аввали👆
Бҳаргава Ҳиндистон тажрибасига асосланиб, "контекстуал секуляризм" деб аталувчи ёндашувни таклиф қилади. Бу ёндашувда давлат динларга бир хил ёндашиш ўрнига "принципиал масофа" сақлайди — яъни, ҳар бир диний жамоанинг ўзига хос эҳтиёжларини ҳисобга олган ҳолда, ҳуқуқий тенгликни таъминлаш учун гоҳ аралашиш, гоҳ четда туриш лозим. Биз кейинги мақоламизда ушбу концепцияни чуқурроқ ўрганамиз ва унинг Ўзбекистон шароитига мослигини таҳлил қиламиз. Ҳозир эса дунёвийлик таърифи билан яна бир оз ишлаймиз.

Дунёвийлик нима эмас?

Тушунчани аниқроқ қилиш учун дунёвийликнинг нима эмаслигини белгилаб олиш муҳим:

Дунёвийлик моҳиятига кўра ҳуқуқсизлик эмас. Аксинча, у барча фуқароларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилишга қаратилган.

Дунёвийлик ҳуқуқ нуқтаи назаридан худосизлик эмас. У диний эътиқодга қарши эмас, балки диний гомогенизация (барча диндорларни бир қолипга солиш уринишлари) ва институционал доминантликка қарши ахлоқий позиция.

Дунёвийлик динга қарши курашиш эмас. У диндорларнинг ҳуқуқларини ҳам таъминлашга қаратилган.

Таянч хулосалар
Дунёвийликни нотўғри тушуниш ва қўллаш ҳудди динни нотўғри тушуниш салбий ҳолатларга олиб келгандек катта муаммоларни келтириб чиқаради. Бугунги кунда биз дунёвийликнинг моҳиятини қайта англаш зарурияти олдида турибмиз.

Аслида дунёвийлик диннинг рақиби ёки душмани эмас, балки ҳар қандай эътиқод эгаларининг ҳуқуқ ва эркинликларини тенг таъминлаш тизимидир. Чинакам дунёвийлик тақводорлик ва диндорликни инкор қилмайди, аксинча — виждон ва эътиқод эркинлигини таъминлайди. Уни шаклан эмас, моҳиятан тўғри қўллаш жамиятимиз учун муҳим вазифадир.

Кейинги мақолаларимизда бу мавзуни чуқурлаштириб, хусусан Петтитнинг "таҳаккумсизлик (доминантсизлик)" концепцияси, Бҳаргаванинг муқобил моделини батафсил ўрганамиз. Шунингдек, турли маданиятларда дунёвийлик қандай шаклланганини ва бу тажрибалар бизнинг жамиятимизга қандай татбиқ этилиши мумкинлигини кўриб чиқамиз.

Мубашшир Аҳмад ишидан кўриниб турибдики, ҳуқуқий жиҳатдан дунёвийликни ҳимоя қилиш масъулияти энди барча фуқароларнинг, шу жумладан диндорларнинг ҳам зиммасига тушмоқда. Жамият ривожланиши турли фикрлар ва қарашларнинг ўзаро мулоқоти, ҳурматига ва очиқ, самимий ва маърифатли мунозараларга асосланади.

Сўзимиз якунида, яна бир бор домла Мубашшир Аҳмад (Алишер Турсуновнинг) инсоний, фуқаролик ҳуқуқлари таъминланишини, жамоатчиликка унинг ҳолати ва саломатлиги ҳақида аниқ ва тўлиқ маълумот бериб борилишини, домлага ўзи танлаган адвокатлар киритилишини талаб қиламиз.

Мубашшир Аҳмад (Алишер Турсунов) ҳибсининг 8-куни якунланди. Укаси ДХХнинг "Гвардейский" ҳибсхонасига борганда кўришув рухсати берилмагани, фақат дори рўйхатини олишга эришгани ҳақида ижтимоий тармоқларда хабар тарқалди. Соғлиғи ҳақида маълумот йўқ, оила аъзолари ва адвокатлар ҳамон у билан кўришолмаяпти.

---
Кириш

Ўтган сафар дунёвийлик (секуляризм)нинг умумий таърифи, француз ва АҚШ моделлари ҳамда уларнинг шарқ мамлакатларида қўлланилишидаги муаммолар билан қисқача танишдик. Бу жараён кўпчиликни "секуляризм инқирози" ҳақида гапиришга ундаган. Лекин ҳиндистонлик олим Ражив Бҳаргава бошқача йўл – "контекстуал дунёвийлик" моделини таклиф этган.

