2016-yilda qandaydir jo'yali islohotlardan umidvor bo'lgan insonlar 2026-yilda o'zining biroz aldangandek his qilmoqda. Buning sabablaridan biri, jo'yali islohotlar farmon bilan amalga oshirib bo'lmasligidadir.

Jamiyatda samarali o'zgarishlarni amalga oshirish borasida ikki hil, zid qarash mavjud.

Rus yozuvchisi Lev Tolstoy'ning fikricha, buyuk yetakchilar (qirollar, prezidentlar, peshvoi millatlar va hkz) aslida tarixning (jamiyatdagi jarayonlarning) quli. Yetakchilar, to'ralar o'zlarining nazorati, qudratidan tashqarida bo'lgan millionlab sabab va jarayonlar natijasida vujudga kelgan tarixiy to'lqinlarning cho'qqisiga tasodifan chiqib qolgan piyodalardir, ularning tarixiy jarayonlarga ta'siri deyarli nolga teng.

«Для изучения законов истории мы должны изменить совершенно предмет наблюдения, оставить в покое царей, министров и генералов, а изучать однородные, бесконечно малые элементы, которые руководят массами. Никто не может сказать, на сколько дано человеку достигнуть на этом пути понимания законов истории; но очевидно, что на этом пути только лежит возможность уловления исторических законов» deydi Tolsoy.

Ingliz tarixchisi Tomas Karlayl esa o'zining "Great man" nazariyasida "tarix -bu buyuk insonlarning tarjimai holi' deb hisoblaydi. Ya'ni, buyuk yetakchilargina (qirollar, prezidentlar va hkz) butun boshli millatlarni taqdirini hal etishi, tarixni (jamiyatni) o'z xohishiga ko'ra shakllantirishi mumkin. Millat g'oyoki buyuk insonlarning qo'lida plastilin, qanday shaklni xohlasa, shuni beraveradi.

Karlaylcha yondashuv sovet davrida urf bo'lgan. Ilk kommunistlar paydo bo'lgan 19 asrda Tomas Karlaylning fikrlarining mashhurligi eng avjiga chiqqan payt edi. Ilk kommunistlar o'zini tanlanganlar, sarbadorlar partiyasi deb bilgan.

"О политической стратегии и тактике русских коммунистов" degan maqolasida Stalin shunday deydi: "Компартия как своего рода орден меченосцев внутри государства Советского, направляющий органы последнего и одухотворяющий их деятельность".

Kompartiyaning rasmiy shiorlari esa "Партия - это Ленин" (Lenin tirikligida), keyin esa «Сталин — это Ленин сегодня» bo'lgan. Kommunistlar buyuk insonlarning yetakchiligiga bunday katta urg'u berishi alaloqibat nafaqat shahsga sig'inish bilan tugadi, balkim jamiyatni chuqur isloh qilishga ham yo'l bermadi. Lenin, Stalinlar tayyor bo'lmagan, qarshilik ko'rsatayotgan jamiyat ustidan tajriba o'tkazdi. Natijada, bunday buyuk shaxs- markazli modernizatsiyaning kommunistik loyihasi tanazzulga uchradi desa ham bo'laveradi. Buni masalan, SSSR kabi qudratli davlat bir kunda tarix sahnasidan yoqolib ketganidan ham ko'rsa bo'ladi.

Biz, hozirgi o'zbeklar, ham Tomas Karlaylning nazariyasining dunyodagi eng so'nggi muhlislaridanmiz. Buni, masalan, O'zbekistonda barcha ishlar "muhtaram prezidentimiz rahnamoligida" amalga oshirilishidan, o'zgarish va islohotlarning muvaffaqiyatini o'zimizdan emas, aynan rahbarlarning tashabbusi va shijoatida deb bilishimizdan ko'rsa bo'ladi. Amaldagi rahbarning bir so'zi bilan tashqi va ichki siyosatimizdagi masalalarga munosabatimiz ham bir zumda o'zgarib ketaveradi.

Boshqa rivojalngan va rivojlanayotgan davlatlarda esa millat taqdirini biror bir shaxsning hatti-harakatlariga bo'glashdan allaqachon voz kechilgan. Hech qaysi inson, naqadar u irodasi kuchli, aqli raso va boshqa buyuk hislatlar egasi bo'lmasin, yakka o'zi butun boshli millatni isloh qila olmagan, qila olmayapti va qila olmaydi ham.

Toki jamiyat islohotlarga egalik qilib, ularda faol ishtirok etmaguncha.

Shuning uchun "peshvoi millatlardan" najot kutmay yashash kerak. Bu borada Sharqiy Yevropaning tajribasi, jumladan Sovet zulmi ostida yashagan chex yoki polyaklar ixtiro qilgan parallel polis, muqobil madaniyat va hokazo tushunchalar qo'l keladi.

