"Atrofimdagi odamlar bo'sh vaqtlarini nima qilishni bilmay, eng baxtsiz mashg'ulotlar va o'yin-kulgilarni qidirayotganlarini ko'rganimda, men kitob qidiraman va ichimda aytaman: bu butun hayot uchun yetarli."

Fyodor Dostoevskiy©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Qo'rqinchli narsa nima bo'layotgani emas, balki uni hali ham tushuntirish va muhokama qilish kerakligi."

Ivan Bunin©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

Izoh pastdagi postlarda 👇

Https://t.me/tarixi_dunyo

IBN RUSHD: AQLNI HIMOYA QILGAN FAYLASUF

Faylasuf yoki bid'atchi?

1195-yil. Qordoba (Andalusiya, hozirgi Ispaniya). Masjid hovlisida — katta yig'ilish. Minglab odam — bir odamni ko'rish uchun yig'ilgan.

Odam — Ibn Rushd. 69 yoshda.

Dunyoning eng mashhur faylasufi. Uning kitoblari — butun islom dunyosida o'qiladi. U — qozi (sudya), shifokor, astronom, faylasuf.

Ammo bugun — u — sud oldida turibdi.

Ayblov:
"Sen — Aristotelni Qur'ondan ustun qo'ygansan! Sen — aql bilan dinga qarshi chiqdingsan! Sen — bid'atchi!"

Ibn Rushd — javob berdi:
"Men hech qachon Qur'onga qarshi chiqmadim. Men shunchaki aytdim: Aql va vahiy — ikkalasi ham haqiqatga olib boradi. Chunki ikkalasi ham — Allohdan."

Ammo — sudyalar eshitmadi. Ular — qaror chiqardilar:

"Ibn Rushdning kitoblari — yondirilsin! U — surg'unga yuborilsin!"

Va shunday — islom tarixidagi eng buyuk faylasufi — o'z xalqi tomonidan rad etildi.

Savollar: Kim edi Ibn Rushd? Nima uchun u — aql va falsafani himoya qildi? Va nima uchun islom dunyosi — uni rad etdi — ammo Yevropa — qabul qildi?

I BOB: KIM EDI IBN RUSHD?

1126 — Qordobada tug'ildi
To'liq ismi: Abu al-Walid Muhammad ibn Ahmad ibn Rushd.

G'arbda u — "Averroes" (Averroys) deb taniladi.

U — Qordobada tug'ilgan. O'sha paytda — Qordoba — islom dunyosining eng madaniy shahri edi. Kutubxonalar, masjidlar, madrasalar — ilm markazi.

Uning oilasi — zodagonlar va olimlar oilasi. Bobo va otasi — qozi (islom sudyasi) edi.

Ta'lim — har bir fanda
Ibn Rushd — ko'p fanni o'rgandi:
Fiqh — islom huquqi. U — Malik mazhabi tarafdori edi.
Kalom — islom aqidasi va falsafa.
Tibbiyot — u — shifokor edi. Uning tibbiyot kitobi — "Kulliyot" — Yevropada 300+ yil ishlatilgan.

Astronomiya — u — astronomik kuzatishlar qildi.
Falsafa — uning asosiy muhabbati. Ayniqsa — Aristotel.

Hayoti — uch bosqich
1. Yoshlik — ilm (1126-1169):
O'qish, yozish, o'rganish.
2. Faollik — mansab va ta'sir (1169-1195):
Qozi, maslahatchi, yozuvchi. U — Muvahidlar sulolasi (Shimoliy Afrika va Andalusiya hukmdorlari) xizmatida ishladi.

3. Surg'un va o'lim (1195-1198):
Kitoblari yondirildi. Surg'unga yuborildi. 1198-yil — vafot etdi. Marrakesh (hozirgi Marokash) da.

II BOB: ARISTOTEL VA FALSAFA

Nega Aristotel?
Aristotel — yunon faylasufi (384-322 y.o.q.). U — mantiq, fizika, metafizika, axloq bo'yicha yozgan.

U olti-to'qqizinchi asrlarda — arab tilga tarjima qilindi (Abbosiylar davrida — "Tarjima harakati").

Va ko'plab musulmon olimlari — Aristotelni o'rgandilar:
Al-Kindi (801-873) — birinchi arab faylasufi.
Al-Forobiy (872-950) — "Ikkinchi ustoz" (Aristoteldan keyin).
Ibn Sino (Avicenna) (980-1037) — eng mashhur.

Ammo Ibn Rushd — eng katta Aristotel sharhlоvchisi bo'ldi. U — deyarli barcha Aristotel asarlariga — izoh (sharh) yozdi.

Uning maqsadi — Aristotelni to'g'ri tushuntirish

Ibn Rushd o'ylardi:
"Ko'pchilik olimlar — Aristotelni noto'g'ri tushunishdi. Ayniqsa — Ibn Sino. Men — to'g'ri tushuntirishim kerak."

Va u — uchta darajada izoh yozdi:
1. Kichik izoh — qisqa, talabalar uchun.
2. O'rta izoh — batafsil.
3. Katta izoh — juda chuqur, mutaxassislar uchun.

III BOB: ASOSIY G'OYALARI

1. Aql va vahiy — ikkalasi ham haqiqat

Bu — Ibn Rushdning eng muhim g'oyasi.

U aytdi:
"Aql (falsafa) va vahiy (din) — ikkalasi ham haqiqatga olib boradi. Chunki ikkalasi ham — Alloh yaratgani."

Demak:
Agar falsafa to'g'ri xulosaga kelsa — va Qur'on ham shuni aytsa — ajoyib.

Agar falsafa to'g'ri xulosaga kelsa — va Qur'on boshqacha ko'rinsa — demak biz Qur'onni noto'g'ri tushunganmiz — uni ta'hvillash (qayta sharhlash) kerak.