Жорий ҳолат

Бҳаргава таклиф қилган "контекстуал модел" бизнинг жамиятимиз учун ҳам қизиқарли жиҳатларга эга деб ҳисоблайман. Аммо бугунги Ҳиндистон воқелигига назар ташлаш муҳим: "Ҳиндутва" ҳаракати Нарендра Моди раҳбарлигида ҳиндувийлик дини ва миллатчиликка таянган сиёсатни олиб боряпти. Айрим тадқиқотчилар бу ҳаракат мафкурасида фашизм унсурлари борлиги сабабли уни кўпроқ модернга хос салбий оғиш деб биляптилар. Ҳиндутва сиёсати туфайли ўзга дин вакиллари, айниқса мусулмонлар ҳуқуқлари поймол бўлмоқда – бу эса Ҳиндистоннинг секуляр давлат принциплари қурбон қилиш ҳисобига бўляпти. Демак, кўп-элатли, кўп-дин ва кўп-диний-оқимли мамалкатда дунёвийлик механизмининг ишламай қолишидан диндорларнинг ўзи жабр кўради. Умид қиламизки, Ҳиндистон жамияти тор қарашли экстремист сиёсатчилар ҳукмронлиги остида узоқ қолмайди ва Ражив Бҳаргава каби теран фикрли мутафаккирлар ғоялари асосида ривожланади.

"Моди феномени" ва Ҳиндистондаги реал дин-давлат муносабатлари масаласига кейинроқ воқелик кейслари кўрилаётганда батафсил қайтиш мумкин. Ҳозир эса, аввало, Бҳаргаванинг контекстуал секуляризм моделининг моҳиятини англаб олишимиз керак.

Бҳаргава модели

Контекстуал секуляризм ва "принципиал масофа" концепцияси дунёвийликка янгича ёндашув таклиф этади. Бҳаргава айтганидек: "Қаттиқ қоидаларга кўр-кўрона эргашиб бўлмайди. Ҳаёт мураккаб ва доим мослашишни талаб қилади."

Ушбу моделнинг асосий хусусиятлари:

Кенг қамровли қадриятлар - Эркинлик ва тенглик фақат шахсий эмас, балки жамоавий даражада ҳам қаралади. Шахсий эътиқод эркинлиги билан бирга, диний жамоаларнинг ўз анъаналарини сақлаш ва таълим муассасаларини юритиш ҳуқуқи ҳам тан олинади.

■ Ўтувчан чегаралар - Дин ва давлат ўртасида қаттиқ девор эмас, балки эгилувчан чегара ўрнатилади. Бу давлатга зарур ҳолларда диний ишларга аралашиш, бошқа пайтларда эса аралашмаслик имконини беради.

■ Принципиал масофа - Давлат динга нисбатан "масофа сақлайди", аммо бу масофа вазиятга қараб ўзгариши мумкин. Ҳамма диний жамоаларга бир хил ёндашиш шарт эмас - муҳими, ҳар бир ҳолатда тенглик, эркинлик ва адолат принципларига содиқ қолиш.

■ Диннинг жамоат ҳаётидаги ўрни - Дин фақат шахсий иш сифатида эмас, балки ижтимоий ҳодиса сифатида ҳам қабул қилинади. Давлат бирор динни устун қўймаса-да, диний жамоаларнинг жамият ҳаётидаги иштирокини тан олади.

■ Контекстуал қарорлар - Муаммолар мавҳум (абстракт) қоидалар орқали эмас, балки ҳар бир вазиятнинг ўзига хос шароитларини ҳисобга олган ҳолда ҳал этилади. Бу демократик мунозара ва суд тизими орқали амалга оширилади.

■ Қадриятлар мувозанати - Давлат турли, баъзан зиддиятли бўлган қадриятлар (масалан, шахсий эркинлик ва жамоа манфаатлари) ўртасида мувозанат сақлашга интилади, бир томонга кескин оғиб кетмайди.

Контекстуал секуляризмнинг муҳим тушунчаси – "дифференциал" ёки "танловли" ёндашув. Бу қандай ишлайди?

Айрим диний гуруҳлар ўз эътиқодларига мос яшаш учун умумий қоидалардан истиснолар сўрайдилар. Мисоллар:

• Сикҳ-полициячилар шлем ўрнига диний салла кийиш ҳуқуқини
• Мусулмон аёллар ҳижоб кийиш эркинлигини талаб қиладилар

Контекстуал секуляризм бундай истиснолар мумкинлигини тан олади. Умумий қоида барча учун ўрнатилса ҳам, диний озчиликларга уларнинг эътиқодларини ҳурмат қилган ҳолда алоҳида имтиёзлар берилиши мумкин. Бу тенгликни бузиш эмас, балки "барчага тенг сифатида муносабатда бўлиш" принципининг амалий ифодасидир. давоми 👇

аввали👆

Хулоса қилиб айтганда, контекстуал секуляризм – давлатнинг барча диний институтлардан "принципиал масофада" туриши, аммо бу масофани вазиятга қараб ўзгартириш имконини сақлаб қолишидир. Бу ахлоқий сезгир, мувозанатли ва муросали ёндашув бўлиб, ҳаётий мураккабликларни тан олади ва ҳар бир масалани ўзининг хос шароитларидан келиб чиқиб ҳал этишни таклиф қилади.

Бу модель давлатнинг турли динларга турлича ёндашуви дунёвийлик принципларига зид эмаслигини кўрсатади. Секуляризм ҳамма динларга айнан бир хил муносабатда бўлишни эмас, балки асосий принципга содиқ қолишни талаб қилади: давлат-дин муносабатлари бирор-бир динни устун қўймайдиган, барча учун адолатли ва дунёвий қадриятларга (тенглик, эркинлик, инсон ҳуқуқлари) асосланган бўлиши керак.

