Soʻngi rimlik — Flaviy Aetsiy
Koʻpchilik Flaviy Aetsiy haqida eshitmagan boʻlishi mumkin. Bu inson mohir sarkarda va diplomat, Attilani jangda yenggani bilan mashhur.
Aetsiy zodagonlar oilasida tugʻilgan. Otasi harbiy boʻlgan, Aetsiyning oʻzini esa keyinchalik imperator Gonoriyga tan soqchilikka olishgan. 410-yilda gotlar hukmdori Alarix Rimga dahshatli yurishlarni amalga oshiradi va tinchlik sulhi tuzganda Rim aslzodalaridan garovga berishni talab qiladi. Shular ichida Aetsiy ham bor edi. Aetsiy dastlab gotlar, keyinchalik xunnlar qoʻlida asir boʻlgan. Shu davrda u xunlar hukmdorining jiyani, Attila, bilan tanishadi. Aetsiy bu qabilalar orasida yashab ularning urf-odatlari va harbiy mahorati haqida toʻliq maʼlumotlarni oʻzlashtiradi. Keyinchalik Rimga qaytib, Rim armiyasi qoʻmondonligigacha koʻtariladi va koʻchmanchilarga qarshi muvaffaqiyatli urushlar olib boradi. 426-yil vestgotlar, 428-yil franklar, 438-yil Yutonglarni magʻlub qiladi.Aetsiy mohirlik bilan koʻchmanchi qabilalarni bir-biri bilan urushtirish yoʻllarini topar va ularni tinimsiz kuchsizlantirardi.Bu paytda xunnlar saltanati juda kuchaygan edi va Aetsiy Attila bilan yaxshi munosabatda boʻlgani uchun, unga sovgʻa salomlar berib, uzoq vaqt tinchlikni saqlab tura oldi va vaqtdan yutdi. Keyinchalik Attila baribir Rim hududlariga bostirib kirdi va koʻplab hududlarni ayovsiz taladi. Aetsiy esa Attilaga qarshi, boshqa koʻchmanchi qabilalarni birlashtirib, ittifoq tuzadi. 451-yil Attila va Aetsiyning ittifoqchilari oʻrtasidagi Katalun jangida Attila tor-mor etildi.Lekin bu jang sabab shonli Rim o'zining eng so'nggi professional armiyasini katta qismini yo'qotadi, qolaversa Aetsiyda Rimning yana bir dushmani vestgotlar kuchayib ketganda ularni bir-biriga qarshi qoʻyish rejasi bor edi. 452-yil Attila yana Rim sarhadlariga bostirib kirdi, lekin oʻlat va boshqa sabablar tufayli yana ortga qaytib ketgan. Attila 453-yilda yangi xotiniga uylanganida, nikoh kechasi vafot etadi. Rim eng dahshatli dushmanidan qutuladi. Endi zaif imperator Valentinianga Aetsiy keraksizdek tuyuladi va uni oʻldirishni uyushtiradi. Aetsiy saroyda fitna orqali oʻldiriladi. Aytishlaricha, Valentinian bitta amaldordan soʻragan ekan: “Aetsiyning oʻldirilishini dohiyona uyushtirdim, shunday emasmi?”. Amaldor shunday javob bergan ekan: “Bu qanday mahorat bilan uyushtirilganini ayta olmayman, lekin siz chap qoʻlingiz bilan oʻng qoʻlingizni kesib tashladingiz”. Darhaqiqat, u aytganidek Aetsiy oʻlimidan ozgina oʻtib, 455-yilda, Rim vandallar hujumiga uchraydi va 2 hafta davomida ayovsiz talanadi.
Aetsiyning buyuk xizmatlarini inobatga olgan tarixchilar uni “Soʻngi rimlik” degan faxriy nom bilan atashgan.
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
Koʻpchilik Flaviy Aetsiy haqida eshitmagan boʻlishi mumkin. Bu inson mohir sarkarda va diplomat, Attilani jangda yenggani bilan mashhur.
Aetsiy zodagonlar oilasida tugʻilgan. Otasi harbiy boʻlgan, Aetsiyning oʻzini esa keyinchalik imperator Gonoriyga tan soqchilikka olishgan. 410-yilda gotlar hukmdori Alarix Rimga dahshatli yurishlarni amalga oshiradi va tinchlik sulhi tuzganda Rim aslzodalaridan garovga berishni talab qiladi. Shular ichida Aetsiy ham bor edi. Aetsiy dastlab gotlar, keyinchalik xunnlar qoʻlida asir boʻlgan. Shu davrda u xunlar hukmdorining jiyani, Attila, bilan tanishadi. Aetsiy bu qabilalar orasida yashab ularning urf-odatlari va harbiy mahorati haqida toʻliq maʼlumotlarni oʻzlashtiradi. Keyinchalik Rimga qaytib, Rim armiyasi qoʻmondonligigacha koʻtariladi va koʻchmanchilarga qarshi muvaffaqiyatli urushlar olib boradi. 426-yil vestgotlar, 428-yil franklar, 438-yil Yutonglarni magʻlub qiladi.Aetsiy mohirlik bilan koʻchmanchi qabilalarni bir-biri bilan urushtirish yoʻllarini topar va ularni tinimsiz kuchsizlantirardi.Bu paytda xunnlar saltanati juda kuchaygan edi va Aetsiy Attila bilan yaxshi munosabatda boʻlgani uchun, unga sovgʻa salomlar berib, uzoq vaqt tinchlikni saqlab tura oldi va vaqtdan yutdi. Keyinchalik Attila baribir Rim hududlariga bostirib kirdi va koʻplab hududlarni ayovsiz taladi. Aetsiy esa Attilaga qarshi, boshqa koʻchmanchi qabilalarni birlashtirib, ittifoq tuzadi. 451-yil Attila va Aetsiyning ittifoqchilari oʻrtasidagi Katalun jangida Attila tor-mor etildi.Lekin bu jang sabab shonli Rim o'zining eng so'nggi professional armiyasini katta qismini yo'qotadi, qolaversa Aetsiyda Rimning yana bir dushmani vestgotlar kuchayib ketganda ularni bir-biriga qarshi qoʻyish rejasi bor edi. 452-yil Attila yana Rim sarhadlariga bostirib kirdi, lekin oʻlat va boshqa sabablar tufayli yana ortga qaytib ketgan. Attila 453-yilda yangi xotiniga uylanganida, nikoh kechasi vafot etadi. Rim eng dahshatli dushmanidan qutuladi. Endi zaif imperator Valentinianga Aetsiy keraksizdek tuyuladi va uni oʻldirishni uyushtiradi. Aetsiy saroyda fitna orqali oʻldiriladi. Aytishlaricha, Valentinian bitta amaldordan soʻragan ekan: “Aetsiyning oʻldirilishini dohiyona uyushtirdim, shunday emasmi?”. Amaldor shunday javob bergan ekan: “Bu qanday mahorat bilan uyushtirilganini ayta olmayman, lekin siz chap qoʻlingiz bilan oʻng qoʻlingizni kesib tashladingiz”. Darhaqiqat, u aytganidek Aetsiy oʻlimidan ozgina oʻtib, 455-yilda, Rim vandallar hujumiga uchraydi va 2 hafta davomida ayovsiz talanadi.
