हासुद
्धा विद्युतभारित कणांचा बनलेला असतो आणि हा आकाराने अल्फा किरणांपेक्षा बराच लहान असतो. याच्यात उर्जा तुलनेने जास्त असते आणि तो आपल्या स्नायुंच्या पेशी किंवा मांस वेधून काही अंतरापर्यंत खोलवर जाऊ शकतो. तिसऱ्या प्रकाराला आज आपण गॅमा किरणे म्हणून ओळखतो. हा किरणोत्सारात बाहेर पडणाऱ्या किरणांच्या फक्त एक टक्का असतो. याच्यात प्रचंड उर्जा असते आणि याची भेद करण्याची शक्तीही तुलनेने प्रचंड असते. (ही किरणे लघू तरंगलांबीची असतात.)
रेडियमचा वापर वैद्यकीय शास्त्रात अर्बुद नष्ट करण्यात १९०० साली प्रथम झाला. दोन जर्मन शास्त्रज्ञांना प्रथम कातड्यावर रेडियमने जळल्याच्या खुणा आढळल्या आणि हेन्री बेकरेल एकदा खिशात रेडियम असलेली एक काचेची छोटी बाटली घेऊन वावरत होता. १४ दिवसांनतर त्याला मांडीवर भाजल्याच्या जखमा आढळल्या. हा प्रकार त्याने पिअरच्या कानावर घातला. ही कहाणी ऐकून त्याला विस्मय वाटला खरा पण खात्री करण्यासाठी त्याने रेडियमची एक छोटी कुपी त्याच्या हातावर दहा तास बांधली. त्याने सुद्धा त्याच्या हातावर भाजल्याच्या खुणा आढळल्या. हे पाहिल्यावर पिअरला रेडियमचा उपयोग वैद्यकीय शास्त्रात करता येईल अशी खात्री पटली. इकडे बेकरेलच्या भाजल्याच्या जखमांनी गंभीर स्वरूप धारण केल्यावर त्याने सरळ त्वचेच्या डॉक्टरांना गाठले. यांचे नाव होते डॉ. अर्न्स्ट बेनिअर. त्यांनी या प्रकारच्या जखमा पूर्वी पाहिल्या होत्या. क्ष किरणांनी याच प्रकारच्या जखमा होत असत किंवा होतात. त्यांच्या मनात पहिला विचार आला की ज्याप्रमाणे क्ष किरणांचा वापर वैद्यकीय उपचारात केला गेला तसाच किंवा तत्सम वापर या नवीन किरणांचाही करता येऊ शकेल. त्यांनी मागे लागून क्यूरी दांपत्याला थोडेसे रेडियम डॉ. हेन्री डॅनलॉस यांना देण्यास सांगितले. हे एक त्वचारोग तज्ञ होते आणि त्यांनी रेडियमचा वापर लुपस व इतर त्वचारोगात यशस्वीपणे केला. हा वापर कसा केला यासंबधित त्यांनी एक शोधनिबंध १९०१ या साली प्रसिद्धही केला.
इकडे अमेरिकेत बोस्टनमधे त्याच सुमारास फ्रान्सीस विल्यम्स यांनी रेडियमचा वैद्यकीय उपचारात वापर करण्यात केला. यांनी याआधी क्ष किरणांचा लुपसच्या उपचारात यशस्वी वापर केला होता आणि रेडियमचा वापर यासाठी करता येईल अशी त्यांना मनोमन खात्री वाटत होती. १९००च्या शेवटी फ्रान्सीस रोलिन्स यांनी ५०० मि.ग्रॅ. रेडियम क्लोराईड तयार करून एका कवचात बंद करून त्यांच्याच भावाच्या सुपूर्द केले. या भावाचे नाव होते डॉ. विल्यम रॉलिन्स. हे त्याचा वापर उपचारात करणार होते.
त्यांनी रेडियम वापरून उपचार केलेल्या पहिल्या ४२ रुग्णांच्या परिस्थितीबद्दल चर्चा करताना त्यांनी रेडियम आणि क्ष किरणांची तुलना केली. त्यात ते म्हणतात, ‘रेडियम या कामासाठी क्ष किरणांपेक्षा खूपच चांगले आहे या निष्कर्षापर्यंत येऊन मी पोहोचलो आहे. याचा वापर करताना गुंतागुंतीची उपकरणे वापरावी लागत नाहीत. रेडियम सहजपणे कुठेही हलवले जाऊ शकते आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे ते केंव्हाही वापरण्यासाठी तयार असते. शिवाय त्याच्या मात्रेत सातत्य असते. त्याच्या उत्सर्जनावर इतर वातावरणाचा परिणाम होत नाही त्यामुळे. त्यामुळे त्याची मात्रा ही ते किती अंतरावर आहे आणि किती वेळ दुखऱ्या भागाजवळ ठेवले याच्यावर अवलंबून असते. हाताळायच्या सुलभतेमुळे रेडियम अवघड जागीच्या दुखण्यावर सहज वापरता येते. उदा. जिभ, योनी इ.इ. रेडियमची किरणे त्वरीत काम करतात, हे गुणगान गाताना त्याने सावधानीचा इशाराही दिला ‘रेडियमने निरोगी पेशीही जळू शकतात त्यामुळे त्यांचे रक्षण करणे हे महत्त्वाचे आहे.’