Ахлоқий ёндашув

Дунёвийлик (секуляризм) масаласини сиёсий-ҳуқуқий соҳадан ахлоқ-этика доирасига ўтказиш дин ва давлат муносабатларига янгича қараш имконини беради. Жамият ўз муаммоларини ахлоқий принциплар асосида ҳал қилганда, бу нафақат амалий ечим топиш, балки инсон қадр-қимматини олий мезон сифатида тан олиш демакдир. Бундай ёндашув низоларни ҳал этишнинг юксакроқ мартабасини белгилайди.

Бҳаргаванинг "контекстуал дунёвийлик" ғояси Дворкиннинг муҳим тамойилига таянади: "ҳаммага бир хил эмас, ҳаммага тенгдек муомила қилиш керак". Одамлар табиатан турли имкониятларга эга бўлгани учун, баъзида айрим гуруҳларга қўшимча ҳуқуқлар бериш орқали уларни тенглар сафига кўтариш лозим. Диний масалаларда ҳам шундай – турли эътиқод вакилларининг виждон эркинлигини таъминлаш учун баъзан истиснолар яратилиши керак, албатта бу жамият манфаатларига зид бўлмаса.

Сўнги сўз

Мен файласуф Ражив Бҳаргаванинг тақдим қилган секуляризм моделини жуда қисқа тарзда ифодалашган ҳаракат қилдим. Асосий манба қилиб унинг «Государство, религия, церковь» илмий журналганининг 2014 йил 12-сони учун берган интервьюсини асос қилиб олдим.

Умид қиламанки, бу мавзу бўйича суҳбатимиз секуляризмнинг серқирра ва чуқур мазмунли эканлигини кўрсатяпти. Асосий хулоса шундаки: дин ва давлат ўртасида муросасиз қарама-қаршилик бўлиши шарт эмас, бири иккинчиси устидан ҳукмронлик (таҳаккум-доминантлик) қилиши ҳам зарурат ёки муқаррар эмас. Контекстуал секуляризм ёндашуви бу икки соҳа ўртасида мувозанатли, мослашувчан ва ҳурматга асосланган муносабатларни таклиф этади. Кейинги мақоламизда жумҳуриятчилик фалсафасининг "таҳаккумсизлик" ва бошқа тамойиллари билан яқиндан танишамиз.

Сўзимиз охирида одатий мужда: 2025-йил, майнинг 19-кунида домла Мубашшир Аҳмад (Алишер Турсунов) ҳақида яхши хабарни эшитиш насиб бўлишига умид қиламиз. Мутасаддилардан домланинг ҳуқуқлари тўлиқ таъминланишини, яқинлари ва адвокатлари киритилишини, у кишининг ҳолатлари, саломатликлари ҳақида жамоатчиликка аниқ маълумот берилишини талаб қиламиз.

AQSh prezidenti Yaqin Sharq boʻyicha mahsus vakili Stiv Vitkof:
“Garоvdаgalirani qayatarishni istaymiz. Ammo Isroil urushni tugatmoqchi emas”

2025 йил, май ойининг 19-куни охирига Мубашшир Аҳмад ҳақида ҳамон жўяли маълумот берилмади. Унинг соғлиғи ҳақида асосли хавотирлар бор.

----
Дунёвийлик ва дин масаласидаги мақолалар давомини кейинги кунга қолдирамиз, чунки аввалги қисмларни қайта ўқиб, мавзунинг асос бўғинларини сақлаш учун чуқурроқ таҳлил зарур бўлади, ҳам муаллиф, ҳам ўқувчилар учун. Қуйида аввалги мақолаларимиз асосий мазмуни ва уларнинг бир-бири билан боғлиқлигини кўриб чиқамиз.

1. Мубашшир Аҳмадни қамашдан мақсад нима? Қандай оқибат кўзланяпти? Қарор чиқарувчиларда салбий оқибат муқаррарлигини тушуниш борми, ахир бу аввалги қилинган ишларку? Қайси «олий» мақсад учун ҳуқуқлар намоишкорона қурбон қилиняпти?

https://t.me/subnazar/2550

2. Дунёвийлик ҳимояси важи билан ҳуқуқлар поймол қилиниши айни дунёвийлик зарарига ишлаши, чинакам дунёвийлик ҳуқуқ принциплари химояси диндорлар зиммасига тушганлиги ҳақида.

https://t.me/subnazar/2551

3. Адолатсизликка қарши адолатсизликни талаб қилиш адолатга ҳизмат қилмайди. Диндорлар ўз қадриятларини химоя қилишлари учун ақлий ва тарихий асослар етарли. Гўзал ахлоқ ва кучли асослар билан хато қарашларнинг хатолигини очиш мумкин. Таҳдид ва ҳақоратларга ўрин йўқ, аксинча бу заифлик белгиси. Асосли танқидларга ҳам очиқ бўлиш керак, уларни эътироф этиш бу ҳақда турган тарафнинг кучи. Фикр-қарашлар хато бўлса, тузатиш заифлик эмас, чунки бунда ўзгармас принципларга содиқлик бор. Соғлом мунозараларнинг жамият учун зарурати.

