Фаластин: агар ўлишим лозим бўлса... асари чоп этилди!
Алҳамдулиллаҳ!

Жуда муҳим асар, ўқишни тавсия қиламан.

@Hamid_Sodiq

Bir rohib qayiqda daryodan o‘tayotgan edi. To‘satdan u o‘ziga qarab kelayotgan boshqa qayiqni ko‘rib qoldi. U baqira boshladi:

— Hoy, ehtiyot bo‘l! Qayerga suzayotganingni qara!

Ammo qayiq yaqinlashishda davom etdi. Rohib g‘azablanib, baland ovozda so‘kina boshladi. Qayiqlar to‘qnashganda, u boshqa qayiqda hech kim yo‘qligini ko‘rdi. Qayiq shunchaki arqondan uzilib, oqim bo‘ylab suzib kelayotgan edi. Rohib bo‘sh qayiqqa qaratilgan g‘azabning maʼnosiz ekanligini tushundi.

O‘shandan beri kimdir uni g‘azablantirsa, u o‘ziga:

— Bu shunchaki bo‘sh qayiq, — der edi.

Chjuan-Tzining "Bo‘sh qayiq" misoli talqini

Assalomu Alaykum
Ramazon Bayrami muborak, aziz doʻstlar! Alloh barcha ezgu ishlarimizni qabul qilsin!

Кўпчилик бехабар.

Х (Твиттер)да пост остидаги изоҳда Сунъий Интеллектга тўғридан тўғри мурожаат қилиб хабар ҳақида савол бериш мумкин, масалан хабарнинг ростлигини ёки манбаларини сўраш мумкин (оддий савол бериб: "бу тўғрими?" "манбалари нима?" "тафсилотлари нима?"), таржима қилиб беришни ҳам сўраш мумкин. Ўзбекча мурожаат қилса, ўзбекча жавоб беради. Ўша изоҳда @ ни босиб, Grok ёки Perplexity -ни чақирса бўлди.

Шунингдек видеоконтентни бошқа тилга аудиода ўгириб берадиган сервислар бор. Худди шундай изоҳда тегишли сервисга мурожаат қилинади. Ўзбек тилига аудиода ўгирганни кўрмадим фақат.

Расмда кўрсатилган шахмат масалаларни ечиш учун ҳам, @ белгиси билан махсус ҳизматни чақирсангиз, пиёдаларни қўзғатиш мумкин бўлган онлайн тахаталарга, масалан chess com га ўтказиб беради.

Bir zulmning anatomiyasi.

https://telegra.ph/Nomutanosib-zulm-oqlovi-04-08

Ўзбек тилининг ҳимояси кимнинг зиммасида? Ва нима қилиш мумкин?

Ўзбекистонда ўзбек тили нуфузи ва мақомидаги муаммолар ҳақида воқеликни теран англаш ва сабабларини ажрата олиш билан гапирилса, ечимини ҳам шакллантириш мумкин. Бу мавзудаги баҳс-мунозаралар нафақат табиий, балки зарурий ҳолат, чунки улар диққатни иллатга қаратиб, ўзбек тилининг ўлик тиллар сирасига кириб қолиши хатарини эслатиб туради.

Лекин тил ҳимояси йўлида бефарқ бўлмаслик туйғусини шахсий фойда учун ишлатувчиларнинг жанжалларига аралашиб қолмаганимиз маъқул. Баъзи блогерлар тил билан боғлиқ муаммони шахсий машҳурлик ва манфаат йўлида қўллаётганини кўрмаслик ҳайратли.

Тил масалалари бўйича баъзи шов-шувли чиқишлар ижтимоий тармоқларда катта эътибор тортса-да, тил масаласини ҳақиқий ҳал қилишга ҳисса қўшмайди. Бундай жанжаллар натижасида айрим хизмат кўрсатиш объектлари расмий узр сўраши ёки давлат текширувлари ўтказилиши мумкин, лекин бу вақтинчалик чора, холос. Аксарият ҳолларда бундай можаролар қилинаётган ҳақиқий саъй-ҳаракатларни қадрсизлантиради, нақд фойдани эса эътибор чайқовчилари кўради.

Умуман тилни сақлаш учун бўлган ҳаракатларга қарши бўлганлар ҳам бор, улар ўзбек тилининг иккиламчи ёки учламчи мақомини узил-кесил белгиланган деб ҳисоблайдилар. Уларнинг фикрича, миллий тил "ғолиб" тилларга бўйсўниб қўйиши керак ва у фақат фольклор қадрияти, кўча-бозор муомаласи воситалигича қолиши керак. Бундай қараш эгалари орасида интернет "фикр лидерлари" ҳам учрайди. Бу ўринда савол туғилади, жанжал-тортишувлар орқали уларга бир нарсани исботлаб бўладими? Фикримча, уларни ўз хулоса қарорлари билан қолдириб, амалий ишлардан чалғимаслик керак.

