آنچنانکه وی در اين تحقيق به خوبی نشان داده است، جامعه اماميه به هيچ وجه در اين دوران نسبتا بلند، يکدست نبوده و در آن تفاوتهای آشکاری در برخورد با منابع فقه و کلام و عقايد وجود داشته است. گرايشات اخباری و اصولی که بعدها در جامعه اماميه، صورت روشنتری به خود گرفت و تمايزها و تقابلها را بيشتر به نمايش گذاشت، ريشه در اختلافات آغازين داشت که در بومهای مختلف جامعه اماميه وجود داشته است. اما هنوز راه زيادی برای شناخت اين تفاوتها و تمايزها وجود داشته و دارد. تحقيق ديگر همين دانشمند درباره تحول مفهوم امامت و غيبت که به بهانه تحقيق بر روی شناخت شخصيت برجسته کلامی اماميه در دوران غيبت صغرا يعنی ابن قبه رازي سامان گرفت، به بحرانهای مختلف در درون جامعه اماميه در چند بعد پرداخت. يک بعد، تکامل مفهوم امامت در بعد سياسی و اجتماعی بود. مدرسی در بخش اول کتابش به شکل محدودی به اين موضوع پرداخت. در بخش دوم، او تکامل مفهوم امامت را از بعد علمی و معنوی مورد مطالعه قرار داد. اين زمينه در حقيقت به آن چيزی مربوط است که ريشه های تفکر تشيع امامی در ابعاد مذهبی و اختلافات آنان را بازتاب می دهد؛ گذار تاريخی از مفهوم امام به عنوان يک رهبر سياسی و يا دست کم رهبر يک جامعه مذهبی به مفهوم امام به عنوان پيشوای دينی و مرجع فقه و عقايد. مدل تحقيق دکتر حسين مدرسی اين چنين است که جامعه اماميه را از آغاز برخوردار از دو گرايش اصلی می داند که يکی تنها بر جنبه های فقهی و مذهبی در چارچوب اسلامی آن که در جامعه حاکميت داشت، تأکيد می داشت، اما به دليل گرايش به تشيع اين مرجعيت را در اهل بيت پيامبر جستجو می کرد. در مقابل دکتر مدرسی گرايش ديگری را نيز در ميان اين جامعه نشان می دهد که به نظر او از همان آغاز مورد انکار گروه نخست و حتی خود امامان بوده است؛ گرايشی که وی آنان را در طبقه غلات شيعه قرار می دهد. آقای مدرسی طبعاً متأثر از ادبيات دوران کلاسيک تشيع امامی در تمايز بخشی ميان اين دو گرايش است. در بخش سوم تحقيق او، به بحران رهبری جامعه اماميه و نقش راويان حديث پرداخته شده است. بحران رهبری، گرچه به طور خاص بيشتر در ارتباط با دوران شروع غيبت امام دوازدهم اثنا عشريان مورد بررسی قرار گرفته، اما ريشه در اختلافاتی پيشين داشته که آقای دکتر مدرسی به شکل گذرا بدان پرداخته است و طبعاً در جای خود بايد ريشه های فکری همه اين اختلافات مورد بررسی و مطالعه قرار گيرد. دکتر مدرسی در واقع سعی کرده است تا بيشتر به بازتابهای آن اختلافات در احاديث بپردازد. مدرسی بيشتر ترجيح می دهد تا اختلافات را در درون جامعه اماميه بيشتر در سطح مسائل حقوقی و کلامی به معنای متعارف آن جستجو کند و پرسش از خاستگاههای فکری را خارج از هدف تحقيق خود قرار می دهد. وی سهم محدثان و راويان حديث را در حل و چاره جويی اين اختلافات برجسته می کند و از اينرو مطالعه او سهم حديث را در اختلافات درون مذهبی شيعی و امامی مورد مطالعه قرار می دهد، البته هنوز بايد درباره گرايشات مختلف محدثان و راويان حديث شيعی و خاستگاههای گوناگون آنها در اين زمينه به بحث پرداخت؛ زمينه ای که ورود به جزييات آن مطالعات جديدی را هنوز می طلبد. برای انجام چنين مطالعاتی بايد در دو سوی مختلف تحقيق تاريخی را گسترش داد: از يک سو می بايست شناخت خود را از منابع حديثی و منابع انديشه و عقايد مذهبی اماميه کامل کرد. دکتر مدرسی در کتاب اخير خود درباره ميراث حديث شيعه، کوشيد که فهرستی از محدثان و راويان اوليه اماميه و دفاتر و کتابهای حديثی آنان ارائه دهد. اين منابع بعدها در تدوين کتابهای جامع حديثی به کار بسته شدند. اين تحقيق زمينه را برای انجام يک رشته از تحقيقات در مرحله ای بعدی برای شناخت مکاتب مختلف حديثی و عقيدتی اماميه در دوران نخستين و به ويژه در ميان راويان حديث طبعا فراهم کرده است. دکتر مدرسی در حقيقت با ارائه فهرستی دقيق و بی همتا از نام و مشخصات راويان شيعی و آثارشان و نشان دادن ميزان بهره گيری از آنها در کتابهای حديثی بعدی گامی مهم و ارزشمند برای شناخت هر چه بهتر مکاتب و سنتهای مختلف شيعی در مراحل بعدی مطالعات شيعه شناسی برداشت. برای اين مقصود بيش از هر چيز شناخت سنتهای مختلف حديثی و نحوه تدوين کتابهای حديثی و شيوه های گوناگون در تدوين ميراث حديثی در ارتباط با تحولات عقايد اهميت دارد.