Aetsiyning buyuk xizmatlarini inobatga olgan tarixchilar uni “Soʻngi rimlik” degan faxriy nom bilan atashgan.
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
👍8❤1
Donolik haqida shunday deyishadi: u bebaho, lekin dunyo buning uchun bir tiyin ham to'lamaydi.
©Ibn Sino
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
©Ibn Sino
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
🔥7👍5❤2🕊1
Dunyo Tarixi🗺
Izoh pastdagi postlarda 👇 🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
NITSSHE: XUDONI O'LDIRGAN VA O'ZI JINNI BO'LGAN FAYLASUF
Bir odam ko'chada yig'lab turgan otni quchoqlab oladi. U yerda o'zini yo'qotadi. Va shu kundan boshlab u o'z ongiga hech qachon to'liq qaytmaydi.
Bu voqea 1889 yil, Italiyaning Turin shahrida sodir bo'ldi. Va bu voqea XIX asrning eng chuqur, eng bezovta qiluvchi faylasufining hayotini yakunladi.
Uning ismi Fridrix Nitsshe. U Xudoning o'lganini e'lon qildi. U axloqni qayta ko'rib chiqdi. U insoniyatga o'zidan ustun bo'lishni buyurdi. Va nihoyat u o'zi jinnilik girdobiga tushib ketdi.
Bu qanday odam edi va uning g'oyalari nega bugun ham bizni bezovta qiladi?
KASAL BOLA, DAHO YIGIT
Nitsshe 1844 yilda Germaniyada tug'ildi. Otasi lyuteran ruhoniysi edi. Ammo Nitsshe atigi to'rt yoshida otasini yo'qotdi.
U yoshligidan g'ayrioddiy iste'dodga ega edi. 24 yoshida u Bazel universitetida professor bo'ldi. Bu Yevropa akademik tarixida deyarli misli ko'rilmagan yosh edi. Odatda bu lavozimga o'ttiz yildan keyin erishishar edi.
Ammo Nitsshe hayoti boshidanoq kasallik bilan yonma-yon kechdi. Boshog'riq. Ko'z muammolari. Oshqozon og'rig'i. Bu kasalliklar uni butun umr ta'qib qildi. U ko'p vaqtini yotoqda o'tkazdi. Ammo aynan shu og'riq ichida u eng chuqur fikrlarini yozdi.
U keyinchalik yozadi. Meni o'ldirmagan narsa meni kuchliroq qiladi. Bu gap ko'p odam biladi. Ammo kam odam bu gapning qanday og'riqdan tug'ilganini biladi.
XUDONING O'LIMI
Nitsshening eng mashhur gapi shu. Xudo o'ldi.
Ko'p odam bu gapni noto'g'ri tushunadi. Nitsshe Xudo mavjud emas degan oddiy ateistik gap aytmoqchi emas edi. U chuqurroq narsani aytmoqchi edi.
U aytmoqchi ediki Yevropa jamiyati asrlar davomida Xudoga asoslangan qadriyatlar tizimida yashagan. Yaxshi va yomon. Gunoh va savob. Jannat va do'zax. Bu tushunchalar barchasi Xudo mavjudligiga bog'liq edi.
Ammo fan rivojlandi. Falsafa rivojlandi. Va odamlar asta sekin Xudoga ishonchni yo'qotdi. Nitsshe uchun bu shunchaki diniy o'zgarish emas edi. Bu butun tsivilizatsiyaning axloqiy poydevori qulashi edi.
U Zaratushtra og'zidan aytadi. Biz Xudoni o'ldirdik. Siz va men. Biz hammamiz uning qotillarimiz. Ammo qanday qilib biz buni qildik?
Bu gapda dahshat bor. Chunki Nitsshe soddalashtirilgan xulosaga bormaydi. U aytmaydi endi hammasi yaxshi bo'ladi. U aksincha ogohlantiradi. Agar Xudo o'lgan bo'lsa unda barcha eski qadriyatlar ham o'z asosini yo'qotadi. Va inson yangi qadriyatlarni o'zi yaratishi kerak bo'ladi. Bu og'ir, qo'rqinchli vazifa.
NIGILIZM XAVFI
Nitsshe buni oldindan ko'rgan.
Agar odamlar Xudoga ishonishni to'xtatsa ammo yangi ma'no manbai topmasa nima bo'ladi? Nitsshe buni nigilizm deb atadi. Hech narsaga ishonmaslik.
Hayotning hech qanday ma'nosi yo'qligiga ishonish.
U bashorat qilgan. Nigilizm XX asrni larzaga soladi. Va u haq chiqdi. Ikki jahon urushi. Totalitar rejimlar. Ommaviy qirg'inlar. Ko'p tarixchi bu voqealarni qisman Yevropaning eski qadriyat tizimi qulaganidan keyingi bo'shliqqa bog'laydi.