Ўзбек тилининг нуфузини муносиб ўрнига олиб чиқиш учун кўплаб амалий қадамлар қўйиш мумкин, уларнинг айримларини келтираман:

Муаммога бефарқ бўлмаган тадбиркорлар шаҳарнинг марказий ва бошқа жойларида сифатли хизмат кўрсатадиган қаҳвахоналар очишлари мумкин. Бу жойларни илмий-оммабоп суҳбатлар, маърузалар, бадиий мунозаралар ва китоб тақдимотлари ўтказиш орқали маданий марказларга айлантириш мумкин. Бу ҳам доимий мижозларни кўпайтиради, ҳам тилимизни сайқаллаш учун муҳит яратади.

Ўзбек тилини ривожлантиришда сифатли видео суҳбатлар, таржималар ва таҳлилий мақолалар муҳим. Видео суҳбатларда интервью олувчилар томонидан суҳбатдошга чуқур тайёргарликсиз бўлмағур саволлар бериш, гапини бўлиш, айтилган муҳим фикрларни тўғри тушунмасдан монтаж пайтида қирқиб ташлаш ҳолатлари учраб туради. Бу каби муаммолар сифатли ўзбек тилидаги контент яратишга тўсиқ бўлмоқда. Бу тўсиқни енгиш учун суҳбат ўтказувчилар яхши тайёргарлик кўришлари, мавзуни чуқур ўрганишлари ва ишларига виждонан ёндашишлари зарур.

Китоблар таржимаси ҳам муҳим, лекин улар самимий мунозаралар орқали ижтимоий қайта ишловга тушсагина тилнинг бойишига олиб келади. Бунинг учун таржима асарларни муҳокама қилиш тадбирлари, дебат клублари, адабий кечалар ва вебинарлар ташкил этиш мумкин.

Сифатли таҳлилий мақолалар ёзилишини кўпайтириш зарур. Ўқувчилар эса муаллиф фикрини тушунишга ҳаракат қилиб, уни қайта ифодалаш малакасини ошириши керак. Тил бирон матнни тўтидек қайтариш эмас, ёки кўр-кўрона камситиш ёки тақлидан олқишлаш билан эмас, балки уни бошқа сўзлар, муқобил иборалар билан қайта баён қилиш, янги маъно-мазмунлар кашф қилиш орқали қувватланади. Тил сифатли фикрни шакллантириш ва ақлий, ижодий мулоқот қилиш орқали ўсади. Тил айнан тафаккурнинг манбаи, майдони ва ашёси бўлиши орқали қадри ошади.

Ўзбек тили учун бефарқ бўлмаганлар англашлари керак: Тилнинг жони фикрдир. Фикрсиз қолган тилни эътиборталаб блогер/вайнер ёки қаҳвахона официанти сақлаб бера олмайди.

O‘zbek tilining himoyasi kimning zimmasida? Va nima qilish mumkin?

O‘zbekistonda o‘zbek tili nufuzi va maqomidagi muammolar haqida voqelikni teran anglash va sabablarini ajrata olish bilan gapirilsa, yechimini ham shakllantirish mumkin. Bu mavzudagi bahs-munozaralar nafaqat tabiiy, balki zaruriy holat, chunki ular diqqatni illatga qaratib, o‘zbek tilining o‘lik tillar sirasiga kirib qolishi xatarini eslatib turadi.

Lekin til himoyasi yo‘lida befarq bo‘lmaslik tuyg‘usini shaxsiy foyda uchun ishlatuvchilarning janjallariga aralashib qolmaganimiz maʼqul. Baʼzi blogerlar til bilan bog‘liq muammoni shaxsiy mashhurlik va manfaat yo‘lida qo‘llayotganini ko‘rmaslik hayratli.

Til masalalari bo‘yicha baʼzi shov-shuvli chiqishlar ijtimoiy tarmoqlarda katta eʼtibor tortsa-da, til masalasini haqiqiy hal qilishga hissa qo‘shmaydi. Bunday janjallar natijasida ayrim xizmat ko‘rsatish obyektlari rasmiy uzr so‘rashi yoki davlat tekshiruvlari o‘tkazilishi mumkin, lekin bu vaqtinchalik chora, xolos. Aksariyat hollarda bunday mojarolar qilinayotgan haqiqiy saʼy-harakatlarni qadrsizlantiradi, naqd foydani esa eʼtibor chayqovchilari ko‘radi.