به عنوان يک نمونه تنها اين نکته را اينجا متذکر می شويم که در کتابهای رجال و فهارس کتب حديثی کهن اماميه همانند کتاب فهرست، موسوم به الرجال نجاشی و نيز الفهرست شيخ طوسی، دو منبع اصلی شناخت ما از آثار حديثی و فقهی راويان نخستين شيعی و امامی از صدها دفتر حديثی ياد شده که به وسيله محدثان بعدی روايت می شده است، اما ما هنوز به درستی و به شکل کاملاً دقيقی نمی دانيم که هر يک از اين کتابها چگونه شکل گرفته و منابع آنها دقيقا چه بوده و چگونه بکار گرفته می شده است؛ کدام يک از آنها روايات و احاديث جديدی را در خود داشته و هر کدام متعلق به چه سنتهايی بوده است؟ از همه مهمتر اينکه از بسياری از آنها حتی روايات اندکی هم در کتابهای بعدی ديده نمی شود؛ آيا اين مسئله به اين معناست که آنها مواد تازه ای در بر نداشته اند و يا اينکه احاديث آنها از سوی منابع بعدی به دلايل مختلف مورد توجه قرار نگرفته است. از آنجا که بسياری از منابع متقدم حديث از ميان رفته داوری در مورد همه اين موارد دست کم در پاره ای از موضوعات حديثی بسيار مشکل و گاه غير ممکن است. اما در مورد پاره ای از موضوعات می توانيم با بررسی دقيقتر نشان دهيم که از محتوای مجموعه های کهنتر چه مواردی انتخاب و يا حذف شده است. برای اين کار تنها نشان دادن اينکه نام يک راوی در کتابهای حديثی بعدی در چه مواردی به کار گرفته شده و مقايسه آنها با عناوين آثارش برای شناخت و بازيابی منابع کهن حديثی طبعاً کافی نيست. اين بدين دليل است که ما پيش از آن نياز داريم تا شناختمان را از کيفيت تدوين کتابهای حديثی و انتقال سنتهای حديثی و البته همزمان با بررسی تحولات اعتقادی بهبود ببخشيم. وجود دهها روايت و حديث درباره امامت از محدثی کهن که کتابی در امامت داشته در کتابی متأخر ضرورتا به معنای اخذ آن روايات از آن کتاب و يا حتی نوشته ای ديگر از او نيست؛ همواره احتمال حذف و يا اصلاح احاديث منبعی متقدم در منبع و يا منابع متأخرتر و به شيوه های مختلف روايت قابل تصور است. بنابراين برای چنين تحقيقی ارائه نقشه جامعتری از انتقال سنتهای حديثی بی ترديد ضروری است. سه تحقيق پيشگفته استاد دکتر مدرسی راه را برای چنين تحقيقاتی همينک باز کرده است.
از ديگر سو، بايستی تحقيق جامعی درباره زمينه ها و خاستگاههای مختلف عقيدتی تشيع ارائه داد به صورتی که بتوان تظاهرات و نمودهای آن، بطوری که خود را در حديث و تحولات حديثی بروز داده است، مورد مطالعه قرار داد. پروفسور محمد علي امير معزی در کتاب پيشوای ملکوتی و نيز پاره ای از مقالاتش به جنبه های متفاوت تفکر مذهبی شيعه پرداخته است. وی بر خلاف استاد مدرسی، بر اين اعتقاد است که جنبه های باطنی و تأويلی در تفکر شيعه امامی اصالت دارد و محور انديشه مذهبی آنان بر حول محور معرفت امام و ولايت متمرکز است، به طوری که محورهای ديگر اعتقادی و از جمله خدا، نسبت با مخلوقات و تفسير از عالم وجود و پيامبر شناسی و فرجام شناسی همگی بر اين محور قابل تفسير است. وی ادبيات دوره متقدم شيعه را اساسا مبتنی بر اين رويکرد می داند، ادبياتی که به نظر او بعدا در گرايشات اجتهادی و فقهی متکلمان اماميه پس از آغاز غيبت کبری و در دوران حکومت شيعی آل بويه، به حاشيه رانده شده و گرايشات کلامی جايگزين آن گرديده است. وی روند گذار از انديشه باطنی تشيع به تشيع فقهی و کلامی را روند گذار از باطنی گری فرا عقل گرايانه به گرايش عقلی می داند که نماد اصلی آن در رويکرد به اجتهاد است و حتی آن را نوعی ميل به تطابق تشيع امامی با ساز و کارهای تفکر حاکم اهل سنت معرفی می کند. بنابراين وی اختلاف ميان اخباريان و اصوليان را برخاسته از اختلاف در منابع فقهی نمی داند؛ بلکه تفسير آنها را از منابع معرفت متفاوت می پندارد. بدين ترتيب وی آنچه را که از سوی ادبيات دوره متکلمان به عنوان گرايش غاليانه، مورد انتقاد و حتی به نظر او مورد حذف قرار گرفته است، جريان اصلی تفکر شيعی در دوران متقدم می داند که نماينده آن را نيز مکتب قم و ری قرار می دهد. مجموعه احاديث مرتبط با موضوع امامت و ولايت که در کتابهای بصائر الدرجات منسوب به محمد بن حسن الصفار و الکافي کلينی نقل شده، مهمترين نمونه های ادبياتی است که امير معزی آن را نماينده ادبيات باطنی و تأويلی شيعه می خواند. لازمه تحقيق او طبعا بازنويسی ادوار تفکر اعتقادی تشيع امامی است که خود مستلزم بازنويسی تاريخ تدوين حديث و منابع اعتقادی تشيع امامی خواهد بود؛ کاری که امير معزی در تحقيقات خود کمتر بدان پرداخته است؛ وی بيشتر به پديدار شناسی روايات و عقايد موجود در منابع کهن اکتفا کرده است.

هر دوی تحقيقات مدرسی و امير معزی با توجه به مطالعاتی که در کنار اين دو گرايش از سوی اتان کلبرگ ارائه شده است، بازخوانی ادبيات حديثی و تاريخچه آن را امکان پذير و مهمتر از آن ضروری می سازد. مدل تحقيق مدرسی و امير معزی به صورت بنيادی متفاوت است و هر يک به نتايج مختلفی برای ارزيابی تاريخ تفکرات اعتقادی تشيع امامی انجاميده است. تحليل منابع کتابهای حديثی موجود که تقريبا همگی ريشه در دوران تثبيت انديشه اماميه دارد و حتی پاره ای از آنها که به دورانی ما قبل آن اختصاص دارد دربردارنده تحريرهای بعدی است، به خوبی می تواند ريشه اين آثار، رگه هايی از انديشه ها و سرچشمه های انديشه های شيعی دوران ما قبل استقرار تشيع امامی و چگونگی بازسازی و انتخاب از متون و منابع پيشين را در دوران استقرار روشن کند. البته همواره تحليل و تجزيه منابع موجود به منظور دستيابی به متون گذشته با آسانی همراه نيست؛ اما اين تنها راهی است برای اينکه به خوبی دريابيم که چگونه منابع دوران استقرار در تشيع امامی تأليف شده و يا تحريرهای جديدی از کتابها در اين دوران به دست داده شده است. نويسندگان جديدتر آثار حديثی خود را بر اساس منابع کهنتری می نوشته اند و اسناد کتابهای حديثی اشاره به همين منابع دارد و اسناد اشاره به نحوه انتقال منابع اوليه به منابع بعدی دارد؛ اما اين نويسندگان در تأليف کتابهای تازه بر اساس نيازهای جديد جامعه اماميه، دو کار موازی در عين حال انجام می دادند؛ آنان از يک سو آنچه از ميراث تشيع در کوفه و بصره و قم و شهرهای ديگر شيعی در اختيار بود، به عنوان ميراث مشترک اماميه قبول کردند؛ حتی اگر بسياری از آن نوشتجات حديثی متعلق به جرياناتی بودند که در گذشته از سوی گرايشاتی فراهم می شدند که با يکديگر ارتباط ارگانيک و يا مذهبی شاخصی نداشتند، اما به هر حال همگی در محيطهای شيعی تنظيم شده بودند. اين گرايشات و گروههای شيعی با يکديگر به صور گوناگونی ارتباط داشتند اما عموما هر يک ديگری را بيرون از جامعه خود تشخيص می داد. به تدريج به دلايل مختلف اين محافل، گرايشات و فرقه های مختلف از ميراث يکديگر بهره می بردند و سعی می کردند عقايد خود را به اتوريته های پيشين تشيع که به تدريج مقبوليت همگانی در جامعه بزرگ شيعه پيدا می کردند، منسوب سازند. بنابراين به يک شخص و از جمله خود امامان می توانست اقوال متناقضی منسوب شود. در دوران تثبيت انديشه هر يک از فرق و در اينجا تشيع امامی، سعی بر اين بود که تشيع امامی برخوردار از بيشترين منابع و مرجعيتهای گذشته باشد و بنابراين ميراث آنان در منابع مقبول جامعه جديد وارد شد، اما در عين حال برای تثبيت "خود" و تعيين مرزهای روشن عقيدتی لازم می نمود که بخشی از آن رهبران و شخصيتهای پيشين تشيع و ميراث آنان يا به کلی حذف شوند و يا با ادبيات بر جای مانده از آنها به صورت گزينشی و انتخابی و همراه با در نظر گرفتن تحولات فکری و مذهبی و تعديلات لازم برخورد شود تا با وضعيت جديد هماهنگ شوند. بنابراين نويسندگان جديدتر تشيع امامی هم دست به تجميع منابع می زدند و هم برای يکسان سازی، حذف و يا دست کم اصلاح متون گذشته اقدام لازم را انجام می دادند. عناوينی که در منابع بعدی برای برخی از رهبران شناخته شده تشيع در سده های دوم و سوم قمری مانند اتهامات غالي و يا امثال آن و يا داشتن عقايد فاسد ديده می شود در اثر همين عمليات مستمر تجميع سازی و حذف هم زمان شکل گرفت. به همين دليل است که می بينيم شيخ طوسی که در اين رهيافت کوشاتر از ديگر نويسندگان امامی دوران کهن بوده است، ضمن پذيرش اتهام شمار زيادی از نويسندگان اصول و کتابهای حديثی دوران حضور امامان، تصريح می کند که کتابهای آنان قابل اعتماد است. دليل اين امر آن بود که وی احاديث کتابهای اين راويان را می پذيرفت، اما به خوبی می دانست که آنان متعلق به فرق مذهبی شيعی ای هستند که آنان را اماميه خارج از جامعه خود شناسايی می کردند. حتی گاهی کتابهای محدثان غير شيعی که از امامان احاديثی نقل می کردند، در مجموعه ميراث پذيرفته قرار می گرفت، اما شماری از آثار اماميان دگر انديش از اين فهرست خارج می شد. روشن است که شناخت ما از جريانات مختلف شيعی و چگونگی استمرار و تأثير گذاری ها و يا تأثير پذيری ها زياد نيست و ما جز کتابهای محدود حديثی محدثان شيعی و امامی موجود چيز زياد ديگری در اختيار نداريم. کتابهای بعدی مطالب منابع قبلی را گاه متعمدانه پراکنده اند، به طوری که تنها با تحليل کتابها و بررسی دقيق منابع آنها و گرايشات نويسندگانشان می توان پی برد که کتابهای بعدی حامل چه جريانهايی و لو به شکل پنهان هستند. داوری ميان آن دسته از محققانی که تشيع را برخاسته از جريانات باطنی و تأويلی می دانند و آنان که اصالت را در جريانهای هوادار فقه و گرايش اصولی و عقلی می دانند تنها با بررسی منابع و تحليل همه جانبه آنها البته امکان پذير است.