Ammo Nitsshe nigilizmni yakuniy holat sifatida ko'rmadi. U buni o'tish davri deb hisobladi. Insoniyat eski xudolarni yo'qotgandan keyin yangi qadriyatlarni o'zi yaratishi kerak edi.
USTUN INSON
Nitsshening bu muammoga javobi Ubermensh tushunchasi. Ko'pincha bu ustun inson deb tarjima qilinadi.
Bu tushunchani ham ko'p odam noto'g'ri tushunadi. Ayniqsa keyinchalik natsistlar bu g'oyani buzib o'z mafkuralariga moslashtirishdi. Ammo Nitsshening haqiqiy niyati boshqacha edi.
Ustun inson irqiy yoki biologik ustunlik emas. Bu odam o'zi yangi qadriyatlar yarata oladigan, eski dogma va an'analarga qaram bo'lmagan shaxs.
Nitsshe uchun ko'p odam sudralib yuruvchi kabi yashaydi. Ular boshqalar aytgan qoidalarga bo'ysunadi. Ular boshqalar tomonidan yaratilgan ma'noni qabul qiladi. Ular hech qachon o'z hayotining haqiqiy egasi bo'lmaydi.
Ustun inson esa boshqacha. U o'z qadriyatlarini o'zi yaratadi. U o'z hayotini san'at asari kabi shakllantiradi. U jamiyat kutishlariga emas o'z ichki kuchiga bo'ysunadi.
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
Bir odam ko'chada yig'lab turgan otni quchoqlab oladi. U yerda o'zini yo'qotadi. Va shu kundan boshlab u o'z ongiga hech qachon to'liq qaytmaydi.
Bu voqea 1889 yil, Italiyaning Turin shahrida sodir bo'ldi. Va bu voqea XIX asrning eng chuqur, eng bezovta qiluvchi faylasufining hayotini yakunladi.
Uning ismi Fridrix Nitsshe. U Xudoning o'lganini e'lon qildi. U axloqni qayta ko'rib chiqdi. U insoniyatga o'zidan ustun bo'lishni buyurdi. Va nihoyat u o'zi jinnilik girdobiga tushib ketdi.
Bu qanday odam edi va uning g'oyalari nega bugun ham bizni bezovta qiladi?
KASAL BOLA, DAHO YIGIT
Nitsshe 1844 yilda Germaniyada tug'ildi. Otasi lyuteran ruhoniysi edi. Ammo Nitsshe atigi to'rt yoshida otasini yo'qotdi.
U yoshligidan g'ayrioddiy iste'dodga ega edi. 24 yoshida u Bazel universitetida professor bo'ldi. Bu Yevropa akademik tarixida deyarli misli ko'rilmagan yosh edi. Odatda bu lavozimga o'ttiz yildan keyin erishishar edi.
Ammo Nitsshe hayoti boshidanoq kasallik bilan yonma-yon kechdi. Boshog'riq. Ko'z muammolari. Oshqozon og'rig'i. Bu kasalliklar uni butun umr ta'qib qildi. U ko'p vaqtini yotoqda o'tkazdi. Ammo aynan shu og'riq ichida u eng chuqur fikrlarini yozdi.
U keyinchalik yozadi. Meni o'ldirmagan narsa meni kuchliroq qiladi. Bu gap ko'p odam biladi. Ammo kam odam bu gapning qanday og'riqdan tug'ilganini biladi.
XUDONING O'LIMI
Nitsshening eng mashhur gapi shu. Xudo o'ldi.
Ko'p odam bu gapni noto'g'ri tushunadi. Nitsshe Xudo mavjud emas degan oddiy ateistik gap aytmoqchi emas edi. U chuqurroq narsani aytmoqchi edi.
U aytmoqchi ediki Yevropa jamiyati asrlar davomida Xudoga asoslangan qadriyatlar tizimida yashagan. Yaxshi va yomon. Gunoh va savob. Jannat va do'zax. Bu tushunchalar barchasi Xudo mavjudligiga bog'liq edi.
Ammo fan rivojlandi. Falsafa rivojlandi. Va odamlar asta sekin Xudoga ishonchni yo'qotdi. Nitsshe uchun bu shunchaki diniy o'zgarish emas edi. Bu butun tsivilizatsiyaning axloqiy poydevori qulashi edi.
U Zaratushtra og'zidan aytadi. Biz Xudoni o'ldirdik. Siz va men. Biz hammamiz uning qotillarimiz. Ammo qanday qilib biz buni qildik?
Bu gapda dahshat bor. Chunki Nitsshe soddalashtirilgan xulosaga bormaydi. U aytmaydi endi hammasi yaxshi bo'ladi. U aksincha ogohlantiradi. Agar Xudo o'lgan bo'lsa unda barcha eski qadriyatlar ham o'z asosini yo'qotadi. Va inson yangi qadriyatlarni o'zi yaratishi kerak bo'ladi. Bu og'ir, qo'rqinchli vazifa.
NIGILIZM XAVFI
Nitsshe buni oldindan ko'rgan.
Agar odamlar Xudoga ishonishni to'xtatsa ammo yangi ma'no manbai topmasa nima bo'ladi? Nitsshe buni nigilizm deb atadi. Hech narsaga ishonmaslik.
Hayotning hech qanday ma'nosi yo'qligiga ishonish.
U bashorat qilgan. Nigilizm XX asrni larzaga soladi. Va u haq chiqdi. Ikki jahon urushi. Totalitar rejimlar. Ommaviy qirg'inlar. Ko'p tarixchi bu voqealarni qisman Yevropaning eski qadriyat tizimi qulaganidan keyingi bo'shliqqa bog'laydi.
Ammo Nitsshe nigilizmni yakuniy holat sifatida ko'rmadi. U buni o'tish davri deb hisobladi. Insoniyat eski xudolarni yo'qotgandan keyin yangi qadriyatlarni o'zi yaratishi kerak edi.
USTUN INSON
Nitsshening bu muammoga javobi Ubermensh tushunchasi. Ko'pincha bu ustun inson deb tarjima qilinadi.