Umuman tilni saqlash uchun bo‘lgan harakatlarga qarshi bo‘lganlar ham bor, ular o‘zbek tilining ikkilamchi yoki uchlamchi maqomini uzil-kesil belgilangan deb hisoblaydilar. Ularning fikricha, milliy til “g‘olib” tillarga bo‘yso‘nib qo‘yishi kerak va u faqat folklor qadriyati, ko‘cha-bozor muomalasi vositaligicha qolishi kerak. Bunday qarash egalari orasida internet "fikr liderlari" ham uchraydi. Bu o‘rinda savol tug‘iladi, janjal-tortishuvlar orqali ularga bir narsani isbotlab bo‘ladimi? Fikrimcha, ularni o‘z xulosa qarorlari bilan qoldirib, amaliy ishlardan chalg‘imaslik kerak.

O‘zbek tilining nufuzini munosib o‘rniga olib chiqish uchun ko‘plab amaliy qadamlar qo‘yish mumkin, ularning ayrimlarini keltiraman:

Muammoga befarq bo‘lmagan tadbirkorlar shaharning markaziy va boshqa joylarida sifatli xizmat ko‘rsatadigan qahvaxonalar ochishlari mumkin. Bu joylarni ilmiy-ommabop suhbatlar, maʼruzalar, badiiy munozaralar va kitob taqdimotlari o‘tkazish orqali madaniy markazlarga aylantirish mumkin. Bu ham doimiy mijozlarni ko‘paytiradi, ham tilimizni sayqallash uchun muhit yaratadi.

O‘zbek tilini rivojlantirishda sifatli video suhbatlar, tarjimalar va tahliliy maqolalar muhim. Video suhbatlarda intervyu oluvchilar tomonidan suhbatdoshga chuqur tayyorgarliksiz bo‘lmag‘ur savollar berish, gapini bo‘lish, aytilgan muhim fikrlarni to‘g‘ri tushunmasdan montaj paytida qirqib tashlash holatlari uchrab turadi. Bu kabi muammolar sifatli o‘zbek tilidagi kontent yaratishga to‘siq bo‘lmoqda. Bu to‘siqni yengish uchun suhbat o‘tkazuvchilar yaxshi tayyorgarlik ko‘rishlari, mavzuni chuqur o‘rganishlari va ishlariga vijdonan yondashishlari zarur.

Kitoblar tarjimasi ham muhim, lekin ular samimiy munozaralar orqali ijtimoiy qayta ishlovga tushsagina tilning boyishiga olib keladi. Buning uchun tarjima asarlarni muhokama qilish tadbirlari, debat klublari, adabiy kechalar va vebinarlar tashkil etish mumkin.

Sifatli tahliliy maqolalar yozilishini ko‘paytirish zarur. O‘quvchilar esa muallif fikrini tushunishga harakat qilib, uni qayta ifodalash malakasini oshirishi kerak. Til biron matnni to‘tidek qaytarish emas, yoki ko‘r-ko‘rona kamsitish yoki taqlidan olqishlash bilan emas, balki uni boshqa so‘zlar, muqobil iboralar bilan qayta bayon qilish, yangi maʼno-mazmunlar kashf qilish orqali quvvatlanadi. Til sifatli fikrni shakllantirish va aqliy, ijodiy muloqot qilish orqali o‘sadi. Til aynan tafakkurning manbai, maydoni va ashyosi bo‘lishi orqali qadri oshadi.

O‘zbek tili uchun befarq bo‘lmaganlar anglashlari kerak: Tilning joni fikrdir. Fikrsiz qolgan tilni eʼtibortalab bloger/vayner yoki qahvaxona ofitsianti saqlab bera olmaydi.

Do‘stimiz Alisher Kasimov telegram kanalini tavsiya qilaman. Iqtisod va texnologik agrosanoat bo‘yicha ekspert. O‘zbek feysbukida o‘z fikri pozitsiyasiga ega keng dunyoqarashli shaxslardan. Endi Telegram olamida!

Бир неча вақт олдин телеграм каналимни очган эдим. Каналимнинг номи @alitoshkandi.

Каналда Ўзбекистоннинг сиёсий, иқтисодий ва маданий ҳаёти ҳақида ёзаман. Расмиятчиликсиз, кузатувчанлик ва бир оз киноя билан.

Шунингдек, дунёда содир бўлаётган муҳим воқеалар ва маълумотлар билан бўлишиб тураман.

Агар фақат янгиликларни ўқишни эмас, балки уларнинг моҳиятини тушунишни истасангиз, каналимга обуна бўлинг.