O'zbek ziyolilarimiz tanishib o'zlashtirishi lozim bo'lgan muhim konsepsiyalardan biri "Parallel polis" tushunchasidir. Chex faylasufi Vatslav Bendaning davlatga qarab qolmasdan jamiyat uchun kerakli islohotlarni amalga oshirish haqidagi fikrlarini tarjima qildim.

O'qib, o'z fikringizni bildiring, iltimos.

Jamiyat «tepadan» ruxsat yoki iltifot kutmasdan, zaruriy oʻzgarishlarni qanday vujudga keltirishi mumkin?

👉 “Asl intellekt” — qaysi do‘konlarda bor?
Uzoq kutilgan, bizga bog‘liq bo‘lmagan ayrim sabablarga ko‘ra biroz kechikkan kitoblarimiz nihoyat bugundan sotuvga chiqdi.

“Asl intellekt” turkumidagi ilk ikki kitob – Anthony Weston’ning “Argument: asoslash va bahs mahorati” va Sergey Povarninning “Kitobni qanday o‘qish kerak” kitoblarini quyidagi do‘konlardan xarid qilishingiz mumkin:

🔹Asaxiy kitob do‘konlari va internet do‘koni (Argument)

🔹Qamar do‘konlari va online buyurtma

🔹 Uzum market (Kitobni qanday o‘qish kerak; Argument; to‘plam tarzida olish uchun)

🔹 Book.uz do‘konlari

Do‘konlar ro‘yxati yangilab boriladi. Kitoblarning chakana savdodagi narxlarini har bir do‘kon o‘zi belgilagani uchun narxlar bir-biridan biroz farq qilishi mumkin.

«Sunʼiy intellekt kelişidan oldinroq fikrlaşni töxtatgandik» - Hamid Sodiq taʼlim inqirozi va ziyolilar haqida | Nima dard?

Nega bugungi yoşlar muvaffaqiyatga intilişdan sovib bormoqda? Jamiyatga qanday ziyolilar kerak va nega siyosiy tahlilçilarning özi ham çuqur bilimdan uzoqlaşib qolişi mumkin? Navbatdagi mehmon - faylasuf, tarjimon va siyosatşunos Hamid Sodiq.

Suhbatda insonni harakatga keltiruvçi içki dard, ğoyaga sadoqat, zamonaviy taʼlimning muammolari, SI va jamiyatdagi intellektual muhit haqida söz yuritildi.

📹 VIDEONI TOMOŞA QILING

Investision kompaniyalar ustidan professional nazorat bölgani yaxşi. Ammo öşa nazoratçilarni ham nazorat qiladigan professional uyuşma bölişi kerak. 2 yil “hamkorlik qilib” (!) endi xulosasini çaqirib oliş boşqa, taşkilot-mijozining içki holati haqida ayb hukmini çiqariş boşqa. Uzoq vaqt davomida ma’lumotlar berilmay kelgan bölsa, nega shartnoma töxtatilmagan? Nega hamkorlik davom etavergan?

Öta noprofessional yondaşuv bilan çiqiş qilingan. Investor mijozlar bundan foyda topmaydi, eng yomoni - sohani zaiflaştiradi.

5-sentyabr kuni "Şamsi-Qamar" teatri zalida falsafa klubimizning birinçi jonli uçraşuvi bölib ötdi. Eduard Kreygning «Falsafa: Öta qisqa taniştiruv» kitobi atrofida suhbatlaşdik.

Suqrot nega qoçmadi? «Men» degan narsa bormi? Atom bomba taşlaş axloqan töğri bölişi mumkinmi? Nasroniylar kutayotgan "Dajjol" kim: Greta Tunbergmi yoki texnofeodallar? Va boşqa masalalar.

https://youtu.be/zk2PTzn-4Go?si=9nC_9XiBLJfIl9QA

Investitsiya platformalari asoschilari va xususiy investorlarga murojaatim

Shaffoflik, ishonch va o‘zgalar mablag‘i uchun mas’uliyat haqida

Men bu mavzuni nazariyadan kelib chiqib ko‘tarmayapman. Yaqinda bir og'aynim mendan uning investitsiya platformasini e'lon qilishimni so‘radi. Men bundan bosh tortdim.  Investitsiyalarga yoki tadbirkorlikka qarshi bo‘lganim uchun emas, balki platforma egasini shaxsan tanishim odamlarga ular nazorat qila olmaydigan, tekshira olmaydigan va tushuna olmaydigan narsalarga investitsiya kiritishga undashni nohaqlik deb bilganim uchundir.

Bugun biz davlat tomonidan ulushli qurilish sohasida sekin-asta, ammo izchil ravishda tartib o‘rnatilayotganini kuzatmoqdamiz. Yaqingina “normal amaliyot” deb qaralgan narsa endi jinoiy javobgarlik predmetiga aylanmoqda. Bu mantiqan to‘g‘ri: aholi mablag‘i jalb qilinadigan joylarda noaniq va shubhali holatlar bo‘lmasligi kerak.