https://t.me/subnazar/2554

4. Дунёвийлик нима ва у нима эмас? Дунёвийликнинг асосий шакллари ва уларни шарқ ўлкаларда қўллови нимага олиб келгани. Дунёвийликнинг шарқ давлатлари учун мос келувчи модели бўлиши мумкинлиги. Кейинги мавзуларга кўприк.

https://t.me/subnazar/2559

5. Контекстуал дунёвийлик модели ҳақида. Бу ёндашувда давлат барча динларга тенг ва ҳурмат билан муносабатда бўлади. Ҳар бир масала жамиятнинг ўзига хос шароити ва мураккаблигига қараб ҳал этилади, мақсад – эркинлик, тенглик ва адолатни таъминлаш. Дунёвийлик масаласини этика-ахлоқ масаласи даражасига кўтариш муҳимлиги ва фақат шундан сўнггина уни сиёсат ва қонунчилик соҳаларига тушириш мақсадга мувофиқлиги.

https://t.me/subnazar/2561

Кейинги мақолаларда, Аллоҳ насиб қилса, бу мавзунинг бошқа қирраларини очиш, турли назарияларни ўрганиш, кўп учрайдиган савол ва эътирозларга жавоб бериш, ибратли кейс-мисолларни таҳлил қилиш ва тарихга мурожаат қилишга ҳаракат қиламиз. Ўқувчилардан эса илтимос, шошилмай мулоҳаза билан ўқишга ҳаракат қилишса.

Сўзимиз якунида, домла Мубашшир Аҳмад (Алишер Турсунов) ҳуқуқлари тўлиқ таъминланиши, соғлиқи ҳақида маълумот берилиши ва адвокатлар киритилишини талаб қилиб қоламиз.

СЕШАНБА 20 МАЙ 2025

Буюк Британия, Франция ва Канада рахбарларининг Ғазо ва Ғарбий Соҳил вазияти бўйича қўшма баёноти:

Биз Исроилнинг Ғазодаги ҳарбий операцияларини кенгайтиришига қатъиян қаршимиз. Ғазодаги инсоний азоблар даражаси чидаб бўлмас даражада. Кечаги Исроил Ғазога озиқ-овқатнинг асосий миқдорини киритишга рухсат бериши ҳақидаги эълон бутунлай етарли эмас. Биз Исроил ҳукуматини Ғазодаги ҳарбий операцияларни тўхтатишга ва инсонпарварлик ёрдамини зудлик билан Ғазога киритишга чақирамиз. Бу БМТ билан ҳамкорликда инсонпарварлик тамойилларига мувофиқ ёрдам етказиб беришга қайтишни таъминлашни ўз ичига олиши керак. Биз Ҳамасни 2023 йил 7 октябрдан бери шафқатсизларча ушлаб турган қолган гаровга олинганларни дарҳол озод қилишга чақирамиз.

Исроил ҳукуматининг фуқаро аҳолисига зарур инсонпарварлик ёрдамини рад этиши қабул қилиб бўлмайди ва Халқаро Инсонпарварлик ҳуқуқини бузиш хавфини туғдиради. Биз Исроил ҳукумати аъзолари томонидан яқинда ишлатилган, Ғазонинг вайрон бўлишидан умидсизликда фуқаролар кўчиб ўтишни бошлайди, деб таҳдид қилаётган нафратли сўзларни қоралаймиз. Доимий мажбурий кўчириш халқаро инсонпарварлик ҳуқуқининг бузилишидир.

Исроил 7 октябрда даҳшатли ҳужумга учради. Биз доимо Исроилнинг терроризмдан исроилликларни ҳимоя қилиш ҳуқуқини қўллаб-қувватлаб келганмиз. Аммо бу эскалация бутунлай номутаносибдир.

Нетаньяҳу ҳукумати бу қабиҳ ҳаракатларни амалга оширишини томоша қилиб турмаймиз. Агар Исроил янгиланган ҳарбий ҳужумни тўхтатмаса ва инсонпарварлик ёрдамига қўйилган чекловларни бекор қилмаса, биз жавобан кейинги аниқ чораларни кўрамиз.

Биз Ғарбий Соҳилдаги манзилгоҳларни кенгайтириш учун ҳар қандай уринишга қаршимиз. Исроил ноқонуний ва Фаластин давлатининг яшовчанлигини ҳамда исроилликлар ва фаластинликларнинг хавфсизлигини заифлаштирадиган аҳоли пунктларини тўхтатиши керак. Биз мақсадли санкцияларни қўшган ҳолда, кейинги чораларни кўришда иккиланмаймиз.