@alitoshkandi
https://t.me/alitoshkandi

Britaniyada Isroil armiyasi tarkibida harbiy jinoyatlar sodir etganlikda ayblanayotgan 10 nafar fuqaro sud qilinadi

Buyuk Britaniyada G'azoda Isroil armiyasi tarkibida urushgan 10 nafar britaniyalik fuqaroga qarshi politsiyaga ariza topshirildi. Ular tinch aholini o'ldirish, gumanitar xodimlarga hujum qilish va xalqaro himoya ostidagi obyektlarni vayron qilishni o'z ichiga olgan harbiy jinoyatlarda ayblanmoqda.

Shikoyat Falastin inson huquqlari markazi va Britaniyaning jamoat manfaatlarini himoya qilish huquqiy markazi nomidan topshirildi. 240 sahifali hujjatlar to'plami videolar, guvohlar ko'rsatmalari va huquqiy tahlilga asoslangan.

Advokat Maykl Mensfild britaniyaliklarning bunday operatsiyalarda ishtirokini to'xtatishga chaqirdi: "Hech kim qonundan ustun emas".

Huquqshunos Frank Magennis bu ishni "boshqalarga signal" deb atadi va shunday harakatlar uchun britaniyaliklar o'z mamlakatida sud oldida javob berishlari mumkinligini ta'kidladi.

Parlament a'zosi Ayub Xon bu tashabbus dunyo bo'ylab "sunami effektini" keltirib chiqarishi va boshqa mamlakat fuqarolarini harbiy jinoyatlarda ishtirokdan tiyib qolishi mumkinligini aytdi.

2024 yil iyun oyida Declassified UK G'azoga hujum paytida Isroil armiyasida xizmat qilgan Britaniya fuqarolari haqida tadqiqot e'lon qildi. Materialda 15 kishining nomlari va fotosuratlari keltirilgan, shuningdek, Britaniya hukumati o'nlab shunday holatlar haqida bilishi, ammo bunga munosabat bildirmasligi qayd etilgan. Ular orasida master-serjant Sem Senk ham bor bo'lib, uning vayron qilingan Xuza tumanidan olgan videolari xalqaro gumanitar huquqning potensial buzilishlariga aniq dalolat beradi.

TRT

Сионизм как фашизм. Болезнь, которая не лечится капитуляцией

«Письма протеста, написанные армейскими офицерами и солдатами, отражают искаженную израильскую моральную философию, поскольку в них не упоминаются палестинские жертвы войны... Пугающий подтекст: если израильские заключённые будут освобождены, а Нетаньяху свергнут, можно будет продолжить бойню в Газе без колебаний».
— Гидеон Леви

Протест в Израиле? Сотни офицеров, ветеранов и «честных людей» подписывают петиции. Они требуют прекратить войну. Но читаешь — и не дрожишь. Потому что протест не против бойни. Протест против её неэффективности. Против того, что наши гибнут, а заложники не дома. А что там — по ту сторону? Дети без голов, женщины под завалами, истощённые младенцы? Ни строчки.

Израиль — это не случайность истории. Это — её патология.
Раковый метастаз Европы, который вырезали из вины за Холокост и имплантировали в живое сердце арабской земли. Империя страха, возведённая на руинах Дейр-Ясина и Шатила. Это не «ответ на антисемитизм» — это зеркальный его отпечаток. Та же иерархия, та же расчеловеченность, тот же культ этнической исключительности.

Сионизм — не «право евреев на землю». Это — право одних людей решать, кто человек, а кто "животное в образе человека". Право сносить города за отказ склонить голову. Это не борьба за выживание. Это — борьба за власть убивать без угрызений совести.

Письма израильских солдат — это не крик совести. Это — симптом болезни. Той же, что отравляла Германию в сороковые. После краха Гитлера миллионы немцев всё ещё верили в «великую миссию» своей нации. Не потому что были нацистами по формальным признакам. А потому что были пропитаны духом исключительности, чистоты и страха перед «чужим». Это не уходит сразу. Это живёт в культуре, в юморе, в снах. В израильском случае — в детских книгах, школьных программах, в университетах.

В Газе сегодня не идёт война. Там идёт демонстрация. Демонстрация того, на что способен идеологический фашизм, не побеждённый, не раскаянный, не судимый. И страшнее всего — что даже протест в Израиле не о Газе. Он — о заложниках. О своём. О боли, которую нужно минимизировать, чтобы иметь право снова убивать без страха и стыда.

Сионизм сегодня — это идеологическая братская могила, вырытая посреди XXI века. Могила, куда бросают не только тела, но и саму возможность назвать вещи своими именами. Где слово «государство» прикрывает расизм, слово «безопасность» — этнические чистки, а слово «терроризм» — крики тех, кого бомбят.

И потому, пока Израиль не пройдёт свою денацификацию, свою Нюрнбергскую ночь, свои слёзы не о себе, а о других — кровь не остановится.
Потому что это не война. Это — идеология.