Misol:
Qur'on aytadi: "Alloh — arshda." (Taha surasi, 5)

Ba'zi olimlar aytdi: "Bu — jismoniy joyni anglatadi."

Ammo Ibn Rushd aytdi: "Yo'q. Bu — majoziy ma'no. Alloh — jismiy emas — demak u — "joyda" bo'lishi mumkin emas. Bu oyat — Allohning ulug'ligini bildiradi."

2. Falsafa — hammaga emas

Ibn Rushd aytdi:
"Haqiqat — uch darajada tushuniladi — odamlarning aqliga qarab."

1. Oddiy odamlar:
Ular — tasavvur bilan tushunadi. Ularga — "jannat — bog'" deyish kerak — chunki ular buni tasavvur qila oladi.

2. Kalom olimlari:
Ular — mantiq bilan tushunadi. Ularga — dalillar berish mumkin.

3. Faylasuflar:
Ular — chuqur aql bilan tushunadi. Ular — abstrakt haqiqatlarni tushunadi.

Demak: Hamma odamga — bir xil usulda tushuntirish — noto'g'ri.

3. Olam — azaliy
Bu — eng munozarali g'oya edi.
Ibn Rushd (Aristotelga ergashib) aytdi:
"Olam — azaliy. Ya'ni u — boshlang'ichi yo'q."

Ammo ko'pchilik musulmon olimlari aytdi:
"Yo'q! Alloh — olamni yaratdi — yo'qdan. Demak — olamning boshlang'ichi bor."

Ibn Rushd javob berdi:
"Alloh — abadiy yaratuvchi. U — doimo yaratadi. Shuning uchun yaratilish jarayoni — azaliy."

Bu — juda murakkab falsafiy munozara edi. Va bu — unga ko'p dushman keltirdi.

4. Ikkita haqiqat nazariyasi — yolg'on

Ba'zi Yevropalik olimlar (keyinchalik) aytishdi:

"Ibn Rushd aytdi: "ikkita haqiqat bor — diniy haqiqat va falsafiy haqiqat — va ular bir-biriga zid bo'lishi mumkin."

Ammo bu — noto'g'ri talqin. Ibn Rushd hech qachon bunday aytmagan.

U aytdi:
"Haqiqat — faqat bitta. Ammo uni tushunish usullari — turlicha."

IV BOB: ASOSIY ASARLARI

"Tahafut al-Tahafut" — Faylasuflarning himoyasi
Al-G'azoliy (1058-1111) — mashhur musulmon olimi — kitob yozgan: "Tahafut al-Falasifa" (Faylasuflarning tutashilishi).

Unda u aytdi:
"Faylasuflar — xato qilmoqda. Ular — dinni zaiflashtirmoqda."

Ibn Rushd — javob yozdi: "Tahafut al-Tahafut" (Tutashishning tutashishi).

Unda u — G'azoliyning barcha dalillarini rad etdi — va falsafani himoya qildi.

"Fasl al-maqal" — Aql va vahiyning uyg'unligi

Bu kitobda — Ibn Rushd aytdi:
"Shariatda — falsafa o'rganish — farz (majburiy) — aqli u etuk odamlar uchun."

Chunki Qur'on aytadi:
"Ular osmon va yerga nazar solmaydilarmi?" (Mulk surasi, 15)

Ibn Rushd aytdi:
"Nazar solish — falsafa bilan mumkin."

Aristotel sharhlari
U — Aristotelning deyarli barcha asarlariga izoh yozdi:

Mantiq — "Organon"
Fizika
Metafizika
Axloq — "Nikomah axloqi"
Siyosat
Va bu sharhlar — Yevropada — 400+ yil — asosiy manba bo'ldi — Aristotelni tushunish uchun.

V BOB: NIMA UCHUN U RAD ETILDI?

Siyosiy o'zgarish
Muvahidlar sulolasi — boshlang'ichda — falsafa va ilmni qo'llab-quvvatladi.

Ammo 1195 — yangi xalifa — Yaqub al-Mansur — taxtga o'tirdi. Va u — konservativ ulamo (diniy olimlar) bilan yaqinlashdi.

Ular aytdi:
"Ibn Rushd — xavfli. U — odamlarni dinga shubha qildirishga undaydi."

Va xalifa — Ibn Rushdni surg'unga yubordi — va uning kitoblarini yoqdirishni buyurdi.

Diniy qarshilik
Ko'pchilik ulamo — falsafaga ishonмasdi.

Ular aytdi:
"Bizga Qur'on va hadis — yetarli. Yunon falsafasi — kerak emas. Bu — bid'at (yangilik — dindan chetlanish)."

Va Ibn Rushd — Aristotelni juda ko'p maqtadi deb hisoblashdi.

VI BOB: YEVROPADA QAYTA TUG'ILISH

12-13 asrlar — Lotin tarjimalari
Ibn Rushdning asarlari — arab tilidan lotin tiliga tarjima qilindi.

Toledo (Ispaniya) — tarjima markazi edi. Musulmon Andalusiya — xristian qirolliklari bilan chegara edi. Va u yerda — arab kitoblari — lotin tiliga o'girildi.

Tomas Akvinskiy va "Averroys"

Tomas Akvinskiy (1225-1274) — katolik teologi va faylasuf.

U — Ibn Rushd (Averroys) sharhlaridan — Aristotelni o'rgandi.

Va u — o'z teologiyasida — Aristotel falsafasini ishlatdi — xristian diniga moslashtirib.

U — Ibn Rushdni "Sharhlovchi" deb atardi — chunki u — eng yaxshi Aristotel sharhlоvchisi edi.

Yevropa universitetlari — "Averroysizm"
13-14 asrlarda — Yevropa universitetlarida — "Averroysizm" maktabi paydo bo'ldi.

Bu — Ibn Rushd g'oyalariga ergashuvchi faylasuflar guruhi.