بدين ترتيب می توان گفت که کتابی مانند الکافی کلينی از چه منابعی تشکيل يافته و البته مهمتر از آن اينکه بدانيم او چه منابعی را به کناری نهاده و از آنها بهره نبرده است. در شمار راويان و نويسندگان شيعی راويان زيادی را می توان مثال زد که کلينی حتی از آنها يک حديث را هم در کتابش نقل نکرده است. دليل اين امر چه بوده است؟ در پاره ای از موارد می توان اين فرض را آزمود و به نتيجه رسيد که آن راويان در آثارشان که از عناوين آنها به خوبی اطلاع داريم، تنها ناقل احاديثی بوده اند که به طرق ديگری در اختيار کلينی بوده و او ضرورتی برای نقل از آن کتابها نمی ديده است. به ديگر سخن وی به درستی به ريشه آن مرويات دسترسی داشته و بنابراين ضرورتی برای نقل از منابع واسطه نمی ديده است. برخی نيز به اين دليل بوده که کلينی آنها را نمی شناخته و آن جريانات و نويسندگان بعدها در سنت امامی مورد "شناسايی" قرار گرفتند و ميراث آنان به عنوان ميراث مشترک مورد قبول قرار گرفت. اينجاست که شناخت منابع، مکاتب و جريانات کلی محدثان شيعی ضروری است. از ديگر سو بخشی از آن روايات مربوط به منابعی بوده است که کلينی به دلايل مذهبی نمی خواسته است از آنها نقلی در کتابهای خود ارائه دهد. بخشی از اين نقلها به طرق ديگری در اختيار ما قرار دارند، و ما با مقايسه به خوبی می توانيم درک کنيم چرا کلينی آنها را از مجموعه خود حذف کرده بوده است. بنابراين بايد از خود کتابهای حديثی آغاز کرد. اما از آنجا که بررسی همه جانبه منابع انديشه های اعتقادی و حقوقی و تفاسير مختلف شيعيان امامی هم زمان امکان پذير نيست، بايد متواضعانه کار را به صورت مونوگراف سامان داد. البته اين امر به معنی غفلت از زمينه های ديگر نبايد باشد. تحقيقاتی که پيش از اين از آنها نام برديم و ديگر تحقيقات طبعا راهنمای خوبی برای بازنويسی تاريخ تدوين منابع اعتقادی و از همه مهمتر حديثی اماميه خواهد بود. در واقع هر يک از دو دسته مطالعه تحليل تاريخی و بررسی تحليلی/ پديدارشناختی برای تکميل آن ديگری ضروری است؛ به اين اميد که در نهايت بتوان مطمئن بود که تاريخ نگاری انديشه اماميه صورت روشنتری به خود بگيرد. ارائه تصوير روشنتر از تاريخ ادبيات اماميه نيازمند حرکت از هر دو سوی اين پژوهش دو گانه است. بی ترديد آشنايی با تحول ادبيات حديثی درباره امامت و غيبت، می تواند برای بازنويسی تاريخ انديشه امامت در ميان اماميه و سهم جريانهای مختلف فکری در ارائه منظومه های مختلف امامت در تشيع امامی کمک نمايد. در اين نوع جديد از بررسيهاست که ما با تلاشهای متعدد جريانات مختلف و سنتهای گوناگون محدثان برای ارائه مفاهيم امامت و غيبت آشنا می شويم و بنابراين بهتر می توانيم درباره اشکال مختلف تشيع امامی در دوران شکل گيری آن داوری کنيم.
http://ayyam.kateban.com/post/2445

در قم؛
نشست بررسی و تبیین مطالعات شیعی در غرب برگزار شد
گروه اندیشه: نشست بررسی و تبیین مطالعات شیعی در غرب با تأکید بر دیدگاه دانشگاه‌های انگلستان امروز، پنجم بهمن در پژوهشگاه بین‌المللی المصطفی(ص) در قم برگزار شد.


به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از قم، در این نشست دکتر رابرت گلیو، رئیس دپارتمان مطالعات اسلامی و صاحب کرسی اسلام‌شناسی دانشگاه اکستر انگلستان در جمع اساتید، فضلا و پژوهشگران جامعةالمصطفی(ص) سخنرانی کرد.


رابرت گلیو در این نشست ابراز کرد: پیش از این تنها اصول فقه اهل سنت در انگلستان بررسی می‌شد اما اکنون در مراکز علمی، پژوهشی و دانشگاهی اصول فقه شیعه هم بررسی می‌شود.