Bu tushunchani ham ko'p odam noto'g'ri tushunadi. Ayniqsa keyinchalik natsistlar bu g'oyani buzib o'z mafkuralariga moslashtirishdi. Ammo Nitsshening haqiqiy niyati boshqacha edi.
Ustun inson irqiy yoki biologik ustunlik emas. Bu odam o'zi yangi qadriyatlar yarata oladigan, eski dogma va an'analarga qaram bo'lmagan shaxs.
Nitsshe uchun ko'p odam sudralib yuruvchi kabi yashaydi. Ular boshqalar aytgan qoidalarga bo'ysunadi. Ular boshqalar tomonidan yaratilgan ma'noni qabul qiladi. Ular hech qachon o'z hayotining haqiqiy egasi bo'lmaydi.
Ustun inson esa boshqacha. U o'z qadriyatlarini o'zi yaratadi. U o'z hayotini san'at asari kabi shakllantiradi. U jamiyat kutishlariga emas o'z ichki kuchiga bo'ysunadi.
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
👍6
Dunyo Tarixi🗺
Izoh pastdagi postlarda 👇 🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
KUCHGA INTILISH
Nitsshening yana bir markaziy g'oyasi kuchga intilish.
Bu tushuncha ham ko'p buzib talqin qilingan. Kuchga intilish faqat boshqalarni ezish yoki hukmronlik qilish demak emas. Bu chuqurroq narsa. Bu o'sish, o'zini yengib o'tish, cheklovlarni oshib ketish istagi.
Nitsshe hayotni doimiy kurash sifatida ko'radi. Har bir jonzot o'z chegarasidan oshib o'tishga intiladi. O'simlik quyoshga qarab o'sadi. Hayvon o'z hududini kengaytiradi. Inson ham xuddi shunday o'z imkoniyatlarini kengaytirishga intilishi kerak.
Bu g'oya keyinchalik psixologiyada ham aks-sado berdi. Alfred Adler kuchga intilishni inson motivatsiyasining markaziy elementi deb hisobladi.
ABADIY QAYTISH
Nitsshening eng murakkab g'oyalaridan biri abadiy qaytish.
U bu savolni beradi. Agar sizga aytilsaki siz o'z hayotingizni xuddi shu shaklda cheksiz marta qayta yashashingiz kerak bo'ladi, siz bunga qanday munosabatda bo'lasiz?
Bu shunchaki kosmologik nazariya emas. Bu axloqiy sinov. Nitsshe uchun bu savol bizga o'z hayotimizni qanday yashayotganimizni tekshirish imkonini beradi.
Agar sizning hayotingiz abadiy takrorlanishga arziydigan bo'lsa bu sizning hayotingiz yaxshi yashalgan degani. Agar bu fikr sizni dahshatga solsa demak sizning hayotingizda o'zgartirish kerak bo'lgan narsa bor.
Bu g'oya bizni har lahzani chuqurroq yashashga da'vat qiladi. Chunki agar har lahza abadiy qaytadigan bo'lsa har lahza cheksiz ahamiyatga ega bo'ladi.
AXLOQNING IKKI TURI
Nitsshe axloq tarixini ham chuqur tahlil qilgan. U "Axloqning genealogiyasi" asarida ikki turdagi axloqni ajratadi.
Xo'jayinlar axloqi. Bu qadimgi jangchi va zodagonlar axloqi. Bunda yaxshi degani kuchli, jasur, faol. Yomon degani zaif, qo'rqoq.
Qullar axloqi. Bu Nitsshe fikricha xristian axloqi. Bunda yaxshi degani kamtar, itoatkor, azob chekuvchi. Yomon degani kuchli, mag'rur, hukmron.
Nitsshe fikricha qullar axloqi zaif odamlarning kuchli odamlarga qarshi qasoskorlik strategiyasi sifatida paydo bo'lgan. Zaiflar kuchlilarni yenga olmagani uchun ular o'z zaifligini fazilat deb e'lon qilishgan.
Bu g'oya juda tortishuvli. Ko'p odam buni axloqqa qarshi hujum deb qabul qildi. Ammo Nitsshe axloqni butunlay rad etmoqchi emas edi. U bizni axloqiy tushunchalarimizning kelib chiqishini savol ostiga qo'yishga chaqirdi.
JINNILIK VA OXIRGI YILLAR
1889 yil, yanvar. Turin shahri.
Nitsshe ko'chada qamchi bilan urilayotgan otni ko'radi. U yugurib boradi va otni quchoqlab yig'laydi. Shu voqeadan keyin u ruhiy jihatdan butunlay sinadi.
Sabab hali ham tortishuvli. Ba'zi olimlar bu sifilis kasalligi natijasi deyishadi. Boshqalari miya o'smasi bo'lishi mumkin deyishadi. Aniq sabab hech qachon to'liq bilinmadi.
U keyingi o'n bir yilini ongsiz holatda o'tkazdi. Onasi va singlisi uni parvarish qildi. U 1900 yilda vafot etdi. O'z asarlarining butun dunyoga yoyilib ketganini ko'rmasdan.
Bu fojiali ironiya. Odam aqlning eng chuqur qatlamlarini kashf etgan. Va o'zi aqlini yo'qotgan holda vafot etgan.
BUZIB TALQIN QILINGAN MEROS
Nitsshening o'limidan keyin uning singlisi Yelizaveta uning yozuvlarini nazorat qildi va bu, faylasuf uchun ikkinchi fojia bo'ldi.
Yelizaveta natsist mafkuraga yaqin edi.U akasining yozuvlarini tahrirlab, ularni antisemitizm va natsizmga mos keladigan shaklga keltirdi.Bu buzilgan versiya keyinchalik Gitler va natsist rejimi tomonidan foydalanildi.
Ammo haqiqiy Nitsshe antisemitizmga qarshi edi.U o'z yozuvlarida buni aniq bildirgan.U hatto antisemit do'stlari bilan aloqani uzgan.
Bu tarixning achinarli saboqlaridan biri.Buyuk faylasufning g'oyalari uning o'limidan keyin butunlay teskari maqsadlar uchun ishlatilishi mumkin.Nitsshening haqiqiy niyati bilan uning nomi bilan qilingan ishlar orasida ulkan farq bor.