Ammo — cherkov — ularni tanqid qildi — chunki ba'zi g'oyalar — xristian e'tiqodiga zid edi.

VII BOB: MEROSI

Islom dunyosida — unutildi
Afsuski — Ibn Rushd — islom dunyosida — deyarli unutildi.

Uning kitoblari — saqlanmadi (arab tilida). Ko'pchilik — faqat lotin tarjimalarida saqlanib qoldi.

Nega?
Chunki 13-asrdan keyin — islom dunyosi — falsafaga qarshi yo'nalishni oldi. Sufizm (tasavvuf) va konservativ fiqh — ustunlik qildi.

Al-G'azoliy — g'alaba qildi. Ibn Rushd — mag'lub bo'ldi.

Yevropada — ta'sir
Ammo Yevropada — Ibn Rushd — katta ta'sir qildi:

✅ Renessans — Yevropa uyg'onish davri — Aristotel falsafasini qayta kashf qildi — Ibn Rushd sharhlari orqali.
✅ Ilmiy inqilob — aql va kuzatishgа ishonch — qisman Ibn Rushd g'oyalaridan.
✅ Zamonaviy falsafa — aql va din munosabatlari — Ibn Rushd o'ylaganidek — muhokama qilinadi.

VIII BOB: SABOQLAR
1. Aql va din — zid emas

Ibn Rushd aytdi:
"Aql va vahiy — ikkalasi ham Allohdan. Demak ular — bir-biriga zid bo'lishi mumkin emas."

Saboq: Ilm va din — bir-biriga qarshi emas — balki bir-birini to'ldiradi.

2. Falsafa — qo'rqish kerak emas

Ko'pchilik diniy odamlar — falsafadan qo'rqadi — chunki u — shubha tug'diradi deb o'ylaydi.

Ammo Ibn Rushd aytdi:
"Falsafa — dinni mustahkamlaydi — zaiflashtirmaydi. Chunki u — haqiqatni izlaydi."

Saboq: Savol berish — e'tiqodni yo'q qilmaydi — balki chuqurlashtiradi.

3. G'oyalar — chegara tanimaydi

Ibn Rushd — musulmon edi. Uning kitoblari — arab tilida yozilgan.

Ammo ular — lotin Yevropasida — katta ta'sir qildi.

Saboq: Bilim — til, din, madaniyat chegaralaridan o'tadi.

4. Tarix — adolatli emas

Ibn Rushd — o'z davridа — surg'unga yuborildi. Uning kitoblari — yo'q qilindi .

Ammo — asrlar o'tib — u — eng buyuk faylasuf deb e'tirof etildi.

Saboq: Haqiqat — ba'zan — keyinroq tan olinadi.

YAKUNIY SO'Z
Ibn Rushd (Averroys) — islom falsafasining eng buyuk namoyandalaridan biri.

U — aql va vahiyning uyg'unligini himoya qildi.
U — Aristotelni — islom dunyosiga — va keyinchalik Yevropaga olib keldi.

Uning hayoti:
✅ Qordobada tug'ildi — ilm markazi
✅ Faylasuf, shifokor, qozi, astronom
✅ Aristotel sharhlarini yozdi
✅ Aql va vahiy uyg'unligini himoya qildi
✅ Surg'unga yuborildi — kitoblari yondirildi
✅ Vafot etdi — 1198

Uning merosi:
❌ Islom dunyosida — unutildi

✅ Yevropada — katta ta'sir — Renessans, ilmiy inqilob

Bugun:
Ibn Rushd — qayta qaralmoqda. Zamonaviy musulmon olimlar — uning g'oyalariga qaytmoqdalar — chunki u — aql va e'tiqod muvozanatini ko'rsatdi.

Ibn Rushd — bizga o'rgatadi: Haqiqat — ko'p yo'ldan topilishi mumkin. Aql — vahiyga zid emas. Falsafa — dinga xavf emas. Va eng katta g'oyalar — hech qachon o'lmaydi — ular faqat — vaqtincha unutiladi — keyin yana qayta tiklanadi.

Https://t.me/tarixi_dunyo

📹 Do‘stlikdan dushmanlikkacha – AQSH va Isroil Eronga necha marta havo hujumlarini amalga oshirgan?
👤 #KunUZ

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Inson ruhi hayotning oxirgi kunigacha o'sadi va o'zgaradi"

Gippokrat©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

📹 Lenin: Buyuk inqilobchi yoki xavfli shaxs? | Xuddi shunday
👤 #Xuddi_shunday

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Sizning ichki xotirjamligingiz ijaraga olingan emas. Uning kaliti sizdan boshqa hech kimda bo'lmasligi kerak."

Dalay Lama©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

Izoh pastdagi postlarda 👇

Https://t.me/tarixi_dunyo

"JINNI BARON": ROMAN VON UNGERN-STERNBERG

Budda imperiyasini tiklashga uringan rus baroni

1921-yil, fevral. Mo'g'uliston. Urga shahri (hozirgi Ulaanbaatar). Qorong'u, sovuq qish kechasi.

Shahar tashqarisida — g'alati armiya turibdi. Ular — qizil rus askarlari emas. Ular — mo'g'ul otliqlar, buriat askarlar, rus kazaklar — aralash guruh.

Ularning komandiri — oq kiyimli odam — otda. Uning ko'zlari — jinni ko'zlari. Yuzida — chandiq. U — baron Roman Fyodorovich fon Ungern-Sternberg.

U — o'z askarlariga buyurdi:
"Biz — bu kecha Urgani olamiz. Biz — Bogdo Gegeen (mo'g'ul xoni)ni ozod qilamiz. Va biz — yangi imperiya quramiz — sharq imperiyasini!"

Va ular — hujum qildilar. Shahar — qonga bo'yaldi. Qizil armiya askarlari — qatl etildi. Yahudiylar, xitoyliklar — o'ldirildi.