Биз Қўшма Штатлар, Қатар ва Миср томонидан Ғазода дарҳол ўт очишни тўхтатишга эришиш учун олиб борилаётган ҳаракатларни қатъий қўллаб-қувватлаймиз. Айнан ўт очишни тўхтатиш, барча қолган гаровдагиларни озод қилиш ва узоқ муддатли сиёсий ечим гаровдагилар ва уларнинг оилалари азобларини тугатиш, Ғазодаги фуқароларнинг азобларини енгиллатиш, Ҳамаснинг Ғазо устидан назоратини тугатиш ва икки давлат ечимига йўл очиш учун энг яхши умид беради, бу Саудия Арабистони ва Франция томонидан ҳамраислик қилинган 18 июндаги Нью-Йорк конференциясининг мақсадларига мос келади. Бу музокаралар муваффақиятли якунланиши керак, ва биз барчамиз икки давлат ечимини амалга ошириш йўлида ишлашимиз керак, бу ҳам исроилликлар, ҳам фаластинликлар муносиб бўлган узоқ муддатли тинчлик ва хавфсизликни таъминлайдиган ҳамда минтақада узоқ муддатли барқарорликни таъминлайдиган ягона йўлдир.

Биз Фаластин ҳокимияти, минтақавий шериклар, Исроил ва Қўшма Штатлар билан Ғазонинг келажаги учун шартномалар бўйича консенсусни якунлаш устида ишлашни давом эттирамиз, Араб режасига асосланиб. Биз Июндаги БМТдаги Юқори даражадаги Икки давлат ечими конференциясининг бу мақсад атрофида халқаро консенсусни шакллантиришдаги муҳим ролини тасдиқлаймиз. Ва биз икки давлат ечимига эришишга ҳисса қўшиш сифатида Фаластин давлатини тан олишга ва бу мақсадда бошқалар билан ҳамкорликда ишлашга тайёрмиз.

Кеир Стармернинг расмий Х экаунтидан олинган баёнот таржимаси.

Бу жиддий мужда.
https://x.com/Keir_Starmer/status/1924757150024216851

20 май куни домла Мубашшир Аҳмад укаси билан учрашгани ҳақида Азон Глобал томонидан хабар берилди. Терговчилар билан муомаласидан шикоят қилмаганлиги ва қўллаб-қувватловчиларга миннатдорлиги маълум қилинди. Бироқ ўз адвокатлари билан учраша олмаслиги ҳам хабарларда айтилди.

Домла Мубашшир Аҳмаднинг ҳолати нафақат алоҳида ҳодиса, балки бугунги кунда дунёнинг кўп жойларида кузатилаётган кенгроқ муаммонинг ифодасидир. Диний эътиқодга эга шахснинг ҳуқуқлари - ибодат қилиш, ўз қарашларини ифода этиш, адолатли судлов олиш - қандай даражада химояланиши керак?

Аслида, домла Мубашшир Аҳмаднинг ҳолати турли эркинлик тушунчалари орасидаги зиддиятни яққол кўрсатади. Бир томондан давлат ўз хавфсизлигини таъминлаш эркинлигини ишлатаётгани, иккинчи томондан диний шахс ўз эътиқоди асосида яшаш эркинлигини талаб қилаётгани. Бу ва бу каби зиддиятни тўғри ҳал қилиш учун эркинликнинг ўзи ҳақида чуқурроқ ўйлашимиз керак.

Эркинлик дилеммаси

Дин ва дунёвийлик баҳсидаги асосий масала эркинлик тушунчасига қайтади. Эркинлик ҳақида турли қарашлар мавжуд, лекин уларни аниқлаштирмасдан туриб ҳар қандай мунозара тушунарсиз бўлиб қолади.

Кўпинча эркинликни қуйидагича тушунишга ҳаракат қилишади: инсон бахт учун мавжуд, бахтли бўлиш учун эркин бўлиши керак, демак унинг эркинлигини чекловчи барча нарсалар бартараф этилиши лозим. Бу "мантиққа кўра" (албатта, айримларнинг тушунчасида), дин инсон эркинлигини чеклайди, демак унга чек қўйиш керак. Аммо агар инсон ўз динида бахт топаётган бўлса-чи? Унда унга диний эркинлик берилиши керак. Лекин агар унинг диний амалиёти бошқаларнинг эркинлигини чекласа-чи?

Юзаки қараганда оддий ечим: ҳар ким ўз бахтини излашда эркин бўлсин, бошқаларга тажовуз қилмасин. Аммо воқелик анча мураккаб. "Тажовуз" тушунчасининг ўзи шарҳга муҳтож - реал ҳаётда "тажовуз бўляпти" дейилганда айнан қандай тажовуз кўзда тутилаётганини аниқлаштириш керак. Бу тажовуз ҳақиқатан ҳам содир бўляптими ёки фақат хаёлда мавжудми? Уни четлаб ўтиш ёки камайтириш мумкинми? Энг муҳими, бу "тажовуз"ни келтириб чиқаётган асл сабаб нимада?

Масалан, диндор киши ўз эътиқодини очиқ ифода этганида кимгадир "тажовуз" қилаётганми? Агар қилаётган бўлса, бу тажовуз қандай кўринишда – жисмонийми, психологикми, ижтимоийми, сиёсийми? Ёки аксинча, диндор кишининг ўз қарашларини ифода этишига тўсқинлик қилиш ўзи тажовузми?