NEGA U BUGUN HAM MUHIM
Nitsshe vafot etganidan yuz yildan ortiq vaqt o'tdi. Ammo uning savollari hali ham bizni bezovta qiladi.
Agar an'anaviy qadriyatlar zaiflashsa biz o'z ma'nomizni qayerdan topamiz? Bu savol bugungi dunyoda ham dolzarb. Ko'p odam din yoki an'anaviy tuzumdan uzoqlashgan. Ammo bo'shliqni nima to'ldiradi degan savol hali ham javobsiz qolmoqda.
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
Nitsshening yana bir markaziy g'oyasi kuchga intilish.
Bu tushuncha ham ko'p buzib talqin qilingan. Kuchga intilish faqat boshqalarni ezish yoki hukmronlik qilish demak emas. Bu chuqurroq narsa. Bu o'sish, o'zini yengib o'tish, cheklovlarni oshib ketish istagi.
Nitsshe hayotni doimiy kurash sifatida ko'radi. Har bir jonzot o'z chegarasidan oshib o'tishga intiladi. O'simlik quyoshga qarab o'sadi. Hayvon o'z hududini kengaytiradi. Inson ham xuddi shunday o'z imkoniyatlarini kengaytirishga intilishi kerak.
Bu g'oya keyinchalik psixologiyada ham aks-sado berdi. Alfred Adler kuchga intilishni inson motivatsiyasining markaziy elementi deb hisobladi.
ABADIY QAYTISH
Nitsshening eng murakkab g'oyalaridan biri abadiy qaytish.
U bu savolni beradi. Agar sizga aytilsaki siz o'z hayotingizni xuddi shu shaklda cheksiz marta qayta yashashingiz kerak bo'ladi, siz bunga qanday munosabatda bo'lasiz?
Bu shunchaki kosmologik nazariya emas. Bu axloqiy sinov. Nitsshe uchun bu savol bizga o'z hayotimizni qanday yashayotganimizni tekshirish imkonini beradi.
Agar sizning hayotingiz abadiy takrorlanishga arziydigan bo'lsa bu sizning hayotingiz yaxshi yashalgan degani. Agar bu fikr sizni dahshatga solsa demak sizning hayotingizda o'zgartirish kerak bo'lgan narsa bor.
Bu g'oya bizni har lahzani chuqurroq yashashga da'vat qiladi. Chunki agar har lahza abadiy qaytadigan bo'lsa har lahza cheksiz ahamiyatga ega bo'ladi.
AXLOQNING IKKI TURI
Nitsshe axloq tarixini ham chuqur tahlil qilgan. U "Axloqning genealogiyasi" asarida ikki turdagi axloqni ajratadi.
Xo'jayinlar axloqi. Bu qadimgi jangchi va zodagonlar axloqi. Bunda yaxshi degani kuchli, jasur, faol. Yomon degani zaif, qo'rqoq.
Qullar axloqi. Bu Nitsshe fikricha xristian axloqi. Bunda yaxshi degani kamtar, itoatkor, azob chekuvchi. Yomon degani kuchli, mag'rur, hukmron.
Nitsshe fikricha qullar axloqi zaif odamlarning kuchli odamlarga qarshi qasoskorlik strategiyasi sifatida paydo bo'lgan. Zaiflar kuchlilarni yenga olmagani uchun ular o'z zaifligini fazilat deb e'lon qilishgan.
Bu g'oya juda tortishuvli. Ko'p odam buni axloqqa qarshi hujum deb qabul qildi. Ammo Nitsshe axloqni butunlay rad etmoqchi emas edi. U bizni axloqiy tushunchalarimizning kelib chiqishini savol ostiga qo'yishga chaqirdi.
JINNILIK VA OXIRGI YILLAR
1889 yil, yanvar. Turin shahri.
Nitsshe ko'chada qamchi bilan urilayotgan otni ko'radi. U yugurib boradi va otni quchoqlab yig'laydi. Shu voqeadan keyin u ruhiy jihatdan butunlay sinadi.
Sabab hali ham tortishuvli. Ba'zi olimlar bu sifilis kasalligi natijasi deyishadi. Boshqalari miya o'smasi bo'lishi mumkin deyishadi. Aniq sabab hech qachon to'liq bilinmadi.
U keyingi o'n bir yilini ongsiz holatda o'tkazdi. Onasi va singlisi uni parvarish qildi. U 1900 yilda vafot etdi. O'z asarlarining butun dunyoga yoyilib ketganini ko'rmasdan.
Bu fojiali ironiya. Odam aqlning eng chuqur qatlamlarini kashf etgan. Va o'zi aqlini yo'qotgan holda vafot etgan.
BUZIB TALQIN QILINGAN MEROS
Nitsshening o'limidan keyin uning singlisi Yelizaveta uning yozuvlarini nazorat qildi va bu, faylasuf uchun ikkinchi fojia bo'ldi.
Yelizaveta natsist mafkuraga yaqin edi.U akasining yozuvlarini tahrirlab, ularni antisemitizm va natsizmga mos keladigan shaklga keltirdi.Bu buzilgan versiya keyinchalik Gitler va natsist rejimi tomonidan foydalanildi.
Ammo haqiqiy Nitsshe antisemitizmga qarshi edi.U o'z yozuvlarida buni aniq bildirgan.U hatto antisemit do'stlari bilan aloqani uzgan.
Bu tarixning achinarli saboqlaridan biri.Buyuk faylasufning g'oyalari uning o'limidan keyin butunlay teskari maqsadlar uchun ishlatilishi mumkin.Nitsshening haqiqiy niyati bilan uning nomi bilan qilingan ishlar orasida ulkan farq bor.
NEGA U BUGUN HAM MUHIM
Nitsshe vafot etganidan yuz yildan ortiq vaqt o'tdi. Ammo uning savollari hali ham bizni bezovta qiladi.