وی بیان کرد: در انگلستان در مورد مباحث شیعی اختلاف نظر وجود دارد و در مسائلی چون اخباری‌گری اختلافاتی میان صاحب نظران وجود دارد اما در قالب انتقادات سازنده برخوردهای خوبی را شاهد هستیم.


برنده کتاب سال جمهوری اسلامی ایران با اشاره به اینکه در انگلستان شیعه‌شناسان بیشتری نسبت به سایر کشورهای اروپایی داریم ابراز کرد: نگاه پژوهشگران شیعه در انگلستان با نگاهی که دولت‌ها داشته‌اند متفاوت بوده است و این در حالیست که برخی محققان اسلام‌شناس در غرب پی برده‌اند که احادیث اهل سنت منطبق با آن چه پیامبر اکرم(ص) گفته است، نیست.


وی افزود: این گرایش در غرب که همه فرق شیعه با هم به یک چشم دیده شوند از شرق‌شناسان قرن ۱۹ به ارث برده شده است که همه فرق شیعه را یک کاسه با هم می‌دیدند در حالی که در غرب حتی روی اقلیت‌های شیعه هم تحقیقات پژوهشی انجام می‌شود.


رابرت گلیو گفت: در مورد منابع تحقیق شیعی در انگلستان شاهدیم بیشتر از منابع عربی استفاده می‌شود و در مورد فقه، شرایع‌الاسلام و مبسوط شیخ طوسی مورد استفاده قرار می‌گیرد و در مورد کتب روایی نیز از کتب اربعه استفاده می‌شود.


وی اظهار کرد: دولت‌ها بودجه دانشگاه‌ها را در انگلیس کنترل می‌کنند اما کسانی که در دانشگاه‌های این کشور تدریس می‌کنند مستقل فکر می‌کنند و البته بسیاری تحقیقات آن‌ها در راستای مصالح عمومی کشور است اما با این وجود پژوهشگران در برخی مسائل اجبار شده از سوی دولت وارد نمی‌شوند.


وی ابراز کرد: در مورد منابعی که در دانشگاه‌ها استفاده می‌شود کسانی که تازه می‌خواهند با اسلام آشنا شوند نمی‌توانیم منابع مورد استفاده در ایران را به آن‌ها معرفی کنیم و بیشتر اختلاف در دیدگاه نیست اما اختلاف در سبکی است که بین اثر تولیدی در ایران و اثر تولیدی در انگلستان مشاهده می‌شود.


رئیس دپارتمان مطالعات اسلامی دانشگاه اکستر انگلستان افزود: مبانی بلند شیعه اکنون بیش از متونی است که سراغ داشتیم و این مذهب در خصوص انسان‌شناسی و موضوعات مختلف دیدگاه دارد.


وی ادامه داد: مشکل غرب این است که از روشنفکران و دیدگاه‌های اصلاحی در داخل ایران دارد استفاده نمی‌کند و تنها از آثار و افکار افراد اندیشمند خارج از ایران استفاده می‌کنند.

عاشورا پژوهي در غرب (۲)
عاشورا پژوهي در غرب (۲)

مراحل شيعه پژوهي غربيان
مرحله اول: سفرنامه‌اي پيشينه آشنايي اروپاييان با شيعيان و مذهب تشيع، با وقوع جنگ‌‌هاي صليبي آغاز ‌شد. تا پيش از اين، کشور‌هاي غربي تنها با اسلام سني که دين رسمي و حکومتي کشور‌هاي مسلمان بود، آشنا بودند. اما در خلال جنگ، صليبيان با فرقه‌هايي از شيعيان، همچون فاطميان در مصر و پس از مدتي با باطني مسلکان روبه‌رو شدند. در برخي از آثار نويسندگان‌ اين دوره مطالبي راجع به شيعيان ديده مي‌شود که نادرست بوده و با تعصب آميخته شده است. شايد بتوان گفت که اولين آشنايي جدي غرب با تشيع از طريق سفر و سفرنامه نويسي است که آغاز آن را بايد از سفرنامه مارکوپولو(1) در دهه‌‌هاي آخر قرن سيزده و اوايل قرن چهارده دانست. مارکوپولو اولين يادداشت‌هاي سفرنامه‌اي را از اسماعيليه شامات دارد.(2)اما اوج سفرنامه نويسي را عمدتاً در قرن‌هاي شانزده و هفده يعني پس از تشکيل دولت صفوي و افزايش ارتباط سياسي و اقتصادي اروپاييان با ‌ايران شاهد هستيم. شايد بتوان معروف‌ترين ‌اين دسته را سفرنامه ژان شاردن ناميد که اطلاعات نسبتاً خوبي از اوضاع آن روزگار ‌ايران ارائه مي‌دهد. مشخصه اين دوره يادداشت‌هاي روزانه‌‌اي است که از نظم و موضوعيت برخوردار نيستند.
مرحله دوم: سفرنامه‌اي – علمي (قرن 19 ـ 18) در ‌اين مرحله و در ادامه سنت سفرنامه نويسي، افرادي که تجربيات سياحان گذشته را نيز به همراه داشتند، به عنوان سفيران سياسي، اقتصادي و فرهنگي در کشور‌هاي شرقي مشغول به کار شدند. وجه تمايز ‌اين مرحله با مرحله قبل را مي‌توان در سکونت بيشتر ‌اين افراد در آن بلاد و تلاش در جهت نوشتن آثاري منظم درباره تاريخ شرق و‌ ايران دانست؛ البته در ابتدا موضوعات عام، از قبيل مذهب، سياست، اقتصاد و تجارت بود، ولي بعدها ‌اين موضوعات تخصصي‌تر و جزئي‌تر گرديد؛ براي مثال در خصوص مذهب، حيطه کار آنان در کشور‌هاي شيعه نشين، تاريخ تشيع و ديگر مطالعات شيعي بود.
مرحله سوم: شيعه پژوهي علمي (قرن 20) قرن بيستم همان طور که در سير مطالعات اسلامي هم از جايگاه مهمي برخوردار است، در مطالعات شيعي نيز اهميت فراواني دارد.در چند دهه اخير، گروهي از محققان به بعضي از ساحت‌هاي اسلام شيعي توجه جدي مبذول داشته‌اند. پيشگامان ‌اين گروه عبارت‌اند از: رودلف اشترومان (3) (1877 ـ 1960)،(4) لوئي ماسينيون (5) (1883 ـ 1962) (6)، هانري کربن (7) (1913 ـ 1978) که سهم کربن در مطالعات شيعي از جهت شناخت ارزشمندش از انديشه شيعي، چه شيعه اسماعيلي و چه شيعه اثني عشري، منحصر و ممتاز است. (8)اين مرحله با توجه به ويژگي‌ها و شخصيت‌هايي که در آن بروز و ظهور داشته اند به سه مرحله تقسيم مي‌شود:1.‌‌‌‌‌‌‌ از آغاز تا 1945شخصيت معروف و کليدي ‌اين دوره دونالدسون (9) است که با نگاشتن کتاب مذهب تشيع، مطالعات مشخص اماميه شناسي در آمريکا (هارفورد) را بنيان نهاد. که به شهادت دکتر نصر کتاب فوق هنوز در مطالعات شيعه اماميه مستند و مرجع است.(10)دونالدسون اهل انگلستان و فارغ التحصيل مدرسه تبليغات کندي در هارتفورد است که مدت شانزده سال در ‌ايران و مشهد سکونت داشت و به برخي از کشور‌هاي اسلامي نيز مسافرت كرد؛ اما آثار او بيشتر شيعه پژوهانه است.2.‌ از 1945 تا 1979پس از جنگ جهاني دوم و پس از آنکه در سال 1972 واتيکان اعلاميه بسيار مهم خود را در قبال اسلام منتشر ساخت، (11) رويکرد علمي به شدت در ميان اسلام شناسان غرب افزايش يافت و به تبع ‌اين رويکرد، به بخش مطالعات شيعي اسلام شناسي هم نفوذ کرد و باعث ظهور چهره‌‌هاي برجسته‌اي چون نيکي کدي، مارشال هاجسن و ويلفرد مادلونگ شد. علاوه بر شخصيت‌‌هاي پيش گفته مي‌توان به «دانشمنداني چون اتان کولبرگ،‌ هاينس هالم، حسين محمد جعفري، موجان مومن، فرهاد دفتري، محمد علي امير معزي و ديگران که در بالابردن شناخت ما از اسلام شيعي کمک شاياني کردند اشاره نمود».(12)مشخصه برجسته ‌اين دوره افزايش مطالعات راجع به مذهب اسماعيليه است که علاوه بر توجهي که هاجسن و مادلونگ به اسماعيليه داشتند انديشمندان ديگري چون ‌ايوانف روسي و عرفان تامر به‌ اين وادي توجه جدي نشان دادند.پژوهش علمي در شاخه‌‌هاي گوناگون تشيع در‌اين دوره آغاز شد؛ به طور مثال شايد بتوان آغازگر مطالعات کلامي شيعه در دهه‌‌هاي اخير را ويلفرد مادلونگ دانست که با كتاب انديشه‌‌هاي کلامي اماميه و معتزله باب ‌اين بحث را در عصر حاضر گشود. (13)3 ـ از 1979 (پيروزي انقلاب اسلامي در ‌ايران) تا کنونپيروزي انقلاب اسلامي در ‌ايران به رهبري يک فرد روحاني و تشکيل حکومتي که داراي ويژگي‌‌هاي خاص ديني همراه با مشروعيت مردمي است و در کمال ناباوري غربيان با شيو‌ه‌اي دموکراتيک اداره مي‌شود، توجه جهان غرب را به چيستي و دلايل ‌اين امر جلب كرد.