Va baron — Bogdo Gegeenni (mo'g'ul diniy rahbar) ozod qildi — qizil asirlikdan.

Mo'g'ullar — baronni "Harbiy xudo" deb atashdi. Ular ishonishdi — u — qayta tug'ilgan Chingizxon.

Ammo 6 oy keyin — qizil armiya qaytib keldi. Va baron — qo'lga olinib, otib tashlandi. 35 yoshida.

Savollar: Kim edi bu odam? Nega u — mo'g'ul imperiyasini tiklashni xohladi? Va nega u — "jinni baron" deb ataladi?

I BOB: KIM EDI UNGERN-STERNBERG?

1886 — Avstriya-Vengriyada tug'ildi

To'liq ismi: Roman Fyodorovich fon Ungern-Sternberg.

U — Gratsda (Avstriya) tug'ildi. Ammo uning oilasi — boltiqbo'yi nemis zodagonlari edi (hozirgi Estoniya hududi).

Uning ajdodlari — krestchilar (o'rta asrlar harbiy-diniy ordeni) edi. Va oilada — harbiy an'ana bor edi.

Qiyin bolalik
Ungern-Sternberg — qiyin bolalik o'tkazdi.
Ota-onasi — ajrashdi. U — yolg'iz o'sdi. Maktabda — muammoli bola edi — zo'ravon, itoatsiz.

U — ikki marta harbiy akademiyadan haydaldi — intizom buzganligi uchun.

Ammo — nihoyat — 1906 — u — rus armiyasiga kirdi — kazak polkida.

1914-1917 — Birinchi jahon urushi

Birinchi jahon urushi boshlanganida — Ungern — jangga shov-shuv bilan kirdi.

U — jasur edi — hatto aqldan ozgancha. U — o'lim qo'rquvini bilmasdi.

U — bir necha marta yaralandi. Ammo har safar — qaytib keldi — jangga.

U — medalla va ordenlar oldi.
Ammo u — shuningdek — zo'ravonligi bilan mashhur edi. U — asirlarni qatl qildi. U — o'z askarlarini kaltakladi.

II BOB: FUQAROLAR URUSHI — OQ ARMIYA

1917 — Inqilob va tartibsizlik
1917-yil, oktyabr — Bolsheviklar (kommunistlar) — Rossiyada hokimiyatni oldilar.

Va Rossiya — fuqarolar urushiga cho'kdi:
Qizil armiya — bolsheviklar.
Oq armiya — kommunistlarga qarshi — monarhiya tarafdorlari, liberallar, qazaklar.

Ungern — oq armiya qatoriga qo'shildi.

Sharqiy Sibirga ko'chish
Ungern — sharqiy Sibirga yuborildi — Trans-Baykal viloyati (Mo'g'uliston chegarasi).

U yerda — u — Ataman Semyonov (kazak sardori) bilan ishladi.

Ammo — Ungern va Semyonov — juda shafqatsiz edilar. Ular — asirlarni o'ldirishardi, qishloqlarni yoqishardi.

"Qora siyosat" — terror. Agar qishloq — bolsheviklarga yordam bersa deb gumon qilinsa — butun qishloq ahli — o'ldirilardi.

Ungern — buddizmga qiziqdi
Sharqiy Sibirda va Mo'g'uliston chegarasida — ko'pchilik aholi — buddist edi (buryatlar, mo'g'ullar).
Va Ungern — buddizmga qiziqdi.

U — buddist monastirlariga bordi. U — lamalar (buddist rohiblar) bilan gaplashdi.

Va u — ishondi:
"Men — oldingi hayotimda — sharqiy jangchi edim. Va men — sharqni qutqarish uchun qayta tug'ildim."

III BOB: MO'G'ULISTON — IMPERIYANI QAYTA TIKLASH

Mo'g'uliston — qizil istilosi
1911 — Mo'g'uliston — Xitoydan mustaqillik e'lon qildi.

Ular — Bogdo Gegeen (Jebtsundamba Xutuxtu VIII) — diniy rahbarni — xon deb e'lon qildilar.

Ammo 1919 — Xitoy — qayta bosib oldi.

1920 — bolshevik qizil armiya — Mo'g'ulistonga kirdi — xitoylarni quvish uchun.

Ammo ular — qolishdi. Va Mo'g'ulistonda — kommunist hukumat o'rnatishga urindilar.

Ungern — rejasini ishlab chiqdi
Ungern o'yladi:
"Mo'g'uliston — qizil istilo ostida. Men — uni ozod qilishim kerak. Va men — sharq imperiyasini qayta tiklayman — Chingizxon davriga o'xshash imperiyani."

Va uning rejasi:
1. Mo'g'ulistonni ozod qilish — qizillardan.
2. Bogdo Gegeenni qaytarish — taxtga.
3. Sharqni birlashtiirish — Mo'g'uliston, Tuva, Buriatiya, Manchzhuriya — bitta buddist imperiya.
4. Rossiyaga qaytish — va bolsheviklarga qarshi kurash — sharq armiyasi bilan.

Bu — aql bovar qilmaydigan reja edi. Ammo Ungern — ishonardi.

1921-yil, fevral — Urgani egallash

Fevral — Ungern va uning Osiyo otliq diviziyasi (taxminan 800-1500 askar — mo'g'ullar, buryatlar, rus kazaklar) — Urga shahriga hujum qildi.

Birinchi urinish — muvaffaqiyatsiz. Qizil armiya — ularni qaytardi.

Ammo ikkinchi urinish — muvaffaqiyatli. Ular — tungi hujumda — shaharni oldilar.

Va keyin — dahshatli qatliom.
Ungern askarlari — qizil askarlarni, xitoy savdogarlarini, yahudiylarni — o'ldirishdi.

Nega yahudiylar? Chunki Ungern — antisemit edi. U ishonardi — yahudiylar — bolshevizm arxitekti.