Agar an'anaviy qadriyatlar zaiflashsa biz o'z ma'nomizni qayerdan topamiz? Bu savol bugungi dunyoda ham dolzarb. Ko'p odam din yoki an'anaviy tuzumdan uzoqlashgan. Ammo bo'shliqni nima to'ldiradi degan savol hali ham javobsiz qolmoqda.
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
👍6❤1
Dunyo Tarixi🗺
Izoh pastdagi postlarda 👇 🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
Biz o'zimiz uchun qadriyat yarata olamizmi? Yoki biz doim boshqalar bergan qadriyatlarga muhtojmizmi? Bu savol shaxsiy erkinlik va jamiyat munosabatlarining markazida turadi.
Nitsshe javob bermadi. U faqat savol berdi. Ammo ba'zan eng qimmatli meros javob emas to'g'ri savoldir.
SABOQLAR
Birinchi saboq. Og'riq ba'zan eng chuqur fikrni tug'diradi. Nitsshe butun umr kasallik bilan yashadi. Ammo aynan shu og'riq uni yuzaki hayotdan chuqurroq savollarga majbur qildi.
Ikkinchi saboq. Eski qadriyatlarni yiqitish yangi mas'uliyat tug'diradi. Nitsshe Xudoni o'ldirdi degan gapda dahshat va ogohlantirish bor. Eski tizimni yiqitish oson. Yangisini qurish og'ir.
Uchinchi saboq. G'oyalar ularni yaratgan odamdan mustaqil hayot kechiradi. Nitsshening g'oyalari uning o'limidan keyin butunlay teskari maqsadlar uchun ishlatildi. Bu bizga g'oyalarni asl manbaidan tekshirmasdan qabul qilmaslikni o'rgatadi.
To'rtinchi saboq. Har lahzani abadiy qaytadigandek yashash chuqur savol. Bu bizni hayotimizni yuzaki emas chuqur yashashga da'vat qiladi.
Beshinchi saboq. Savol ba'zan javobdan qimmatliroq. Nitsshe ko'p savol berdi va kam aniq javob berdi. Ammo aynan shu savollar bizni o'z javoblarimizni izlashga majbur qiladi.
YAKUNIY SO'Z
Turin ko'chasida ot bilan yig'lagan odam. U bir vaqtlar insoniyatning eng chuqur qadriyat tizimini larzaga solgan edi.
Nitsshe bizga qulay javoblar bermadi. U bizga qulay yolg'onlarni buzib tashladi. Va bizni tinchsiz, ammo halol savollar bilan yolg'iz qoldirdi.
Balki bu uning eng buyuk merosidir. U bizga aytdiki haqiqiy fikrlash hech qachon qulay emas. Haqiqiy fikrlash bizni tinchimizdan mahrum qiladi.
Ammo aynan shu tinchsizlik ichida biz o'zimizni topamiz. Yoki hech bo'lmaganda o'zimizni izlashni boshlaymiz.
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
Nitsshe javob bermadi. U faqat savol berdi. Ammo ba'zan eng qimmatli meros javob emas to'g'ri savoldir.
SABOQLAR
Birinchi saboq. Og'riq ba'zan eng chuqur fikrni tug'diradi. Nitsshe butun umr kasallik bilan yashadi. Ammo aynan shu og'riq uni yuzaki hayotdan chuqurroq savollarga majbur qildi.
Ikkinchi saboq. Eski qadriyatlarni yiqitish yangi mas'uliyat tug'diradi. Nitsshe Xudoni o'ldirdi degan gapda dahshat va ogohlantirish bor. Eski tizimni yiqitish oson. Yangisini qurish og'ir.
Uchinchi saboq. G'oyalar ularni yaratgan odamdan mustaqil hayot kechiradi. Nitsshening g'oyalari uning o'limidan keyin butunlay teskari maqsadlar uchun ishlatildi. Bu bizga g'oyalarni asl manbaidan tekshirmasdan qabul qilmaslikni o'rgatadi.
To'rtinchi saboq. Har lahzani abadiy qaytadigandek yashash chuqur savol. Bu bizni hayotimizni yuzaki emas chuqur yashashga da'vat qiladi.
Beshinchi saboq. Savol ba'zan javobdan qimmatliroq. Nitsshe ko'p savol berdi va kam aniq javob berdi. Ammo aynan shu savollar bizni o'z javoblarimizni izlashga majbur qiladi.
YAKUNIY SO'Z
Turin ko'chasida ot bilan yig'lagan odam. U bir vaqtlar insoniyatning eng chuqur qadriyat tizimini larzaga solgan edi.
Nitsshe bizga qulay javoblar bermadi. U bizga qulay yolg'onlarni buzib tashladi. Va bizni tinchsiz, ammo halol savollar bilan yolg'iz qoldirdi.
Balki bu uning eng buyuk merosidir. U bizga aytdiki haqiqiy fikrlash hech qachon qulay emas. Haqiqiy fikrlash bizni tinchimizdan mahrum qiladi.
Ammo aynan shu tinchsizlik ichida biz o'zimizni topamiz. Yoki hech bo'lmaganda o'zimizni izlashni boshlaymiz.
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
👍7❤2
Forwarded from Tarixçi nigohi
Agar Brut o'zini ahmoq ko'rsata olganida, Yuliy Sezar bo'lishi mumkin edi.
© Nikkolo Makiavelli
@maknunnnnnnn
👍12
Hasadgo'y odam sizga zarar yetkazmoqchi bo'lgani uchun emas, balki o'z hayoti siznikiga nisbatan sezilmaydigan darajada ahamiyatsiz bo'lgani uchun zahar chiqaradi.
©Arab hikmati
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
©Arab hikmati
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
👍8❤1
Bir zarbada raqibini o'ldira olmaslik samuray uchun sharmandalik hisoblangan. Ular o'zining yangi qilichini jinoyatchilar yoki o'liklarda sinab ko'rishgan. Ularda buning "Sudzigiri" (chorraxada o'ldirish) degan boshqa usuli ham bo'lib, unda samuray kechqurun chorraxada turgan va o'tib ketayotgan tasodifiy odamni o'ldirgan. Bu holat juda ko'payib ketganidan keyin, 1602-yil hukumat "Sudzigiri"ni qonunan ta'qiqlagan.