در اين راستا ‌اين سؤال براي غربي‌ها پيش آمد که ريشه انقلاب کجاست و چه عواملي باعث پديد آمدن انقلاب شد؟ به‌اين ترتيب حجم عظيمي از مطالعات اسلامي غربيان به سوي مطالعات شيعي جهت داده شد. کرسي‌‌هاي شيعه شناسي در مراکز آموزشي غرب تأسيس گرديد. مستشرقان غربي و شرقي مطالعات جدي را در باب تشيع به خصوص شاخه اماميه آن آغاز کردند که تحقيق حاضر در صدد به دست آوردن نمايي از ‌اين رويکرد جديد غربيان به تشيع است.با نگاهي گذرا به سير مطالعات شيعي در غرب در مي‌يابيم که انقلاب اسلامي ‌ايران به مثابه زنگ بيدارباشي براي جهان غرب، ‌آنها را وادار كرد تا بخش قابل توجهي از توان تحقيقي و مطالعاتي مراکز و مؤسسات پژوهشي خود را معطوف مطالعات شيعه شناسي كنند. که نقطه عطفي در سير تاريخي مطالعات شيعي غرب به حساب مي‌آيد. تعداد قابل توجه آثار منتشر شده در باب تشيع در دو دهه اخير خود گواهي روشن بر‌اين امر است.بديهي است که پس از انقلاب اسلامي‌در ايران و ظهور جنبش‌هاي شيعي در جهان، توجه غرب به مطالعات شيعي را بيش از پيش جلب كرد؛ براي نمونه مي توان به نگارش بيش از پانصد عنوان پايان نامه در مقاطع تحصيلات تکميلي دانشگاه‌‌هاي غرب در مورد ‌ايران و تشيع (14) اشاره کرد. اما مسئله مهم ‌اين است که ما به عنوان کانون توجه ‌اين مطالعات، تا چه حد از مطالعات غربيان درباره تشيع آگاهيم؛ چه افراد، مراکز و مؤسساتي، شيعه پژوهي را وجهه همت خويش قرار داده اند؛ آيا ‌اين کارها از اصالت کافي علمي برخوردار است و….با کمال تأسف تا کنون پاسخ شايسته‌اي به‌اين پرسش‌ها داده نشده است؛ مشکل نيز از همين‌جا شروع مي‌شود، زيرا بدون شناخت توانايي‌‌هاي طرف مقابل، نمي‌توان در مقابل چشماني که ما را به ديد يک پديده تازه کشف شده مي‌نگرد، به برنامه‌ريزي مناسبي دست زد. مقاله حاضر با هدف پر كردن اين خلأ در يك حوزه خاص ـ هر چند به صورت ناقص نگارش يافته است.
پی نوشت:

1) Yule, Henry (Ed.), The Travels of Marco Polo, Dover Publications, (New York, 1983).2)رک: علي اصغر حكمت، اسلام از نظرگاه دانشمندان غرب (تهران، انتشارات امير کبير، 1357) ص 199 ـ 201.3) Rodolph Strouthmann.4) رادولف‌ اشتروتمان‌ دانشمند آلمانى به‌ سبب تحقيق‌ درباره‌ زيديه‌ و اسماعيليه‌ بسيار مشهور شد با آثاري مانند رسائل و اشعار زيد بن علي، شيعه و زيديه. در زمينه‌ اماميه‌ مهم‌ترين‌ دستاورد وى كتاب‌ دوازده‌ اماميان‌ است‌ كه‌ در آن‌ انديشه ‌شيعيان‌ را مطرح‌ نموده‌ است‌. او همچنين‌ مقالات‌ متعددى درباره‌ عقايد شيعه‌ نگاشت‌ كه‌ در ويرايش‌ نخست‌ دايره ‌المعارف‌ اسلام‌ آمده‌ است‌. (رك: محسن الويري، پيشين، ص138).5)Louis Massignon.6) در 25 ژوئيه 1883 در يکي از نواحي پاريس به دنيا آمد. در 1900 ديپلم ادبيات و فلسفه و در 1901 ديپلم رياضي و يک سال بعد ليسانس ادبيات خود را دريافت نمود. در سال 1904 ديپلم تحقيقات عالي خود را از سوربن اخذ کرد و در 1906 نيز مدرک زبان عربي خود را از مدرسه ملي زبان‌هاي شرقي گرفت و در همان سال اولين تحقيق خود را در باب شرق‌شناسي در مورد مراکش در 305 صفحه انجام داد. در سال‌هاي 1907 و 1908 در سفري که به عراق داشت با تشيع آشنا شد و در طول زندگي خويش در کنار علاقه‌اش به تصوف و به خصوص حلاج، به نگارش تحقيقاتي درباره مذهب شيعه پرداخت؛ از آن جمله مي‌توان به‌اين موارد اشاره کرد: مقالات «نصيريه» و «فهرست منابع درباره نصيريه» در دايره المعارف اسلام، «فهرست منابع قرامطه»، «اصول شيعي خانواده بني فرات»، «حضرت فاطمه (س) و جايگاه او در ميان شيعه» و «مباهله در مدينه» و نوشتاري با عنوان «سلمان پاک و شکوفه‌‌هاي معنويت اسلام در‌ايران». (براي آشنايي بيشتر با او رک: عبدالرحمان بدوي، فرهنگ کامل خاورشناسان، ترجمه شکرالله خاکرند، دفتر تبليغات اسلامي قم).7) Henry Corbin.8) ارزينه لالاني، پيشين، ص 7.9) D.M.Donaldson.10) بنابر اطلاعاتي كه در وب‌سايت دانشگاه زنجان موجود است كتاب مذهب شيعه از دونالدسون از سوي پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي با ترجمه عباس احمدوند در دست چاپ مي باشد. http://www.znu.ir11) در‌اين اعلاميه جالب توجه آمده است: «تصوير کهنه اي که از اسلام به ما رسيده است و بر اثر خرافات و تهمت‌ها تغيير صورت يافته و خود مسيحيا‌ن اين تصوير را از اسلام براي خويش برساخته اند بايد طرد شود، و غرب تحت تربيت مسيحي بايد به بي عدالتي‌هايي که در گذشته نسبت به مسلمانان مرتکب شده، اعتراف کند». (عباس احمدوند، گذري بر مطالعات شيعي در غرب، مقدمه، ص5).12) ارزينه لالاني، پيشين، ص 8.13) زابينه شميتکه، انديشه‌‌هاي کلامي علامه حلي، (مشهد،آستان قدس، 1378)، ص15.14) رک: مركز اسناد انقلاب اسلامي، انقلاب اسلامي در پايان نامه‌‌هاي دانشگاهي جهان (تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامي، 1378). منبع: فصلنامه تخصصي تاريخ اسلام شماره 37