Бу саволларга жавоб бериш учун ҳар бир аниқ вазиятни контекстуал равишда кўриб чиқиш зарур - қайси жойда, қачон, қандай шароитда ва кимлар иштирокида содир бўлаётганини ҳисобга олган ҳолда баҳолаш керак (туркумнинг олдинги мақолада кўриб чиқилган «контекстуал секуляризм» модели шу ёндашувга таянади). Лекин контекстуал ёндашувга муҳим тушунчаларга ойдинлик киритиб олмасдан киришиб бўлмайди. Уларнинг айримлари секулярлик нима, эркинлик нима ва бошқа ахлоқий (этикага оид) саволлар билан бошланади.

Диний ва секуляр дунёқараши фарқи

Бу нуқтада муҳим фарқни қайд этиш керак. "Динсиз" ва "секуляр" тушунчалари кўпинча аралаштириб юборилади, лекин улар бир хил эмас:

• Динсиз - диний эътиқодга эга бўлмаган, дин-иймонни рад этувчи шахс

• Секуляр - диний ва дунёвий соҳаларни ажратишни қўллаб-қувватловчи, аммо диннинг ўзини рад этмайдиган позиция

Секуляр киши ўзи диндор бўлиши мумкин, лекин давлат ишлари дин томонидан тўғридан-тўғри бошқарилмаслигини истайди. Динсиз киши эса дин тушунчасининг ўзини қабул қилмайди. Секулярлар ичида ҳам турли ёндашувлар мавжуд: классик либераллар давлатнинг динга нисбатан нейтрал бўлишини (на ёрдам, на қарши чиқиш) талаб қиладилар, секуляр республикачилар эса бир динний йўналишнинг бошқалар устидан доминантлик қилмаслиги керак деб ҳисоблайди.

Аммо постсовет мамлакатларида акс ҳолат кузатилади - давлатнинг ўзи динни бошқармоқчи бўлади, диний фаолиятни чеклайди, диний мутасаддиларни тайинлайди ва диндорлар жамоасининг иродасини инобатга олмайди. Мана шу ҳолатда республикачилар давлатнинг динга нисбатан доминантлигига қарши чиқадилар, чунки ҳеч ким (шу жумладан давлат ҳам) бошқасига нисбатан ҳукмронлик қилмаслиги керак деб ҳисоблашади. давоми👇

аввали👆
Динларнинг ўзига келсак, улар хилма-хил, ҳар бир дин ичида турли оқимлар бор, секуляр киши ҳам қандайдир қадриятларга эга бўлгани каби, уларнинг барчаси турли шакллардаги эркинлик талабларини илгари суради ва улар ўртасида ҳам зиддиятлар чиқиши табиий ҳол ва бу зиддиятлар ҳам оқилона тартибга солиниши керак.

Эркинлик нима?

Эркинликнинг энг умумий таърифи: эркинлик - бу киши ўз иродасидагини қилишга бўлган қобилияти. Аммо ҳар доим ҳам бундай "эркинлик" фойдалими? Масалан, наркоман ўз истагини қондириб, модда истеъмол қилади. Лекин бу ҳолатда у ўз нафсига қарши кураша олмай қолган, иродасиз бўлган. Иродасизлик эса эркинсизликдир, демак бахтсизликдир.

Бу мисол шуни кўрсатадики, оддий "истаганимни қилишга эрклик" эркинликнинг тўлиқ таърифи эмас. Аслида, ҳақиқий эркинлик нафақат истаганини қилиш имкони, балки ўз истакларини англаган ҳолда уларни масъулият билан амалга ошириш қобилиятидир.

Демак, дастлабки "бахт учун эркинлик керак" формуласини буткул рад этмай, уни чуқурроқ ўрганамиз ва таҳлил қилинамиз, бахт ва эркинлик ўртасидаги мураккаб алоқани тушунишга интиламиз. Ҳақиқий бахт онгли равишда танланган ва масъулият билан амалга оширилган эркинлик орқали эришилади.

Бунинг учун ҳар бир инсон ўз бахти нима эканлигини аниқлаб олиши керак. Бахт турли кўринишда бўлиши мумкин: жисмоний роҳат, талантларни рўёбга чиқариш, олий миссияга хизмат, одамларга фойда келтириш, олий зотнинг розилиги, оила фароғати, руҳий хотиржамлик, ҳокимият, бойлик, шуҳрат. Бахтга эришиш эркинлиги ҳар бир инсоннинг ҳуқуқидир.

Жамият ва зиддиятлар

Инсон қанчалик индивидуалист бўлмасин, у бошқалар билан мулоқотда яшайди ва ўз бахтига интилади. Бошқалар билан ҳамкорлик мақсадлар умумийлигида осонлашади. Мақсадлар зиддияти эса муқаррар тўқнашувларга олиб келади. Айнан мана шу мақсадлар бирлашиши ва тўқнашиши натижасида жамиятлар шаклланади ва ҳаракатда бўлади.