800-1000+ odam — o'ldirildi.

Bogdo Gegeen — taxtga qaytdi
Ungern — Bogdo Gegeenni — ozod qildi. Va u — yana xon deb e'lon qilindi.

Bogdo Gegeen — Ungernni "Harbiy xudo" deb atadi.

Mo'g'ullar — uni Chingizxonning ruho deb hisoblashdi.

Ungern — Mo'g'ulistonda — 6 oy hokimiyat qildi.

IV BOB: UNGERN HOKIMIYATI — TERROR VA G'ALATILIK

Terror — ko'z qorachig'ida

Ungern — o'ta shafqatsiz edi.
U — asirlarni qatl qildi — ko'pincha juda dahshatli usullarda — jonli ko'mish, dorgа osish, otib tashlash.

U — o'z askarlarini ham o'ldirdi — agar ular unga itoatsizlik qilsalar.
U — yahudiy va xitoylarni ta'qib qildi.

G'alati e'tiqodlar
Ungern — buddhizm, shamanizm, okultizmni aralash qildi.

U ishonardi:
"Men — oldingi hayotimda — sharq jangchi edim. Va men — dunyoni qutqarish uchun yuborilganman — bolshevizmdan."

U — lamalar bilan maslahatlashdi. U — meditatsiya qildi.

Ammo u — shuningdek — juda zo'ravon edi — buddizm ta'limotiga zid.

Armiyasida tartib — dahshatli

Ungern armiyasida — qattiq tartib.
Agar askar — o'g'irlik qilsa — o'ldiriladi.
Agar askar — qochsa — o'ldiriladi.
Agar askar — buyruqni bajarmasa — kaltaklanadi yoki o'ldiriladi.

Ammo — shuningdek — juda g'alati qoidalar bor edi. Masalan — Ungern — tabiiy hidni yoqtirmasdi. Agar kimdir atir ishlatsa — jazolanardi.

V BOB: QULASH — QIZIL ARMIYA QAYTIB KELDI

1921-yil, iyul — Rossiyaga hujum
Ungern — qaror qildi:
"Men — Rossiyaga qaytaman — va bolsheviklarga qarshi kurashaman!"

Ammo bu — aqldan ozganlik edi.

Uning armiyasi — kichik edi. Qizil armiya — katta va kuchli.

Iyul — u — Rossiya chegarasini kesib o'tdi.

Ammo — uning askarlari — qochib ketishdi. Ular — tushundilar: bu — o'lim missiyasi.

Avgust — qo'lga olinish
Avgust — Ungern — qizil armiya tomonidan qo'lga olindi.

U — sud oldida turdi — Novonikolaevsk (hozirgi Novosibirsk) da.

Ayblov:
Ko'plab odamlarni o'ldirish
Bolshevik hukumatga qarshi qo'zg'olon
Sharq imperiyasini tiklashga urinish

Sentyabr — o'lim
1921-yil, 15-sentyabr — Ungern — otib tashlandi. 35 yoshida.
Uning oxirgi so'zlari — turlicha hikoya qilinadi. Ba'zi manbalar aytadi — u — jimgina o'ldi.

Boshqalar aytadi — u — bolsheviklarga la'nat o'qidi.

VI BOB: NEGA U "JINNI BARON" EDI?

Zo'ravonlik — haddan tashqari
Ungern — minglab odamni o'ldirdi — asirlar, tinch aholi, hatto o'z askarlari.
U — qatl qilishdan zavqlanardi — ba'zi guvohlar aytadi.

G'alati shaxsiyat
U — o'zini sharq jangchisi deb hisoblardi — rus baroni bo'lishiga qaramay.

U — buddist edi — ammo shafqatsiz qotil.

U — imperiya tiklashni xohlardi — ammo kichik armiya bilan.

Bu — qarama-qarshiliklar edi.

Mast va dorilar
Ba'zi guvohlar aytadi — Ungern — afyun ishlatardi (opiumdan olingan dori).
Bu — uning g'alati xulq-atvorini tushuntirishi mumkin.

VII BOB: MEROSI

Tarixda — "Jinni baron"
U — ko'pincha — "Jinni baron" yoki "Qonli baron" deb ataladi.
U — dahshatli odam sifatida eslanadi — zo'ravon, aqldan ozgan.

Mo'g'ulistonda — murakkab xotira
Ba'zi mo'g'ullar — uni qahramоn deb hisoblaydi — chunki u mo'g'ul mustaqilligini qo'llab-quvvatladi (qizillarga qarshi).

Ammo boshqalar — uni bosqinchi deb atadi — chunki u — terror olib keldi.

Adabiyot va kino
Ungern haqida — kitoblar va filmlar yaratildi:
"Qizil otliqlar" — roman (Vsevolod Ivanov)

"Oq xon" — rus filmi

U — tarixning g'alati shaxslaridan biri sifatida qiziqish uyg'otadi.

SABOQLAR

1. Utopik orzular — fojia bo'lishi mumkin
Ungern — sharq imperiyasini tiklashni xohladi — "yaxshi maqsad" deb o'yladi.
Ammo u — zo'ravonlik va qotillik keltirdi.

Saboq: "Yaxshi maqsad" — yomon usullarni oqlayмaydi.

2. Shaxsiy ideologiya — хavfli

Ungern — o'z ideologiyasini yaratdi — buddhizm, monarxizm, antisemitizm, okultizm aralashmasi.

Va bu — aql bovar qilmaydigan qarorlarga olib keldi.

Saboq: Agar ideologiya — haqiqatga asoslanmasa — u — хavfli.

3. Kichik guruh — katta ta'sir qilishi mumkin — ammo uzoq emas

Ungern — kichik armiya bilan (1500 askar) — Mo'g'ulistonni egalladi — 6 oyga.