شیعه پژوهی و شیعه پژوهان انگلیسی زبان
شیعه پژوهی و شیعه پژوهان انگلیسی زبان در دانشنامه اسلامی
شیعه پژوهی و شیعه پژوهان انگلیسی زبان
شیعه پژوهی و شیعه پژوهان انگلیسی زبان (1950-2006م) اثر پژوهشگر ایرانی غلام احیا حسینی است که با معرفی و توصیف مراکز، شخصیت ها و آثاری که مهم پنداشته شده اند، ابزاری مناسب را در اختیار شیعه پژوهان فارسی زبان قرار می دهد. به اعتراف مؤلف این اثر به هیچ رو پاسخگوی صددرصد سؤالات گوناگون و اساسی مطرح شده در باب شیعه پژوهی در غرب انگلیسی زبان نیست چراکه پاسخ به سؤالاتی از این دست، نیازمند تحقیقی دقیق، طولانی مدت و حتی میدانی خواهد بود که ممکن است در چندین جلد ارائه گردد
کتاب حاضر با دو مقدمه کوتاه از احمد بهشتی و عباس احمدوند و مقدمه مفصلی از مولف آغاز شده است. در متن اثر نیز در ضمن نه فصل، منابع، شخصیت ها و مراکز علمی و فرهنگی شیعه پژوهی مورد بررسی قرار گرفته است.
عباس احمدوند در دیباچه اش بر کتاب تذکر این نکته را ضروری می داند که استفاده از واژگان گاه نامناسب یا توهین آمیز از سوی پژوهشگران غربی در جنبه های گوناگون ادبیات موضوع، ما را به ارائه ترجمه هایی صرفاً پیشنهادی (و باتوجه به فضای فرهنگی- اعتقادی کشور) از عناوین پژوهش ها و انواع گوناگون فعالیت های پژوهشی شیعه پژوهان واداشت
نویسنده در مقدمه، مجموعه حاضر را گزارشی از شیعه پژوهی غربیان در گسترده ترین ساحت زبانی آن، یعنی زبان انگلیسی دانسته است که در طول نیم قرن اخیر انجام یافته است
وی سپس لازم دانسته است که نگاهی کلی به سیر «مطالعات اسلامی» به عنوان مادر «مطالعات شیعی» اندازد. در باب مراحل مطالعات اسلامی در غرب دیدگاه های گوناگونی ارائه شده که نویسنده آن را به پنج مرحله تقسیم کرده است
WikiNoor: شیعه‌پژوهی_و_شیعه‌پژوهان_انگلیسی_زبان
| شیعه در اسلام | شیعه در اسلام (طبع جدید) | شیعه در اسلام (کتاب) | شیعه در ایران | شیعه در برابر معتزله و اشاعره |

درآمدی بر روش شناسی تاریخ فکر با تکیه بر مطالعات شیعه شناسی
http://www.dr-jshanazari.ir/index.aspx?pid=99&articleid=80618

فایل متنی 👆👆👆👆

گذری بر مطالعات شیعی در غرب

عباس احمدوند

چکیده
از آنجا که جریان اسلام شناسی و یا به عبارت صحیح تر اسلام پژوهی در غرب ، شیعه و منابع شیعی را کمتر مورد توجه قرار داده است؛ در این گفتار مختصر تلاش می کنیم تا ضمن ارایه برخی گواهی ها و نمونه ها از این کم توجهی حتی المقدور به بررسی علل آن پرداخته ، آنگاه مراحل گوناگون شیعه پژوهی در غرب از آغاز تاکنون و عوامل مؤثر بر این مراحل را بازگوییم . بدیهی است که بررسی آراء شیعه پژوهان غربی ضرورتاً به منزله رد یا تأیید اولیه و شتابزده انها نیست ، بلکه مراد این است که با دانستن نگاه غربیها نسبت به اسلام و شیعه ، بتوانیم به نوعی غرب شناسی انتقادی دست یابیم والّا نه ردّ و تکذیب شیعه توسط غربیها باید ما را از درون تهی کند و نه تأیید بی جهت ایشان از اسلام به یک معنا امر مهمی است.

لینک متن کامل مقاله 👈👈👈 (https://telegram.me/studiesofshia/28)

گذری بر مطالعات شیعی در غرب

عباس احمدوند

نگاهي گذرا بر سير مطالعات اسلامي و مطالعات شيعي در غرب

مجله معارف مهر و آبانماه سال 1391 ، شماره 94
شیعه پژوهی در غرب

برخی از مهم ترین دانشگاه ها و مراکز علمی جهان غرب که دارای کرسی تخصصی شیعه شناسی[1] هستند و یا دروس مربوط به تشیع، از جایگاه و اهمیت خاصی در آنها برخوردارند، عبارتند از:
دانشگاه عبری اورشلیم (بیت المقدس/ رژیم اشغالگر قدس)

www.ol.huji.ac.ir

دانشگاه عبری اورشلیم دارای کرسی تخصصی شیعه شناسی است. «تشیع(ساختار سنتی دنیای اسلام)» و «اندیشمند مسلمان مؤثر سده های میانه: ابن طاووس و کتابخانه اش» و «کلام و فقه در شیعه امامیه» به قلم «اتان کولبرگ» و «کتاب مقدس و تفاسیر آن در شیعه امامیه اولیه» به قلم براشر، از جمله آثار منتشر شده توسط انتشارات این دانشگاه است.
دانشگاه حیفا (رژیم اشغالگر قدس)

www.haifa.ac.il

توجه این دانشگاه بیشتر بر زبان و ادبیات عرب است و در سه مقطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری دانشجو می پذیرد. یکی از دروس آن «ابوالفرج اصفهانی»(صاحب الاغانی) است.