Домла Мубашшир Аҳмад ҳолати ҳам ана шундай зиддиятнинг намунасидир. Бир томондан у ўз диний қарашларини тарғиб қилиш, оммага таълим бериш эркинлигини амалга оширмоқчи. Иккинчи томондан давлат (ҳукумат) ўз амниятини ва мавжуд тартибни сақлаш эркинлигини ишлатмоқда.

Дунёвийлик масаласи ҳам шундай зиддиятлар маҳсулидир. У ҳар бир инсон ёки жамоанинг бахтини излашдаги эркинликлар ўртасидаги тўқнашувлар натижасида пайдо бўлган.

Назариялар билан танишув зарурати

Дунёвийлик бўйича суҳбатимизни давом этиш учун эркинлик масаласига оид муҳим назарияларни умумий равишда бўлса ҳам ўрганишимиз лозим. Чунки айнан бу назарияларнинг қўллови бизнинг ҳаётимизга ҳам ижобий, ҳам салбий йўналишда таъсир ўтказмоқда - айрим жиҳатларда эркинликларимизни мустаҳкамлайди, айрим жиҳатларда эса уларни чекланишига сабаб бўляпти.

Бу билимлар бизга бир неча фойда беради. Биринчидан, бошқаларнинг позициясини тушуниб, ижтимоий муросага йўл очишимиз мумкин. Иккинчидан, керак бўлганда ақлий далиллар билан хато қарашларга жавоб бера оламиз. Учинчидан, замонавий ҳуқуқ ва сиёсатнинг илдизлари, мотивларини кўра оламиз.

Бу назарияларнинг биронтасини тўлиқ ёки қисман қабул қилишга мажбур эмасмиз, улардан танқидий фойдаланишимиз мумкин. Улар ўзаро қайси жиҳатларда кесишиши, қайси бирида бир-бирини инкор қилишини кўра олиш ҳам бу масалада билимни мустаҳкамлайди. Фикримча, ҳеч бир назария мутлоқ ҳақиқатни ифода этмайди, лекин ҳар бири ҳаққонийлик унсурларини топиш мумкин.

Қуйида кейинги мақолаларда кўриб чиқиладиган назариялар:

■ Либерализм ва неолиберализм - эркинликни индивидуал ҳуқуқ сифатида қарайди, дин шахсий иш деб ҳисоблайди, дунёвийлик давлатнинг нейтраллигини талаб қилади.

■ Либертарианлик - эркинликни аралашмаслик деб тушунади, дин шахсий танлов, дунёвийлик давлатнинг тўлиқ нейтраллигини англатади.

■ Марксизм - эркинликни эксплуатациядан озод бўлиш сифатида кўради, динни бегоналашув идеологияси деб ҳисоблайди, дунёвийлик атеистик давлат ва диннинг босқичма-босқич "йўқ бўлиб кетишини"ни назарда тутади. охири👇

боши👆
■ Коммунистик, совет идеологияси - эркинликни партия ва социалистик давлат манфаатларига бўйсуниш сифатида қарайди, динни ўтмишнинг қолдиғи ва курашиш объекти деб ҳисоблайди, дунёвийлик атеизмнинг фаол давлат сиёсати ва динни жамоат ҳаётидан суриб чиқариш демакдир.

■ Муҳофазакорлик - эркинликни анъана ва тартиб доирасидаги масъулият деб билади, динни ахлоқ ва жамият асоси сифатида қарайди, дунёвийликка шубҳа ва хавотирлик билан қарайди ва диннинг ижтимоий таъсирини сақлаб қолиш муҳим деб ҳисоблайди.

■ Неореспубликачилик (Скиннер, Петит) - эркинликни таҳаккумлик қилмаслик (доминантлик қилмаслик, яъни, нафақат эркинликларга тажовуз қилмаслик, балки тажовузчи учун оқибатсиз қоладиган ихтиёрий зўравонлик қилишга имкониятнинг ўзи бўлмаслиги) сифатида тушунади, дунёвийлик тенгликни фаол ҳимоя қилиш ва бирон-бир дунёқарашнинг ҳукмронлигига йўл қўймаслик керак деб ҳисоблайди.

Муҳим савол

Барча бу назарияларни билиш муҳим, лекин энг муҳими шахсий танловимиздир. Ўзимизга асосий саволни берамиз: Шахсан сиз учун бахт нима?

Бу саволга жавоб топмасдан туриб, эркинлик ҳақидаги мунозараларимиз мавҳум қолиб кетади. Жавобингиз қадриятларингиз, принципларингизни белгилаб, у муносабатлар, қарорлар, ҳатти-ҳаракатларингизнинг асоси бўлади. Ва мана шу жавоб нуқтаи назардан туриб мақолаларни ўқисангиз, уни тўғри тушуна оласиз ва бу танқидингизни предметли бўлиши таъминланади.

Кейинги мақолаларда санаб ўтилган эркинлик назарияларини алоҳида кўриб чиқамиз ва ҳар бирининг эътиқод ва дунёвийликка қарашини таҳлил қиламиз.