Ammo u — uzoq muddatli kuch yarata olmadi.

Saboq: Qisqa muddatli g'alaba — uzoq muddatli muvaffaqiyat emas.

YAKUNIY SO'Z
Roman fon Ungern-Sternberg — "Jinni baron" — tarixning eng g'alati shaxslaridan biri.

U — rus baroni edi — ammo sharq imperiyasini tiklashni xohladi.

U — buddist edi — ammo minglab odamni o'ldirdi.

U — qahramоn bo'lishni xohladi — ammo dahshatli qotil bo'ldi.

Uning hayoti:
✅ Avstriyada tug'ildi — rus armiyasida xizmat qildi
✅ Birinchi jahon urushida jang qildi
✅ Fuqarolar urushida oq armiya tarafida
✅ Mo'g'ulistonni egalladi — 1921
✅ Qizil armiya tomonidan qo'lga olindi va otib tashlandi — 1921

Uning merosi:
❌ Terror va qotillik
❌ Muvaffaqiyatsiz imperiya rejasi

✅ Tarixning ajoyib — ammo dahshatli hikoyasi

Ungern-Sternberg — o'zini qutqaruvchi deb o'yladi. Ammo u — fojia keltirdi. Uning hayoti — ogohlantiradi: utopik orzular va zo'ravonlik — hech qachon yaxshi natija bermaydi. Va ba'zan — eng dahshatli odamlar — o'zlarini eng yaxshi deb hisoblaydilar.

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Qanchalik ko'p istaklar bo'lsa, umidsizlik shunchalik ko'p. Bir vaqtning o'zida emas, balki donolik bilan istashni biling."

Sofokl©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

Izoh pastdagi postlarda 👇

Https://t.me/tarixi_dunyo

BRITANIYA VA FALASTIN: VA'DALAR, XIYONAT VA INQIROZ

Bir xat — ikki xalqning fojiyasi

1917-yil, 2-noyabr. London. Britaniya Tashqi ishlar vaziri Artur Balfur — bir xat yozdi.

Manzil — Lord Rotshild — britaniyalik yahudiy bankir va sionist rahbar.

Xatda — 67 so'z bor edi. Ammo bu 67 so'z — dunyoni o'zgartirdi:
"Britaniya hukumati Falastinda yahudiy xalqi uchun milliy uy yaratishni yoqlab-quvvatlaydi... va bu maqsadni amalga oshirish uchun barcha sa'y-harakatlarni qo'llab-quvvatlaydi."

Bu — Balfur deklaratsiyasi deb ataladi.

Muammo: O'sha paytda Falastinda — 700,000 arab yashardi. Va faqat 60,000 yahudi.

Va Britaniya — arablarga boshqa narsa va'da qilgan edi.

Natija: 100+ yil keyingi — hali ham hal qilinmagan konflikt. Minglab o'lik. Ikki xalq — bir yer uchun kurash.

Savollar: Nima uchun Britaniya — Falastinni egalladi? Kim kimga nima va'da berdi? Va qanday qilib bitta xat — asrlik konflikt yaratdi?

I BOB: BIRINCHI JAHON URUSHI — USMONLI QULASHI

1914 — Usmonli imperiyasi urushga kirdi

1914-yil, avgust — Birinchi jahon urushi boshlandi.

Usmonli imperiyasi — Germaniya tarafida urushga kirdi (Britaniya, Frantsiya, Rossiyaga qarshi).

Usmonli imperiyasi — katta hududni nazorat qilardi:
Turkiya
Suriya
Falastin
Iroq
Hijoz (Makka va Madina)
Yaman

Va Britaniya — tushundi:
"Agar biz usmonlilarni mag'lub qilsak — biz sharqni olishimiz mumkin!"

Britaniyaning maqsadi — neft va Hindistonga yo'l

Nega Britaniya sharqni xohladi?
1. Neft. Iroq va Fors ko'rfazida — katta neft zaxiralari. Britaniya floti — neftga o'tmoqda edi (ko'mirdan).

2. Suets kanali va Hindistonga yo'l. Misr va Falastin — Hindiston yo'lida (Britaniyaning eng muhim mustamlakasi).

3. Usmonli imperiyasini parchalash. Agar Usmonli qulasa — Britaniya — Sharqiy O'rta er dengizini nazorat qilishi mumkin.

II BOB: UCHTA VA'DA — UCHTA TURLI HIKOYA

1915 — Husayn-Makmahon yozishmalari — Arablarga va'da
Sharif Husayn — Makka amiri — Hijozning diniy va siyosiy rahbari.

Britaniya — unga yozdi (ser Genri Makmahon — Misr yuqori komissar):
"Agar siz — usmonlilarga qarshi qo'zg'olon ko'tarsangiz — biz sizni qo'llab-quvvatlaymiz. Va urushdan keyin — siz mustaqil arab davlatini olasiz."

Qaysi hudud? Xatlar — noaniq. Ammo Sharif Husayn tushundi — Suriya, Falastin, Iroq — kiritilgan.

1916-yil, iyun — Arab qo'zg'oloni boshlandi. Sharif Husayn va uning o'g'li Faysal — usmonli armiyasiga qarshi jang boshladilar (britaniyalik ofitser T.E. Lourens — "Arabistonda Lourens" — yordam berdi).

1916 — Sayks-Piko bitimi — Britaniya va Frantsiya maxfiy kelishuvi

Ammo — xuddi shu vaqtda — Britaniya — Frantsiya bilan maxfiy bitim tuzdi.

Ser Mark Sayks (Britaniya) va Fransua Jorj-Piko (Frantsiya) — kelishuvni imzoladilar:
"Usmonli imperiyasi qulasa — biz uni bo'lib olamiz:"

Frantsiya — Suriya va Livan
Britaniya — Iroq, Transiordaniya, Falastinning qismi

Falastin — xalqaro nazorat (Britaniya va Frantsiya)

Bu — arablarga va'da qilingan narsaga zid edi!