جهت گیری مقالات و اخبار این دانشگاه به سمت ایران، عراق، لبنان و شیعیان این مناطق است که عناوین بعضی از آنها عبارتند از: حزب الله کیست؟، قبایل عراقی و نظام پس از صدام.
دانشگاه بارایلان (رژیم اشغالگر قدس)

www.biu.ac.il

تمرکز تحقیقات بخش مطالعات عربی ـ اسلامی این دانشگاه و دانشکده زبان عربی، بر مسائل مربوط به ایران به عنوان مدل عینی حکومت شیعه است. در این دانشگاه مجله «مریا» در حوزه مذهب، فلسفه، کلام و عرفان منتشر می شود. از جمله طرح های مطالعاتی این دانشگاه عبارتند از: انتخابات سال 2000م (2 خرداد 1376) ایران؛ انتقال نظام سیاسی ایران به سمت مدلی جدید؛ تلاش برای ایجاد دموکراسی در جمهوری اسلامی ایران؛ ارزیابی نیروهای مسلح و نظامی جمهوری اسلامی ایران؛ مطالعه بر عکس العمل ایران نسبت به تحریم اقتصادی؛ ایران حل معما(نیکی کدی).
دانشگاه هاروارد (آمریکا)

www.harvard.edu

تمرکز این دانشگاه بر حقوق اسلامی در عصر معاصر است که با افتتاح برنامه «مطالعات حقوق اسلامی» در دانشکده حقوق این دانشگاه از سال 1991م به صورت جدی پیگیری می شود. دروس این دانشگاه نیز عمدتاً درباره نظام قضایی و حقوقی اسلام بوده و سمینارهای آن نیز اکثراً حول موضوعات حقوق اسلامی است؛ ولی به تأثیر از وقایع 11سپتامبر همایش هایی مرتبط با آن برگزار کرده اند. در این دانشگاه در باره «مفهوم سلطان عادل در جامعه چند حزبی دینی» مناظراتی میان دکتر عبدالکریم سروش و دکتر محسن کدیور در سال 2001م برگزار شد.
دانشگاه پرینستون (آمریکا)

www.princeton.edu

هدف بخش مطالعات اسلامی این دانشگاه توسعه و پیشرفت مطالعات در حوزه عقاید و آداب اسلامی با تأکید بر تاریخ و فرهنگ خاورمیانه است. برخی از مواد درسی این دانشگاه عبارتند از: شیعه در دوران میانه، درآمدی بر اسلام، زیارت و سفر به اماکن مقدس اسلام،. ...

از کتاب های الکترونیکی درباره خاورمیانه و اسلام این دانشگاه می توان به «دشمن در آینه بنیادگرایی اسلامی و محدوده های عقل گرایی مدرن» نوشته «ایبان» اشاره کرد.
دانشگاه کالیفرنیا (UCLA آمریکا)

www.ucla.edu

«مرکز مطالعات خاور نزدیک گوستاو وون گرانبوم» این دانشگاه به مطالعات اسلامی و بررسی مسائل مختلف فرهنگی ـ اجتماعی خاورمیانه مشغول است. اولین پایگاه اطلاعاتی خاورمیانه در این دانشگاه با عنوان MEORO جهت دستیابی به منابع و اطلاعات در رابطه با خاورمیانه فعال است.

عناوین بعضی از دروس کارشناسی ارشد و دکتری عبارتند از: متون اسلامی، مشکلات موجود در هنر اسلامی، بررسی خاورمیانه، نهادهای نخستین اسلامی، مردم و حکومت در خاورمیانه، و مقدمه ای بر اسلام.

از پژوهش های انجام شده در این مرکز می توان به این موارد اشاره کرد: «مطالعات اسلامی و آینده اسلام» (فضل الرحمن) و «تصوف و شهادت» (آنه ماری شیمل).
دانشگاه ییل (آمریکا)

www.yale.edu

این دانشگاه در زمینه مطالعات اسلامی در مقطع دکتری پذیرش دارد. برخی از مواد درسی آن عبارتند از: شیعیان کلاسیک، توسعه افکار شیعی، جهاد و بنیادگرایی اسلامی (با تمرکز بر ایران، لبنان و مصر)، ساختار ایران مدرن.

از موضوعات و پروژه های تحقیقی مرتبط با تشیع در این دانشگاه می توان به این موارد اشاره کرد: درآمدی بر تشیع (تاریخ و دکترین شیعیان دوازده امامی)، ریشه های انقلاب (تاریخ تشریحی ایران مدرن)، اسلام تندرو، اسلام و انقلاب در خاور میانه.

در سایت دانشگاه مقالات متعددی در مورد شیعه موجود است.
مرکز مطالعات شرقی (دانشگاه پنسیلوانیا آمریکا)

http://mec.sas.upen.edu/studies.html

این مرکز بیشتر مطالعات خود را معطوف به جهان عرب نموده و در کنار آن، زبان های شرقی مانند: عربی، فارسی، ترکی، پشتو، ازبکی و ترکمنی نیز مطالعه و تدریس می شود. در موزه انسان شناسی و باستان شناسی این دانشگاه آثار و مطالبی درباره تشیع و تسنن وجود دارد. از تحقیقات و مقالات این دانشگاه می توان به این موارد اشاره کرد: «تسنن در برابر سفاهت تشیع(!!)»، «معماری قدرت در آیین تشیع: میان تعبد و تعقل»، «محرم و مناسک آن: آیین مذهبی برای روایت تاریخ مقدس در میان شیعیان آمریکا».
دانشگاه آریزونا (آمریکا)

www.asu.edu

تحقیقات این دانشگاه بیشتر در جهت مقایسه میان ادیان است که این قانون درباره دین اسلام نیز صدق می کند. عناوین برخی از دروس این دانشگاه عبارتند از: درآمدی بر اسلام؛ مذاهب جهان؛ بررسی دین اسلام؛ اسلام و دنیای مدرن؛ تمدن اسلامی؛ زن در اسلام؛ مذهب و حکومت در ایران.

عناوین برخی از کنفرانس های این دانشگاه عبارتند از: نقش اسلام در کشورهای مختلف؛ آیا آمریکا می تواند از اسلام بیاموزد؟؛ آیا مسیح مسلمان بود؟؛ از تراژدی تا استنباط، گفتمان علمی در ارتباط با جهان اسلام.

مقالات و تحقیقات قابل توجهی در این دانشگاه انجام شده که اکثراً به بحث شیعه و سنی در پاکستان پرداخته اند.
مؤسسه مطالعات اسماعیلی لندن (انگلستان)

WWW.iis.ac.uk

این مؤسسه به دنبال توسعه تحقیقات و آموزش درباره اسلام، با تأکید بر شیعه و به خصوص فرقه اسماعیلیه، متمرکز شده است. برنامه های مؤسسه مطالعات اسماعیلی، توجه خاصی به موضوعات تجددگرایی و مدرنیسم مبذول می دارد. ترجمه «دایرة المعارف بزرگ اسلامی» به زبان انگلیسی از کارهای مهم این مؤسسه است.
دانشگاه بریستول (انگلستان)

www.bristol.ac.uk

بخش اسلام شناسی این دانشگاه زیر نظر رابرت گلیو متخصص تشیع اداره می شود که هر سه پایان نامه خود را در مقطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری درباره تشیع نگاشته است. دروس اصلی و مهم مرتبط با تشیع در این دانشگاه عبارتند از: اندیشه کلاسیک اسلامی، مذهب و آیین اسلام، جنبش های مذهبی مدرن در ایران، فلسفه اسلامی، شیعه (که در این درس فرق شیعی به ویژه اثنی

عشریه، اسماعیله و زیدیه، مورد مطالعه عمیق قرار گرفته و دکترین رفتار افراطیون شیعه بازنگری می شود).
مرکز مطالعات اسلامی دانشگاه کمبریج (انگلستان)

www.cam.ac.uk

این دانشگاه دارای «کرسی تخصصی شیعه شناسی جان (یحیی) کوپر» است.