सुरुवातीपासून अनेक डॉक्टर रेडियमचा उपयोग ट्युमर आणि कर्करोगाच्या गाठींवर करीत होते. यावर व्हिएना, पॅरिस, न्युयॉर्क येथे यावर बरेच संशोधन होत होते ज्यामुळे रेडियमच्या वापरात अधिक सुलभता आली आणि विविध प्रकारच्या रोगांवार त्याचा वापर होऊ लागला.
पॅरिस येथे रेडियम इन्स्टिट्युटची स्थापना.
हेन्री डॅनलॉस यांच्या रेडियमच्या यशस्वी वापरानंतर पॅरिसमधे पाश्चर इन्स्टिट्युट आणि पॅरिस विद्यापिठाने मिळून १९०९ साली रेडियम इन्स्टिट्युटची स्थापना केला. मेरी क्यूरी आणि तिच्या सहाय्यकांनी जे काही संशोधन केले होते ते पुढे नेऊन त्याचा उपयोग वैद्यकीय उपचारात कसा करता येईल यासाठी ही संस्था स्थापन करण्यात आली. यात दोन संशोधन शाळा बांधण्यात आल्या. एक होती क्यूरी पॅव्हेलियन ज्यात किरणोत्सर्गी पदार्थांचा अभ्यास केला जातो आणि दुसरी होती पाश्चर पॅव्हेलियन ज्यात या पदार्थांच्या वापरासंबंधित संशोधन केले जाते. पहिल्या प्रयोगशाळेची प्रमुख होती मेरी क्यूरी आणि दुसऱ्याचा प्रमुख होता लिऑनचा एक जीववैज्ञानिक डॉ. रिगॉड.
या संस्थेचे बांधकाम १९११ साली सुरू झाले आणि १९१४ या वर्षी ते पूर्ण झाले. दुर्दैवाने त्याचवेळी पहिले महायुद्ध सुरू झाले आणि त्यामुळे तिचे उद्घाटन पुढे ढकलले गेले. शेवटी १९१९ मधे ही प्रयोगशाळा पूर्णपणे कार्यान्वित झाली. १९३२ साली या संस्थेच
रेडियमचा वापर वैद्यकीय शास्त्रात अर्बुद नष्ट करण्यात १९०० साली प्रथम झाला. दोन जर्मन शास्त्रज्ञांना प्रथम कातड्यावर रेडियमने जळल्याच्या खुणा आढळल्या आणि हेन्री बेकरेल एकदा खिशात रेडियम असलेली एक काचेची छोटी बाटली घेऊन वावरत होता. १४ दिवसांनतर त्याला मांडीवर भाजल्याच्या जखमा आढळल्या. हा प्रकार त्याने पिअरच्या कानावर घातला. ही कहाणी ऐकून त्याला विस्मय वाटला खरा पण खात्री करण्यासाठी त्याने रेडियमची एक छोटी कुपी त्याच्या हातावर दहा तास बांधली. त्याने सुद्धा त्याच्या हातावर भाजल्याच्या खुणा आढळल्या. हे पाहिल्यावर पिअरला रेडियमचा उपयोग वैद्यकीय शास्त्रात करता येईल अशी खात्री पटली. इकडे बेकरेलच्या भाजल्याच्या जखमांनी गंभीर स्वरूप धारण केल्यावर त्याने सरळ त्वचेच्या डॉक्टरांना गाठले. यांचे नाव होते डॉ. अर्न्स्ट बेनिअर. त्यांनी या प्रकारच्या जखमा पूर्वी पाहिल्या होत्या. क्ष किरणांनी याच प्रकारच्या जखमा होत असत किंवा होतात. त्यांच्या मनात पहिला विचार आला की ज्याप्रमाणे क्ष किरणांचा वापर वैद्यकीय उपचारात केला गेला तसाच किंवा तत्सम वापर या नवीन किरणांचाही करता येऊ शकेल. त्यांनी मागे लागून क्यूरी दांपत्याला थोडेसे रेडियम डॉ. हेन्री डॅनलॉस यांना देण्यास सांगितले. हे एक त्वचारोग तज्ञ होते आणि त्यांनी रेडियमचा वापर लुपस व इतर त्वचारोगात यशस्वीपणे केला. हा वापर कसा केला यासंबधित त्यांनी एक शोधनिबंध १९०१ या साली प्रसिद्धही केला.