Идеология, которой давно пора дать имя.
Фашизм. Только теперь — в кипе.

~ Xalqqa ko‘rinadigan haqiqatlar kerak, mavhumlari emas.

~ Fikrga qarshi munosib qurol bilan chiqish zarur, bu ishga miltiqlar yaramaydi.

~ Chinakam mulk himoyalanganligi va shaxs dahlsizligi – mana shu chinakkam ijtimoiy erkinlikdir.

~ Davlat ishlarida arifmetik ko‘plikni siyosiy ko‘plikdan farqlay bilish kerak.

~ Darhaqiqat, xalq yig‘inlarida hamisha ehtiroslar vaʼzxonlik qiladi.

~ Volter odamlar qancha maʼrifatli bo‘lsalar, shuncha erkin bo‘lishlarini nazarda tutgan. Uning izdoshlari esa xalq qancha erkin bo‘lsa, shunchalik maʼrifatli bo‘ladi deishdi. Hamma balo shundan.

~ Podshohlar o‘zlarini mulkdordek tutib, mulkdorlar esa o‘zlarini podshohdek tutsalar davlat xastalanadi.

~ Siyosat afsonaviy Sfinks yalmog‘iziga o‘xshaydi. Jumboqlarnini yecha olmaganni yamlab yutadi.

~ Biz shunday zamondamizki, arzimas bo‘lib yashash qonunlardan ko‘ra ko‘proq asraydi va aybsizlikdan ko‘ra vijdonni ko‘proq tinchitadi.

~ Til bu – tashqariga yuzlangan tafakkur, tafakkur esa – ichki suhbat.

~ Kitob bosma sanʼati g‘oyalar artileriyasidir.

~ Hozirgi aslzodalar – ajdodlarining sharpalari xolos.

~ Aksar ateistlarimiz isyonkor katoliklardan yollangan.

~ Xotira hamisha qalbga malaylik qilishga tayyor.

~ Aql – tarixchi, ehtiroslar – aktrisalar.

~ G‘ayrioddiy aqllar birinchi galda odatiy, kundalik narsalarga qaratilgan bo‘ladi. Oddiy aqllar ko‘zlariga esa faqat g‘ayrioddiy narsalarga tushadi.

~ Qorinda g‘oya tug‘iladi (yaʼni g‘oya tug‘ilishi uchun qorin to‘q bo‘lishi kerak).

~ Biz haqimizda gapiradiganlarning to‘qqiztasi yomonlaydi, va yaxshilaydigan bittasi shuni ham yaxshi uddalamaydi.

~ Monteskyening «Qonunlar ruhi» asari Nil daryosidek ulug‘vor va sermahsuldir, shu bilan birga Nildek irmoqlari qop-qorong‘u (murakkab demoqchi).

~ Qabrim toshiga yozib qo‘yinglar: «Uni bizdan dangasalik o‘limdan avval olib ketdi»

Antuan Rivarol aforizmlari

Ernst Yungerning “Rivarol” tarjimalari to‘plamidan

“ Nima uchun AQSH va uning ittifoqchilari "vaqti kelmadi" degan bahona bilan sakson yildan beri Falastin davlatchiligini tan olish masalasida oyoq tirab turib olgan? Chunki hozirgi dunyo tartiboti davlatning subyektivligiga asoslanadi. Davlat yo‘q - hech qanday huquq yo‘q. Fuqarolar ham fuqarolar emas, balki "ko‘chirilgan shaxslar" va Nansen pasporti bilan qochqinlardir, aholining genotsidi genotsid emas, balki "o‘z-o‘zini himoya qilish"dir, etnik tozalashlar tozalash emas, balki "terrorchilarni aniqlash va zararsizlantirish operatsiyalari"dir, bunda minglab halok bo‘lgan fuqarolar hech kim javob bermaydigan "yondosh zarar"dir.

Falastin mavjud xalqaro munosabatlar tizimiga muvofiq davlat sifatida tan olinganidan so‘ng, butun xalqaro-huquqiy mexanizmlar majmui uning foydasiga ishlay boshlaydi, qochqinlarning qaytishi uchun sharoit yaratadi va falastinliklarga qarshi jinoyatlarda aybdorlarni javobgarlikka tortadi. Jahondagi tartibot shunday tuzilgan: agar sen davlat bo‘lsang - sen klubdasan, agar davlat bo‘lmasang - sen o‘yindan tashqaridasan va o‘n oltinchi raqamlisan. Shuning uchun AQSH va uning Yaqin Sharqdagi yolg‘onchi tashkiloti - sionistik tuzilma Falastinga BMTning tan olingan to‘laqonli aʼzosi maqomini bermaslik uchun jonini jabborga beradi. Agar mana shu holat jahon tartiboti bo‘lsa, u allaqachon chiqindixonaga tushishga loyiq ekan. “