کنفرانس های این دانشگاه بیشتر درباره مسائل جهان عرب و حوزه ادبیات است که برای نمونه می توان به کنفرانس هایی در مورد «نظامی گنجوی» و «شاهنامه فردوسی» اشاره کرد.

از مهم ترین مقالات ارائه شده در این دانشگاه عبارتند از: «بررسی تشیع دوازده امامی در دوره جدید: فرهنگ دینی و تاریخ سیاسی»، «عوامل مؤثر بر سیاسی شدن تشیع لبنان و ظهور حزب الله»، «شیعیان اثنی عشری به عنوان یک اقلیت مسلمان در هند»، «خطابه اشک».
مرکز مطالعات اسلامی دانشگاه شفیلد (انگلستان)

www.sheffield.ac.uk

موضوع اصلی مرکز مطالعات اسلامی این دانشگاه «فقه اسلامی» است که البته هم در ضمن تحقیقات فقهی و هم غیر آن به تشیع نظر دارند؛ از این جمله می توان به پژوهش کاملی که درباره تشیع در این دانشگاه و توسط مرکز مطالعات دینی انجام شد، اشاره کرد.
مدرسه مطالعات آسیایی و آفریقایی «سوآس» (دانشگاه لندن)

www.soas.ac.uk

مرکز مطالعات اسلامی این دانشگاه به مدیریت پروفسور عبدالحکیم از سال 1995م شروع به کار نمود. در زمینه قرآن پژوهی، این مدرسه نشریه ای را با عنوان «مجله مطالعات قرآنی» منتشر می کند. بعضی از دروس این مرکز نظیر درس «عصر فاطمیان در قرون 10 تا 12میلادی» با تشیع مرتبط است.

«مباحث مذهبی در تشیع معاصر» و «عناصر شیعی در معماری پاکستان» از طرح های تحقیقاتی این مدرسه مطالعاتی است.
دانشگاه منچستر (انگلستان)

www.mmu.ac.uk

مستشرق مشهور «نورمن کالدر» استاد فقه شیعی و درگذشته در سال 1998م، دارای کرسی در این دانشگاه بود.

دروس مقطع کارشناسی این دانشگاه در دو بخش 120واحدی ارائه می شود و یکی از دروس بخش دوم، درسی است با عنوان «تشیع». از جمله پایان نامه های دفاع شده در این دانشگاه می توان به «ظهور شیعه در ایران در عصر صفوی» اشاره کرد.
دانشگاه لنکستر (انگلستان)

Relstud@lancaster.ac.uk

این مرکز اولین مرکز مطالعات دینی در انگلستان بوده و تحقیقات، دروس و مطالعات آن متمرکز بر ادیان اصلی و زنده جهان از جمله اسلام است. دوره اسلام شناسی این دانشگاه با عنوان «اسلام کلاسیک» در تابستان 2005م برگزار شد که بخشی از آن به طور خاص به «تشیع و فرقه های آن» پرداخته است.

از جمله اهداف برگزاری این دوره می توان به آشنایی با «شریعت و کلام در تفکر اهل سنت، شیعه و صوفیه» اشاره کرد.
دانشگاه گلاسکو (انگلستان)

www.gla.ac.uk

جهت گیری مرکز مطالعات اسلامی دانشکده الهیات و مطالعات دینی این دانشگاه در راستای اسلام شناسی است.

در میان مقالات ارائه شده در کنفرانس های برگزار شده در این دانشگاه و تحقیقات و پایان نامه های دفاع شده و رویکردهای فارغ التحصیلان آن «گرایش های شیعی» دیده می شود که از آن جمله می توان به موارد ذیل اشاره کرد: «وارثان محمد نبی(ص) و ریشه های افتراق تشیع و تسنن» و «اخطارهای رهبر تشیع».

مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل (کانادا)

این مؤسسه زیرمجموعه دانشکده هنر این دانشگاه بوده و تمرکز اصلی آن بر فرهنگ و تمدن اسلامی با توجه به محدوده جغرافیایی آن است. «ولیفرد کنت ول اسمیت» مؤسس این مرکز معتقد است تاریخ اسلام بدون در نظر گرفتن «مذهب» به عنوان یک عامل مهم و اثر گذار در رشد و شکل گیری تمدن اسلامی قابل فهم نخواهد بود.

برخی از دروس در حال تدریس و مرتبط با مذهب تشیع در این مرکز عبارتند از: تفکر شیعه در ایران، اسلام و سیاست: ایران، مشکلات تفکر شیعه.

از جمله آثار منتشر شده این مرکز می توان از «دین و قدرت در صفویه» و «محمدباقر مجلسی» را نام برد.
دانشگاه تورنتو (کانادا)

www.utoronto.ca

این دانشگاه دارای مواد درسی و دوره های آموزشی مرتبط با تشیع است؛ مانند: «اسلام شیعی» (که در این درس توجه خاصی به شیعه گری سیاسی، فاطمیان، صفویه و ایران معاصر می شود)، «مباحثی درباره اندیشه عرفانی در اسلام»، «درآمدی بر دین اسلام»، «تاریخ اسلامی تا زمان سقوط بغداد».

در این دانشگاه یک طرح تحقیقاتی در مورد فتوای امام خمینی(ره) در مورد اعدام سلمان رشدی انجام شد که حاصل آن مقاله ای است با عنوان «فتوا همچنان باقی است».
دانشگاه کونکوردیا (کانادا)

www.concordia.ca

در این دانشگاه طرح های تحقیقاتی در زمینه شیعه صورت گرفته است؛ مانند: «تفسیر نوین از حقوق شیعه در ایران، عراق و لبنان»، «سفرنامه جمهوری اسلامی ایران»، «شیعه نوین و پیشین».

«لیندا کلارک» از شیعه پژوهان برجسته غرب، از اساتید این دانشگاه است.
دانشگاه ملبورن (استرالیا)

www.unimelb.edu.au

این دانشگاه بیشتر مطالعات اسلام شناسی دارد. با توجه به آنکه این دوره در زیرمجموعه دوره های تاریخی گنجانده شده، در ضمن فرقه ها، به مذهب «تشیع» پرداخته می شود.

—------------------------------------—

[1]. منبع: کتاب شیعه پژوهی و شیعه پژوهان انگلیسی زبان (1950تا2006م)، غلام احیا حسینی، موسسه شیعه شناسی جامعة المصطفی العالمیه، ص 44-88.

"مطالعات غرب در خصوص اسلام تشيع "دركنفرانس شيعه شناسي تل آويو