Сўзимиз якунида домла Мубашшир Аҳмад ҳақида батафсил маълумот берилиши ва унинг барча ҳуқуқлари тўла таъминланишини талаб қиламиз. Адвокатлар билан учраштирилмаслиги ҳуқуқ бузилиши эканини яна эслатамиз.

Нима учун Гарвард АҚШдан катта?

Трамп маъмурияти университетларга Фаластинни қўллаб-қувватловчи намойишлар учун босим ўтказа бошлаганида, қарши томоннинг ҳақиқий масштабини англамай, жиддий стратегик хатога йўл қўйди. Гарвард одатий таълим муассасаси эмас – у ўзининг тарихий вазни ва таъсири жиҳатидан Америка давлатчилигининг ўзидан ҳам улуғроқ турувчи институтдир.

1636 йилда ташкил этилган бу университет Қўшма Штатлардан деярли бир ярим аср қадимийроқ бўлиб, мамлакат сиёсий бирлик сифатида шаклланишидан анча олдин Америка элитасини тарбиялаб келган ноёб академик анъанани мужассамлаштиради.

Гарвард тузилмасида Кеннеди номидаги сиёсий мактаб жойлашган – буни Американинг асосий "фикр маркази" деб таърифлаш мумкин бўлган нуфузли академик муассаса. Фақат Трампдек дунёқараши торлиги билан ажралиб турувчи сиёсатчиларгина Гарвардга очиқдан-очиқ ҳужум қилишга жасорат қилишлари мумкин. Улар университетнинг АҚШдан ҳам катта эканлигини – яъни у ҳар қандай сиёсий тузумдан узоқ яшайдиган интеллектуал мероснинг ифодачиси эканлигини идрок эта олмайдилар.

Натижа башорат қилиниши мумкин эди: маъмурият босими туфайли Гарвард жаҳон университетларининг энг яхши йигирмалигидан тушиб кетди, ҳолбуки бир неча ой олдин рейтингда етакчилик қилар эди.

Бу воқеа яққол кўрсатдики, бундай муассасаларга сиёсий босим ўтказиш уринишлари нафақат мақсадга элтмайди, балки ҳокимиятнинг ўз обрў-эътиборига ҳам жиддий зарар етказади. Чунки университетлар ҳар доим тизимга нисбатан мустақил позицияни сақлаб қолувчи марказлар ва академик эркинликнинг асосий ҳимоячилари бўлиб қолади.

Мурат Темиров (русчадан таржима)

Mubashshir Ahmad himoyasiga yozayotganlar chaqirilib, postlari (ovozlari) o’chirtirilmoqda. Aks holda, ishdan bo’shatilarmish va boshqa choralar ko'rilarmish.

MAga nisbatan JK 244 prim 1-moddasi (Jamoat xavfsizligi va jamoat tartibiga tahdid soladigan materiallarni tayyorlash, saqlash, tarqatish yoki namoyish etish) va 244 prim 3-moddasi (Diniy mazmundagi materiallarni qonunga xilof ravishda tayyorlash, saqlash, olib kirish yoki tarqatish) bilan jinoyat ishi qo‘zg‘atilgandi.

Birinchi ayblov naqadar asosli ekanligini dunyodagi eng adolatli o’zbek sudlovi hal qiladi. Lekin 244 prim 3-moddasi asosida yotgan g’oya Inson huquqlari deklaratsiyasi va Konstitutsiyaga butkul zid. Buni 2021 yilda, “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to’g’risida”gi qonun qabul qilinganda ko’p bor aytganman va yana qataraman.

Diniy mazmundagi materiallarni tayyorlash yoki tarqatish uchun avval Din ishlari bo’yicha qo’mitaning ruxsatini olish talabi tsenzuradan boshqa narsa emas. Shuningdek, bu qonun “odamiga qarab” ishlatiladigan qonunlardan. Har kimga emas, jazolanishi kerak bo’lgan faollar, dindorlar va hkzlarga qarshi ishlatiladi. Qaysidir abraha o’z primitiv qarashlarini din deb sotib soatlab vaysashi mumkin va unga hech narsa bo'lmaydi. Kimdir dushanba-payshanba ro’za tutish sunnat ekanligini eslatgani (aslida, dindor faol bo’lgani) uchun jarimaga tortiladi.

Xullas, hech kim dindan davlatning (amaldorning) ruxsatisiz gapirgani uchun qamalishi kerak emas. Hozirgi “diniy siyosat” sekulyarizm tushunchasini diskreditatsya qilmoqda, sekulyarizm “jangovor ateizm”dan boshqa narsa emas degan (yanglish) tushunchani shakllantirmoqda. Shu yo’sinda voqealar rivoji davom etaversa, buning ohiri hamma uchun fojiali bo’ladi.

Ozodlikda Prezident administratsiyasidagi ichki, jumladan, diniy siyosat kuratorlari haqida yaxshi material chiqibdi. Tavsuyu.

O'z fikrimni aytsam, ichki siyosat ham, diniy siyosat ham jamiyatda juda katta norozilik uyg'otyapti. Qayta ko'rib chiqish vaqti keldi.