1917 — Balfur deklaratsiyasi — Yahudilarga va'da
2-noyabr, 1917 — Britaniya Tashqi ishlar vaziri Artur Balfur — Lord Rotshildga xat yozdi:
"Britaniya hukumati Falastinda yahudiy xalqi uchun milliy uy yaratishni qo'llab-quvvatlaydi."

Nega Britaniya buni qildi?

1. Yahudiy qo'llab-quvvatlashini olish. Britaniya o'yladi — yahudiylar — AQSh va Rossiyada siyosiy ta'sirga ega. Agar ular yahudiylarni qo'llab-quvvatlasa — bu davlatlar urushda yordam beradi (haqiqatda — bu ta'sir ortiqcha baholangan edi).

2. Urushdan keyin Falastinni nazorat qilish. Agar yahudiylar Falastinda "milliy uy" qursalar — ular Britaniyaga bog'liq bo'ladilar.

3. Sionizm harakatini qo'llab-quvvatlash. Ba'zi britaniyalik siyosatchilar — diniy sabablarga ko'ra — yahudiylarning Falastinga qaytishini qo'llab-quvvatladilar (xristian sionizm).

Uchta va'da — bir-biriga zid

Arablarga: "Siz — mustaqil davlatga ega bo'lasiz (Falastin kiritilgan)."

Frantsiyaga: "Biz — Falastinni bo'lib olamiz."

Yahudilarga: "Siz — Falastinda milliy uy olasiz."

Bu — uchta zid va'da edi. Va bu — kelajak fojiyaning asosi bo'ldi.

III BOB: BRITANIYA FALASTINNI EGALLADI

1917 — Quddusning qulashi

1917-yil, 9-dekabr — britaniya armiyasi (general Edmund Allenby) — Quddusga kirdi.

Usmonli armiyasi — orqaga chekindi.

Allenby — piyoda kirdi — shaharni hurmat qilish uchun ( otda yoki mashinada emas).

Bu — 800 yildan beri birinchi marta — xristian armiya Quddusni nazorat qildi (oxirgi marta — krestchilar — 1187-da Salahiddin tomonidan mag'lub bo'lgandan keyin).

1918 — Usmonli imperiyasi mag'lubiyati

1918-yil, oktуabr — Usmonli imperiyasi — taslim bo'ldi.

Britaniya — endi Falastin, Iroq, Transiordaniyani nazorat qilardi.

Frantsiya — Suriya va Livanni oldi.

1920 — San-Remo konferensiyasi — Britaniya mandati

1920-yil, aprel — San-Remo (Italiya) — Yevropa kuchlari (Britaniya, Frantsiya, Italiya) konferensiya o'tkazdilar.

Ular — Falastinni Britaniya mandati deb e'lon qildilar (Millatlar Ligasi nazorati ostida).

"Mandat" degani — Britaniya — Falastinni vaqtincha boshqaradi — u "mustaqillikka tayyor bo'lgunga qadar."

Va — Balfur deklaratsiyasi — mandatga kiritildi! Ya'ni — Britaniya — yahudiy milliy uy yaratishga rasman majbur qilindi.

IV BOB: FALASTINDA — IKKI XALQ, BITTA YER

Yahudiy immigratsiyasi — tez o'sdi
1917 — Falastinda — 60,000 yahudi (8% aholi).
1922 — 84,000 yahudi.
1931 — 175,000 yahudi.
1939 — 450,000 yahudi (30% aholi).

Nega bu o'sdi?
1. Sionizm harakati. Yahudiylar — butun dunyodan — Falastinga ko'chib keldilar — "Eretz Isroel" (va'da qilingan yer) ga qaytish uchun.

2. Yevropada antisemitizm. Ayniqsa 1930-yillarda — Germaniyada natsizm — ko'plab yahudiylar Falastinga qochdilar.

3. Britaniya qo'llab-quvvatlashi. Balfur deklaratsiyasi — yahudiy immigratsiyasiga qonuniy asos berdi.

Arablar — tashvishda
Falastin arablari — tushundilar:
"Yahudiylar kelayapti. Va ular — bizning yerimizni olmoqchi!"

1920-yillar — birinchi arab-yahudi to'qnashuvi boshlandi.

1929 — Xevron qirg'ini — arablar — yahudiy jamoasiga hujum qildi — 67 yahudi o'ldi.

1936-1939 — Arab qo'zg'oloni — arablar — britaniya mandatiga va yahudiy immigratsiyasiga qarshi qo'zg'olon ko'tardilar.

Britaniya — qo'zg'olonni bosdi — ammo 20,000+ odam o'ldi (ko'proq arablar).

Britaniya — ikki taraf o'rtasida

Britaniya — ikki tarafni ham xursand qilishga harakat qildi — ammo hech kimni xursand qila olmadi.

Oq kitoblar:
1922 — Cherchill oq kitobi: Yahudiy immigratsiyasi — "Falastinning iqtisodiy sig'imiga" bog'liq. Ammo Balfur deklaratsiyasi saqlanadi.

1939 — Makkdonald oq kitobi: Yahudiy immigratsiyasi — cheklangan (yiliga 15,000 — 5 yil uchun). Keyin — to'xtaydi (arablar roziligi bo'lsa).

Yahudiylar — g'azablandilar. Arablar — hali ham norozi.

V BOB: IKKINCHI JAHON URUSHI VA KEYINGI

Xolokost — yahudiylar uchun yangi sabablar

1939-1945 — Ikkinchi jahon urushi. Natsistlar — 6 million yahudiyni o'ldirdilar (Xolokost).

Bu — dunyo yahudiy jamoasiga — dahshatli ta'sir qildi.

Va bu — yahudiylarni ishontirishdi:
"Biz — o'z davlatimizga muhtojmiz. Aks holda — biz hech qachon xavfsiz bo'lmaymiz."