Murat Temirov

Мубашшир Аҳмад домла ҳибсда. Бу билан нимага эришиляпти? Мақсад очиқчасига ўз фикри билан баҳс юрита оладиган рақибни тинчитиб, ҳеч қандай баҳс-мунозарани тан олмайдиганлар сафини кенгайтиришми? Бу жамиятда диндорнинг сўзи, фикри мутлақо ўчирилиши керак деганими?
Нимага эришиляпти? Бу кишини қамашдан мақсад келажакда ёзиладиган "қатағонлар ёдномасини" бойитишми? Бир мунча вақт ўтиб "ёшларимизни биз ўзимиз экстремист қилдик" дейилиш учун қилиняптими бу яна?

Ҳа. Тўғри. Ғарб оғалардан Ўзбекистонда диний эркинликлар бузилиши ҳақида ҳисоботлар энди чиқмаса керак. Демак бемалол ортга чекиниб эски ишлар қайтариладими? Бундан бошқа яна қандай "сиёсий мантиқ" бор? Мўътадил диний фаолларни таъқиб қилиш экстремистлар сонини оширишга олиб келиши борасидаги оддий ҳақиқат наҳотки яна унутилди?

Менинг фикрим: Мубашшир Аҳмаднинг ғайриҳуқуқий қамалиши бу дунёвийликнинг навбатдаги мағлубиятидир. Чунки бундай "дунёвийлик" на мунозара ва муросага очиқ ва на ўз принципларига содиқ.

©️ Jamshid Muslimov

Мубашшир Аҳмаднинг ҳибсга олиниши ҳақидаги хабарлар ва уларга билдирилган муносабатларни кузатар эканман, эътиборимни тортган қизиқ ҳолат ҳақида ўйлаб қолдим.
Ижтимоий тармоқларда домлага ҳамдардлик, яхши тилаклар ва дуолар билдирилиши табиий ҳол. Бироқ мени унинг фикрий рақибларининг муносабати ўйлантириб қўйди. Улар орасида:

- Домланинг баҳсли фикрларига бўлган эътирозлар ва гиналарни эслаб, унинг ҳибсга олиниши ҳодисасини эса четга суриб, аввалги баҳсларни давом эттираётганлар;
- "Бекорга қамагандир", "айби бўлмаса чиқариб юборишади", "ҳалитдан ваҳима қилмаслик керак!" деб ёзаётганлар (ҳолбуки, инсон ҳибсда ва унга қарши жиноий иш очилган);
- Очиқдан-очиқ ҳақоратлар ёғдириб, қамалишини олқишлаётганлар;
- Жарангли сукут.

Юзаки қараганда, бу "диндор-дунёвий" қарама-қаршилик бўлиб кўринади. Аммо асл муаммо шундаки, айнан дунёвийлик тарафдорлари домланинг қамалишига қарши чиқишлари керак эди. Чунки бу ҳолатда демократия ва дунёвийлик тамойиллари хавф остида қолмоқда. Инсоннинг шахсий фикри, танқидий қарашлари учун жиноий жавобгарликка тортилиши – бу виждон эркинлиги тамойилининг бузилишидир.

Мубашшир Аҳмаднинг қарашлари баҳсли бўлиши, танқидга учраши табиий. Лекин қарши томоннинг фикрини таъқиб қилиш учун ҳуқуқий принципларни қурбон қилиш (яна қайтарамиз) – бу дунёвийликнинг ўзига зид ҳаракатдир. Нега ижтимоий тармоқларда ўзларини дунёвийлик тарафдори деб тақдим қиладиганлар бу тамойилни ҳимоя қилишда сукут сақлашмоқда ёки ҳатто ҳибсни олқишлашмоқда? (Фақат айрим оз истисноларни, масалан, принципиал инсон Жаҳонгир Муҳаммаднинг изоҳини ҳисобга олмаганда).

Жавоб оддий: ҳақиқий дунёвийлик бизда ҳали шаклланмаган, чинакам секуляр жамият етакчилари ҳам йўқ. Кўпчилик "дунёвийлик" деганда совет даврининг "жанговар атеизм" қолипларини тушунади. Совет даврида бу коммунистик мафкуранинг қисми бўлса, бугунги жамиятимизда бу шунчаки одат-анъанага айланиб қолган.