Shunchaki yo'lda ketayotganingda qarasang boshing ikkiga bo'lingan bo'ladi🤪
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
Shunchaki yo'lda ketayotganingda qarasang boshing ikkiga bo'lingan bo'ladi🤪
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
😁18👍2❤1😭1👀1
Ittifoq tuzish uchun ikki nafar sherik kerak: chavandoz va eshak
Ushbu mashhur ibora Germaniyani yagona davlatga birlashtirgan davlat arbobi Otto fon Bismarkga tegishli. Bu ibora bilan u davlatlar o’rtasida tuziladigan har qanday shartnomalar teng huquqlilikka asoslanmasligini, tomonlarning biri chavandoz, biri esa eshak rolini o’ynashini ifodalamoqchi bo’lgan. Ikkinchi jahon urushi davridagi Germaniya va Yaponiya o’rtasida tuzilgan shartnomadan so’ng, Gitler ushbu iborani eslab o’tgan. Uning nazarida tabiiyki “chavandoz” Germaniya edi.
Kuchsizlarni doim eshak qilib minishadi o’zi😄
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
Ushbu mashhur ibora Germaniyani yagona davlatga birlashtirgan davlat arbobi Otto fon Bismarkga tegishli. Bu ibora bilan u davlatlar o’rtasida tuziladigan har qanday shartnomalar teng huquqlilikka asoslanmasligini, tomonlarning biri chavandoz, biri esa eshak rolini o’ynashini ifodalamoqchi bo’lgan. Ikkinchi jahon urushi davridagi Germaniya va Yaponiya o’rtasida tuzilgan shartnomadan so’ng, Gitler ushbu iborani eslab o’tgan. Uning nazarida tabiiyki “chavandoz” Germaniya edi.
Kuchsizlarni doim eshak qilib minishadi o’zi😄
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
👍14🔥3💯1
Bilaman, odamlar meni jumboq deb o'ylashadi, lekin mening eng katta sirim shundaki, men shunchaki boshqalar o'zlarini aqlliroq koʻrsatishga harakat qilayotganda jim turishni bilaman.
©Aleksandr I
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
©Aleksandr I
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
👍13🔥4❤2
Amir Temurda harbiy floti va kemalari mavjud bo'lmagan. Ammo shunga qaramay u Egey dengizidagi Xios va Lesbos orollarini 1402-yili jangsiz egallaydi.
Hammasi Smirna (Izmir) qamalidan boshlanadi. Smirna olingach, uning himoyasi ostidagi yuqoridagi 2 orol hokimlari Temurning oyog'iga bosh urib kelishadi va natijada ushbu ikki orol jangsiz taslim bo'ladi.
Bunaqa voqealar ya'ni harbiy flotsiz katta orollarni egallash tarixda kam uchraydi.
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
Hammasi Smirna (Izmir) qamalidan boshlanadi. Smirna olingach, uning himoyasi ostidagi yuqoridagi 2 orol hokimlari Temurning oyog'iga bosh urib kelishadi va natijada ushbu ikki orol jangsiz taslim bo'ladi.
Bunaqa voqealar ya'ni harbiy flotsiz katta orollarni egallash tarixda kam uchraydi.
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
👍14
Rum mamlakati (Usmoniylar) to'la ravishda bizga bo'ysundi. Endi bizga Misr va Shom ( Suriya) ham shunday bo'yin egmog'i lozim va tutqunlikdagi elchi Atalmishni qo'yvorishingiz kerak. Ask holda Rumdan qaytishda siz tomonga ham qilich bilan qadam ranjida qilaman.
Amir Temurning Misr sultoniga notasi. 29.09.1402
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
Amir Temurning Misr sultoniga notasi. 29.09.1402
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
🔥13👍10❤1😎1
Xorazmshoh Alouddin Muhammadning qabri oxirgi marotaba mana shu suratdagi qal'ada joylashgan edi. Qal'a Ardahn deyilgan va 1229-yili jasad Mozandorondan shu yerga olib kelingan.Aslida sulton Isfaxonga dafn qilinishi kerak bo'lgan ammo Jaloliddin o'lgach bu ish qolib ketadi. Ardahnni mo'g'ullar olgach jasadni kavlab olishib, Mo'g'ulistonga yuborishadi va O'qtoyxon uni kuydirib tashlaydi.Ardahn qal'asi hozir Eronda joylashgan.
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
👍11🔥4👨💻3❤1🕊1
Maymun imperator
Bir kuni Rim imperatori Kaligula, qo'lida maymun ko'targan holda, majlisga kirib keladi va imperatorlik jonga tekkanini aytadi. U Rimni hattoki maymun ham boshqara oladi deydi va Maymun Remusni taxtga chiqarib: "Yashasin, imperator Remus I" - deya uni olqishlaydi. Imperatorga qarshi gapirib, jallod bilan yuzlashishdan qo'rqqan senatorlar itoatkorona bo'ysunadi va maymun imperatorni olqishlaydi. Bu voqeani 39-yil 3-martda bo'lib o'tganini tarixchi Plutarx o'z asarida yozib qoldirgan. Maymun imperator ertasi kuni to'liq imperatorlik qilib, senat majlisiga boshchilik qiladi, gladiatorlar jangiga ham tashrif buyurib, imperator taxtida o'tiradi. Bir kun davomida hamma maymunga imperatordek xizmat qiladi. Ertasi kuni esa maymun bedarak yo'qoladi va Kaligula o'zini hech narsa bo'lmagandek tutib, imperatorlikda davom etadi. Bu voqeaning bo'lgan yoki bo'lmagani haqida tarixchilar ko'p bahsga kirishishgan edi, lekin arxeolog Emilio Lanch bu bahsga nuqta qo'ydi. Uzoq izlanishlardan so'ng u imperatorlar jasadi yonidan maymun suyagini topdi. Uning yonidan davlat tamg'asi va kumush bo'lagi chiqib, kumushga: "Yashasin imperator Remus I" - deb yozilgan edi.