1947 — BMT bo'linish rejasi

1947-yil, 29-noyabr — Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) — Rezolyutsiya 181 qabul qildi:
Falastin — ikkita davlatga bo'linadi: yahudiy davlati va arab davlati. Quddus — xalqaro nazorat ostida.

Bo'linish:
Yahudiy davlati — 56% yer (garchi yahudiylar — 33% aholi edi)
Arab davlati — 43% yer
Yahudiylar — qabul qildilar (garchi ular ko'proq xohlashardi).

Arablar — rad etdilar. Ular aytdilar: "Bu — adolatsiz. Nega biz — o'z yerimizni bo'lishimiz kerak?"

1948 — Isroil davlati e'lon qilindi — urush boshlandi

1948-yil, 14-may — Britaniya mandati tugadi.

Xuddi shu kun — yahudiy rahbar Dovid Ben-Gurion — Isroil davlatini e'lon qildi.
Ertasi kun — 5 arab davlati (Misr, Iroq, Suriya, Livan, Iordan) — Isroilga hujum qildilar.

1948-49 urushi — Isroil g'alaba qildi. Va u — 78% Falastin hududini nazorat qildi (BMT rejasidan ko'proq).

750,000 falastin arabi — qochqin bo'ldi (yoki haydaldi). Bu — arablar uchun "Nakba" (fojia) deb ataladi.

VI BOB: BRITANIYANING MEROSI

Britaniya — ketdi, muammo qoldi
1948 — Britaniya — Falastindan chiqib ketdi.

Ammo uning va'dalari va siyosati — asos qo'ydi — kelgusi konfliktga.

Britaniyaning хatolari:
❌ Uchta zid va'da — arablarga, yahudilarga, frantsiyaga
❌ Ikki xalqni tinchlashtira olmadi
❌ Balfur deklaratsiyasi — yahudiy milliy uyni qo'llab-quvvatladi — arab roziligi bo'lmagan
❌ Chiqib ketish — muammo hal qilinmasdan

Britaniya nega bunday qildi?
1. Imperiya manfaatlari. Britaniya — o'z manfaatlarini qo'ydi — ikki xalqning manfaatidan oldin. Neft, Hindiston yo'li, strategik nazorat — barchasi muhimroq edi.

2. Va'dalarning qarama-qarshiligi. Britaniya — har bir tarafga — kerakli vaqtda kerakli narsa aytdi — urushda g'alaba qilish uchun. Ammo bu va'dalar — bir-biriga zid edi.

3. Haqiqatni tushunmaslik. Britaniyaliklar — ikki millatchılik (arab va yahudi) ni — bir hududda birlashtirish mumkin deb o'ylashdi. Ammo bu — imkonsiz edi.

SABOQLAR

1. Bir va'da — ikki tarafga berib bo'lmaydi

Britaniya — arablarga va yahudilarga — bir xil yer uchun va'da berdi.

Natija: Ikki taraf ham — xiyonat qilingan his qildi. Va konflikt — hal qilinmadi.

Saboq: Agar siz — ikki tarafga qarama-qarshi va'da bersangiz — hech kim sizga ishonmaydi.

2. Mahalliy xalqlarni e'tiborsiz qoldirish — fojia

Britaniya — Falastin arablarini — e'tiborsiz qoldirdi. Ularning fikri — so'ralmadi.

Natija: Arablar — o'zlarini zolim qilingan his qildilar. Va bu — qarshilik va zo'ravonlikka olib keldi.

Saboq: Mahalliy xalqlarning roziligisiz — barqaror yechim bo'lmaydi.

3. Strategik manfaatlar — odamlarning hayotidan muhim emas

Britaniya — neft, Hindiston yo'li, strategik nazorat — bularni muhimroq deb hisobladi — Falastin xalqlarining hayotidan.

Natija: Asrlik konflikt.

Saboq: Qisqa muddatli strategik muvaffaqiyat — uzoq muddatli fojia bo'lishi mumkin.

4. Chiqib ketish — muammoni hal qilmaydi

1948 — Britaniya — chiqib ketdi — muammo hal qilinmasdan.

Natija: Urush, qochqinlar, doimiy konflikt.

Saboq: Agar siz muammo yaratgan bo'lsangiz — uni hal qilmasdan ketish — mas'uliyatsizlik.

YAKUNIY SO'Z
Britaniya va Falastin — murakkab, og'riqli tarix.

1917-1948 — Britaniya — Falastinni nazorat qildi.
Ammo u — uchta zid va'da berdi:
Arablarga — mustaqil davlat
Frantsiyaga — hudud bo'linishi
Yahudilarga — milliy uy

Natija:
❌ Arablar — o'zlarini xiyonat qilingan his qildilar
❌ Yahudiylar — yetarli emas deb his qildilar
❌ 1948 urushi — 750,000 falastin qochqini
❌ Asrlik konflikt — hali ham davom etmoqda

Bugun:
Isroil va Falastin masalasi — hali ham hal qilin.agan. Ikki davlat yechimi — hali amalga oshmagan. Minglab odam — bu konfliktda o'lgan.

Va bularning ko'pchiligi — 100 yil oldin — 67 so'zlik xatdan boshlangan.

Balfur deklaratsiyasi — tarixdagi eng qisqa va eng ta'sirli hujjatlardan biri. U — bir xalqga — umid berdi. Ammo boshqa xalqni — umidsizlikka soldi. Va u — asrlik fojiyaning asosi qo'ydi.

Britaniya imperiyasi — uzoq vaqt oldin yo'qoldi. Ammo uning qoldirgan muammosi — hali ham tirik.

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Qanchalik ko'p bilsangiz, qanchalik tushunmayotganingizni shunchalik aniq tushunasiz"

Han-Fei©️

Https://t.me/tarixi_dunyo