Бу парадоксал хулосага олиб келади: эскича қолипларни ҳимоя қилувчиларни одатда "муҳофазакор" ёки "қадимчи" дейишади. Аммо чуқурроқ таҳлил қилсак, пост-совет "секуляризми" аслида ўзгаришларга қарши курашади. Демак, "жанговар секуляризм" тарафдорлари аслида янги замоннинг "қадимчилари"дир. Жамиятимизда чинакам дунёвийлик тушунчаси ва ҳақиқий секуляристлар хали ҳам шаклланмаган деб ҳисоблайман.

Дунёвийлик бизга керакми? Бу нотўғри савол. Дунёвийлик Конституциямизда белгиланган ижтимоий шартномадир. У ўзича на яхши, на ёмон, муҳими у ўзининг тарихий асослари ва қайсидир маънода тарихий заруратдан келиб чиққан. Бу ижтимоий келишув бўлиб, унинг бандларини тўғри англаб, ижросини жамият манфаати учун талаб қилиш керак, унинг номидан мансаб суистеъмол қилинишига йўл бермаслик керак. Бу аслида зиёлиларнинг вазифаси эди...

Шундай қилиб, дунёвийлик қонунларимизда бор, аммо унинг чинакам тарафдорлари йўқ. Бундан келиб чиқадиган муҳим хулоса: дунёвийликни ҳуқуқий тамойил сифатида сақлаб қолиш масъулияти энди диндорлар зиммасига тушди.

Мубашшир домланинг Конституциявий ўзгаришларга овоз бераётгани ҳақидаги постлари кўпчиликни, шу жумладан мени ҳам ажаблантирган эди. Энди эса бу ҳодиса чуқур рамзий маънога эга бўлиб қолди.

Диндорлар эскирган пост-совет ёндашувлари ва адолатсизликни қўллаб-қувватлай олмаслиги керак. Улар ватандошлар сифатида бугунги нотинч замонда давлатнинг кучли ва тараққий қилишини истасалар – тараққийпарвар бўлишлари зарур. Бу эса миллий ва диний қадриятларни қурбон қилмаган ҳолда, турфа фикрлар ва қарашларга бағрикенг бўлишни талаб этади.

Тараққиёт фақат хилма-хиллик билан боғлиқ. Тараққиётни истаган жамиятлар ўзларида бу хилма-хиллик етишмаслигини кўрганда, ҳатто четдан олиб келишган. Биз эса бу бойликка тўлиб-тошиб ётибмиз.

Соғлом дунёвийлик диндорликни инкор қилмайди. Айрим зиддиятлар бўлса-да, буларга тўғри нуқтаи назардан қаралса, бу зиддиятлар бир-бирини йўқ қилмайди (чунки бирини йўқ қилиш билан иккинчиси ҳам йўқолади). Аксинча, улар ривожланишнинг диалектик асоси бўлиб хизмат қилади.
давоми👇

аввали👆

Бу фикрлар ҳар тарафлардан эътирозларга сабаб бўлишини тушунаман. Дунёвийлик ва секуляризмнинг моҳиятини яхши биладиган кишилар мен нима демоқчи эканлигимни дарров илғайдилар. Аммо, юқорида айтганимдек, бизда ҳақиқий секуляристлар йўқ – фақат пост-совет "қадимчилари" бор. Кўпчиликка бу масалани янада аниқроқ тушунтириш лозим. Дунёвийлик нима ва унинг классик ҳамда замонавий моделлари, айниқса "Трамп феномени" даврида қандай кўринишлари борлигини келгуси мақолаларимда батафсил ёритишга тўғри келяпти.

Ҳозирча эса асосий хулосамни яна бир бор таъкидлайман: жамиятдан дунёвийликни ҳимоя қилиш масъулияти диндорлар зиммасига тушган.

Maqolaning lotin alifbosida nusxasi
https://t.me/Neojadids/1902

Мубашшир Аҳмад ҳибсга олиниши билан боғлиқ ижтимоий фикр ҳолати ҳақида аввалги мақолам «дунёвийлик ҳимояси диндорларга қолиб кетди» деган парадоксал хулоса билан якунланган эди.

Ушбу мақолада мен бу мавзуни тўхтаган жойидан давом эттираман. Яъни «ҳуқуқ нуқтаи назаридан дунёвийлик принциплари ҳимояси ҳақида». Албатта аввал дунёвийлик нима, унинг шакллари ва ҳозирги кескин сакраган ўзгаришлар даврида қандай маъно ва мазмун касб этиши ҳақида бошлаш балки тартиб нуқтаи назаридан тўғри бўлар. Аммо энг яқини ва муҳимроқ нуқталардан бошлашни афзал кўрдим — ўз фикр-муносабатларингизни ифодалашда қандай мулоқот маданиятига риоя қилиш ҳақида.