Maymun Rimni Kaliguladan ancha yaxshi boshqargan bo'lsa kerak🤪
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
Bir kuni Rim imperatori Kaligula, qo'lida maymun ko'targan holda, majlisga kirib keladi va imperatorlik jonga tekkanini aytadi. U Rimni hattoki maymun ham boshqara oladi deydi va Maymun Remusni taxtga chiqarib: "Yashasin, imperator Remus I" - deya uni olqishlaydi. Imperatorga qarshi gapirib, jallod bilan yuzlashishdan qo'rqqan senatorlar itoatkorona bo'ysunadi va maymun imperatorni olqishlaydi. Bu voqeani 39-yil 3-martda bo'lib o'tganini tarixchi Plutarx o'z asarida yozib qoldirgan. Maymun imperator ertasi kuni to'liq imperatorlik qilib, senat majlisiga boshchilik qiladi, gladiatorlar jangiga ham tashrif buyurib, imperator taxtida o'tiradi. Bir kun davomida hamma maymunga imperatordek xizmat qiladi. Ertasi kuni esa maymun bedarak yo'qoladi va Kaligula o'zini hech narsa bo'lmagandek tutib, imperatorlikda davom etadi. Bu voqeaning bo'lgan yoki bo'lmagani haqida tarixchilar ko'p bahsga kirishishgan edi, lekin arxeolog Emilio Lanch bu bahsga nuqta qo'ydi. Uzoq izlanishlardan so'ng u imperatorlar jasadi yonidan maymun suyagini topdi. Uning yonidan davlat tamg'asi va kumush bo'lagi chiqib, kumushga: "Yashasin imperator Remus I" - deb yozilgan edi.
Maymun Rimni Kaliguladan ancha yaxshi boshqargan bo'lsa kerak🤪
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
😁16🤯8👍4❤1🕊1
Oltin kiyim kiygan odamning ruhi johillik va mayda yovuzlik bilan kishanlangan bo'lsa, undan nima foyda?
©Suqrot
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
©Suqrot
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
🔥8👍4💯3❤2👎1🕊1
O'rta asrlar Vengriyasida Georgiy Doja ismli mashhur qo'zg'olonchi bor edi. 1514-yili u amalga oshirgan qo'zg'olon mamlakatni larzaga soldi ammo zodagonlar Georgiy armiyasini tor-mor qilgach, mashhur isyonchi ayanchli tarzda o'ldiriladi. Dastlab qo'llarini bog'lashib, olov bilan isitiladigan temir taxtga o'tqazishadi va isita boshlashadi. Keyin unga qizdirilgan temir toj kiydirishib, qo'liga yonayotgan tayoq berishadi va mana endi shoh bo'lding deya mazxara qilishadi. Bu orada och qoldirilgan 7 isyonchi keltirilib, ular orasida bo'lgan Georgiyning ukasi Gergeliy 3 qismga bo'lib tashlanadi. Zodagonlar olovda qizigan omburlarni Georgiyni tanasiga qistira boshlashadi. Boyagi och qolgan isyonchilarni dodlayotgan xo'jayinlarining tanasidan go'shtini tishlab yeyishga majbur qilishadi va rad etganlarni chopishadi. Buyruqni bajarganlar qo'yib yuboriladi. Bu daxshatlar mamlakat aholisini larzaga soladi va ko'p o'tmay Usmoniylar armiyasi Vengriyani butkul ishg'ol etadi.
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
👍17❤2😱2🕊1
"Ahmoqlar va dangasa odamlar bilan bahslashish vaqtni behuda sarflash va davlatga zarar yetkazishdir. Ularni shafqatsizlarcha davlat lavozimlaridan chetlashtiring, aks holda ular o'zlarining ahmoqliklarini boshqalarga yuqtirishadi."
©Pyotr I
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
©Pyotr I
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
👍10💯5🕊4👎3
Qora Sezar-18-asrning birinchi choragida Florida - Keys arxipelagi yaqinidagi kemalarni talon-taroj qilgan afrikalik qaroqchi.
Afsonaga ko'ra, ulkan bo'yi va jismoniy kuchi bilan ajralib turgan. U aslida Fil Suyagi Qirg'og'idagi ayyorlik bilan asirga olingan harbiy boshliq edi. Amerikaga olib kelingach, yigirma jangchi hamrohligida savdo qilish uchun kemaga taklif qilindi. Keyinroq boshqa dengizchilar uning sheriklarini qilich va to'pponcha bilan o'ldirishdi. Itoatsiz Qora Sezar qullikni qabul qilmadi. Aynan shu irodali xarakteri uchun Qora Sezar laqabini oldi.
Florida qirg'og'ida kemani egallab olgan dengizchilar boshqaruvidagi kema bo'ronga tushib qoldi va rifga urildi. Vaziyatdan foydalangan Afrikalik qullar bosqinchi jamoani o'ldirdi. Faqat ularni masxara qilmagan bitta dengizchi omon qoladi. Ular kemadan qayiqda qochib qutulishdi.
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
Afsonaga ko'ra, ulkan bo'yi va jismoniy kuchi bilan ajralib turgan. U aslida Fil Suyagi Qirg'og'idagi ayyorlik bilan asirga olingan harbiy boshliq edi. Amerikaga olib kelingach, yigirma jangchi hamrohligida savdo qilish uchun kemaga taklif qilindi. Keyinroq boshqa dengizchilar uning sheriklarini qilich va to'pponcha bilan o'ldirishdi. Itoatsiz Qora Sezar qullikni qabul qilmadi. Aynan shu irodali xarakteri uchun Qora Sezar laqabini oldi.
Florida qirg'og'ida kemani egallab olgan dengizchilar boshqaruvidagi kema bo'ronga tushib qoldi va rifga urildi. Vaziyatdan foydalangan Afrikalik qullar bosqinchi jamoani o'ldirdi. Faqat ularni masxara qilmagan bitta dengizchi omon qoladi. Ular kemadan qayiqda qochib qutulishdi.
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
👍10🔥2🕊1