इकडे अमेरिकेत बोस्टनमधे त्याच सुमारास फ्रान्सीस विल्यम्स यांनी रेडियमचा वैद्यकीय उपचारात वापर करण्यात केला. यांनी याआधी क्ष किरणांचा लुपसच्या उपचारात यशस्वी वापर केला होता आणि रेडियमचा वापर यासाठी करता येईल अशी त्यांना मनोमन खात्री वाटत होती. १९००च्या शेवटी फ्रान्सीस रोलिन्स यांनी ५०० मि.ग्रॅ. रेडियम क्लोराईड तयार करून एका कवचात बंद करून त्यांच्याच भावाच्या सुपूर्द केले. या भावाचे नाव होते डॉ. विल्यम रॉलिन्स. हे त्याचा वापर उपचारात करणार होते.
त्यांनी रेडियम वापरून उपचार केलेल्या पहिल्या ४२ रुग्णांच्या परिस्थितीबद्दल चर्चा करताना त्यांनी रेडियम आणि क्ष किरणांची तुलना केली. त्यात ते म्हणतात, ‘रेडियम या कामासाठी क्ष किरणांपेक्षा खूपच चांगले आहे या निष्कर्षापर्यंत येऊन मी पोहोचलो आहे. याचा वापर करताना गुंतागुंतीची उपकरणे वापरावी लागत नाहीत. रेडियम सहजपणे कुठेही हलवले जाऊ शकते आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे ते केंव्हाही वापरण्यासाठी तयार असते. शिवाय त्याच्या मात्रेत सातत्य असते. त्याच्या उत्सर्जनावर इतर वातावरणाचा परिणाम होत नाही त्यामुळे. त्यामुळे त्याची मात्रा ही ते किती अंतरावर आहे आणि किती वेळ दुखऱ्या भागाजवळ ठेवले याच्यावर अवलंबून असते. हाताळायच्या सुलभतेमुळे रेडियम अवघड जागीच्या दुखण्यावर सहज वापरता येते. उदा. जिभ, योनी इ.इ. रेडियमची किरणे त्वरीत काम करतात, हे गुणगान गाताना त्याने सावधानीचा इशाराही दिला ‘रेडियमने निरोगी पेशीही जळू शकतात त्यामुळे त्यांचे रक्षण करणे हे महत्त्वाचे आहे.’
सुरुवातीपासून अनेक डॉक्टर रेडियमचा उपयोग ट्युमर आणि कर्करोगाच्या गाठींवर करीत होते. यावर व्हिएना, पॅरिस, न्युयॉर्क येथे यावर बरेच संशोधन होत होते ज्यामुळे रेडियमच्या वापरात अधिक सुलभता आली आणि विविध प्रकारच्या रोगांवार त्याचा वापर होऊ लागला.
पॅरिस येथे रेडियम इन्स्टिट्युटची स्थापना.
हेन्री डॅनलॉस यांच्या रेडियमच्या यशस्वी वापरानंतर पॅरिसमधे पाश्चर इन्स्टिट्युट आणि पॅरिस विद्यापिठाने मिळून १९०९ साली रेडियम इन्स्टिट्युटची स्थापना केला. मेरी क्यूरी आणि तिच्या सहाय्यकांनी जे काही संशोधन केले होते ते पुढे नेऊन त्याचा उपयोग वैद्यकीय उपचारात कसा करता येईल यासाठी ही संस्था स्थापन करण्यात आली. यात दोन संशोधन शाळा बांधण्यात आल्या. एक होती क्यूरी पॅव्हेलियन ज्यात किरणोत्सर्गी पदार्थांचा अभ्यास केला जातो आणि दुसरी होती पाश्चर पॅव्हेलियन ज्यात या पदार्थांच्या वापरासंबंधित संशोधन केले जाते. पहिल्या प्रयोगशाळेची प्रमुख होती मेरी क्यूरी आणि दुसऱ्याचा प्रमुख होता लिऑनचा एक जीववैज्ञानिक डॉ. रिगॉड.
या संस्थेचे बांधकाम १९११ साली सुरू झाले आणि १९१४ या वर्षी ते पूर्ण झाले. दुर्दैवाने त्याचवेळी पहिले महायुद्ध सुरू झाले आणि त्यामुळे तिचे उद्घाटन पुढे ढकलले गेले. शेवटी १९१९ मधे ही प्रयोगशाळा पूर्णपणे कार्यान्वित झाली. १९३२ साली या संस्थेच