Биринчидан, сизга ўта ғайриоддий, ёқимсиз, асабни қўзғайдиган ва қадриятларингизни ҳақоратлаши мумкин бўлган чиқишларга тайёр бўлинг. Бундай ҳолатларда ўзингизни йўқотиб кескин гапларга ўтиб кетманг. Бу ё провокация, ё ростдан ҳам маълум бир кишиларнинг фикр-қарашлари бўлиши мумкин. Ифодаларни танлашда нафақат ўзингиз тушунадиган, балки бошқалар тарафидан қандай қабул қилинишига эътибор беринг. Баҳс қилаяпман деб ҳиссиётга берилиб ҳақорат ва таҳдидга ўтиш аслида баҳснинг мағлубиятини билдиради.

«Бунақа нарсаларни айтгани учун фалон ва фалон қилиниши керак!» — бунинг асл маъноси шу: «Мен бу фикрга қарши аргумент келтира олмайман, раддия бериш учун билим ва савиям етишмайди, бу гаплар шундай кучга эгаки кўпчиликни адаштириб юборади ва бунга қарши айта оладиган асос-далиллар йўқ. Демак, бу фикрни айтиш учун қамаш ёки бир бало қилиш керак!» Бу ўта заиф одамнинг позицияси.

Диндорларга нисбатан бундай гапларни айтилишини изоҳларда кўп кузатганмиз: «Жаслиққа тиқиш керак», «Қозиққа ўтқазиш керак» ва ҳоказо... Лекин диндошлар ҳам айнан шунга ўхшаган ибораларни қўллашганда, бунга рози бўлмаслик ва бундан қатъий қайтариш зарур!

«Булар доимо истаганларини гапиришади, биз эса гапирсак, бизга чора кўришади, демак буларга ҳам кескин чора кўришни талаб қиламиз!», дейишингиз мумкин.

Биринчидан, агар сизга адолатсизлик қилинаётган бўлса, рақибингизга ҳудди шу адолатсизлик қилинишини талаб қилиш адолат бўлмайди. Адолат фақат ўзи учун сўралиши айни адолатсизлик. Ўзи ҳар қандай адолатсизликлар ҳудди шу формула билан, яъни манфаатли "адолатни" ўзига сўраб, ўзгага адолатсизликни раво кўриш билан бўлади.

Иккинчидан, қадрият ва эътиқодларингизни савол остига олувчи чиқишларга таҳдид ёки ҳақорат билан жавоб бериш – бу ҳеч қанақасига раддия аргумент бўла олмайди. Аксинча, бу заифлик, ақлсизлик ва ёш болача инфантил шошқалоқлик аломати. Фикр-қараши учун таъқиб қилиш қонунлар билан тақиқланган бўлса, бу сўз эркинлигини чеклаш эмас, балки таҳдид-таъқибни чеклаш бўлади. Адаштирманг.

Учинчидан, ҳеч қандай қўрқитишларсиз ҳам диндор ўз қадриятлари ҳимоясига етарли аргументлар бера олишига шахсан мен ишонаман. Мен ҳали бирон марта бундай аргументлар топилмаганини ўз тажрибамда кўрмадим. Сиз рақиб деб билаётган шахслар ғирромчасига тутишаётган бўлишса, буни ўзларининг зарарига бўлаётганини қайд этишдан осони йўқ. Холис кузатувчи нима бўлаётганини аниқ кўра олади, ҳеч хавотир олманг, унинг даражасига тушиб ҳақорат ва таҳлика қилишга ўтиб олманг. Баъзан сукут сақлаб қўйиш ҳам тарсакидек таъсир қилади.

Мақола якунида энг муҳим муждани бериб ўтишим керак.
Кишиларга таҳдид ва ҳақоратлар билан жавоб бериш нафақат баҳснинг зарарига, балки бу ишлар ўзича нотўғри, ўзича хато ва ахлоқсиз иш. Диндор учун эса ахлоқ ўта муҳим нарса!

«Улар ахлоқсизларча бизга ҳужум қилса, биз одоб сақлаб ўтирамизми? Биз ҳам шунақа қиламиз» дейдиган бўлсангиз демак ахлоқ нималигини тушунмагансиз. Оппонент-рақибга баъзан юмшоқлик билан, ётиғи билан жавоб берилса, баъзан кескин ва таъсирли жавоб бериш керак бўлади. Бу вазият ҳикматидан келиб чиқилади. Аммо кескин чиқиш ҳам ахлоқ доирасида қилиш мумкин. Бовужуд, ахлоқ доирасида бўлган кескин жавоб ахлоқсиз кескин жавобдан минг чандон устун келади! Лекин устун келмаганда ҳам ахлоқсиз бўлишга диндор учун узр бўлмаслигини тушунишимиз керак. давоми👇