Ammo bu jarayon fonida yonma-yon yana bir xavfli risk zonasi shakllanmoqda - jamoaviy investitsiyalar, shu jumladan investitsiya platformalari va halol muddatli to‘lov tizimlari. Bu yerda odamlarning mablag‘lari shaffofliksiz, mustaqil nazorat va tartibga solinishsiz jalb etilmoqda.

Rasman bu xususiy tashabbus yoki investitsion sherikchilik sifatida taqdim etiladi. Aslida esa, bu Markaziy bank tomonidan nazorat qilinmaydigan, moliyaviy hisobotlarni oshkor etmaydigan va to‘liq mustaqil auditdan o‘tmaydigan boshqaruviga topshirilgan investorlarning mablag‘laridir. Bunday tizimda investor o‘z mablag‘lari qayerda joylashganini, qanday ishlatilayotganini va qanday haqiqiy xatarlarga duch kelishini tushunmaydi. Bu endi oddiy investitsiya xatari emas. Bu himoyasiz ishonchga qurilgan tizimning tavakkalchiligidir.

Investorlar mablag‘larining segregatsiyasi (alohida ajratilishi) haqida alohida gapirmoqchiman. Yetuk va xavfsiz modellarda investorning pullari qonuniy ravishda va amalda boshqaruvchining pullaridan ajratilgan bo‘ladi. Ular uning hisobida bo‘lmaydi, uning operatsion ehtiyojlari uchun ishlatilmaydi va uning joriy moliyaviy holatiga bog‘liq emas. Agar bunday bo‘linish bo‘lmasa, investor to‘liq ma’lum bir odamlarning “ko‘r-ko‘rona ishonchi” garovida qoladi. Bu investitsiya qilish emas, balki pulni tavakkalchilikka topshirib qo‘yishdir.

Endi audit haqida. Men Big4’da 15 yildan ortiq ishlaganman va “mahalliy audit” va haqiqiy mustaqil audit o‘rtasidagi farqni yaxshi tushunaman. Bunday loyihalarda mahalliy audit ishonch muammosini hal qilmaydi. Bu yerda aynan xalqaro standartlar va mustaqillikka ega EY, Deloitte, PwC yoki KPMG darajasidagi audit zarur. Agar platforma bunday auditga tayyor bo‘lmasa, u qaysi brend yoki halollik tushunchasi ostida taqdim etilishidan qat’i nazar, boshqalarning pullarini boshqarishga obyektiv ravishda tayyor emas.

Bozorlar tarixi har doim bir xil ssenariy bo‘yicha rivojlanadi: avval “kulrang” zonada o‘sish, keyin investorlarning ommaviy yo‘qotishlari va shundan keyingina davlatning qattiq aralashuvi. Qurilishda shunday bo‘lyapti. Jamoaviy investitsiyalar ham shunday bo‘ladi. Bu taxminlar emas, balki vaqt masalasidir.

Endi investitsiya platformalari asoschilariga murojaatim.
Agar siz chindan ham vaqtinchalik sxemani emas, balki uzoq muddatli biznesni qurayotgan bo‘lsangiz, ixtiyoriy ravishda mablag‘larning segregatsiyasini joriy eting, “Katta to‘rtlik” auditdan o‘ting, investorlarga tushunarli moliyaviy hisobotlarni ochib bering. Nazoratni marketing bilan almashtirishni to‘xtating. Bu albatta qimmatroq va qiyinroq, lekin ishonchni, biznesni va obro‘ni saqlab qolishning yagona yo‘li. Agar siz shaffoflikka tayyor bo‘lmasangiz, to‘g‘risini tan olish kerak: siz odamlarning pullari bilan ishlashga tayyor emassiz.

Va investorlarga murojaat.
Shaffofliksiz investitsion foyda bu imkoniyat emas, balki siz nazorat qila olmaydigan xatardir. Agar siz hisobotni ko‘rmasangiz, pulingiz qayerdaligini bilmasangiz, unga kim va qanday javob berishini bilmasangiz, siz investor emassiz, natijasi noaniq bo‘lgan tajriba ishtirokchisiz.

Hondamir Nusrat @chiroylimoliya

Bu post yanvarda yozilgan!

Maqolani öqişga eringanlar uçun

Utilitarizm ko'pincha xatoan egoizm, lazzatparastlik va «kapitalizm falsafasi» deb ataladi. Aslida u nima? Nega izchil utilitarist bo'lish qiyin va hatto imkonsiz? Utilitarimning qanday muammolari bor?

Ikkinchi uchrashuvda (12.09.2026) klassik utilitarizmni Bentam va Mildan boshlab ko'rib chiqdik: lazzat va og'riq hisobi, akt va qoida utilitarizmi, asosiy tanqidlar, Kant bilan bahs, marksizm, miya va axloq, falsafaning amaliy foydasi.

Suhbat Edvard Kreygning «Falsafa: o'ta qisqa tanishtiruv» kitobi (#1000kitob) 5-bobi asosida o'tdi.

https://youtu.be/PFaNFk84b74?si=MfusY-tyKxAfK2-V