📹 Gamburg shahrining tekislab tashlanishi
👤 #QAHVALI_SUHBATLAR

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Siz mo''jizalarga ishonmasdan yashashingiz mumkin. Yoki ularni har kuni payqab ham yashashingiz mumkin. Tanlov har doim sizniki"

Albert Eynshteyn©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

📹 Titanikning omadsiz o‘t yoquvchisi haqida hikoya
👤 #KunUZ

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Sizning dushmaningiz sizni yomon ko'radigan emas, balki sizni o'zingizdan nafratlantiradigan odamdir."

Budda©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

Izoh pastdagi postlarda 👇

Https://t.me/tarixi_dunyo

ISPANIYA IMPERIYASI: DUNYONING YARMINI EGALLAGAN — VA YO'QOTGAN


"Quyosh botmaydigan imperiya" — qorong'ulikka cho'kdi

1580-yil. Madriddagi El Eskorial saroyi. Qirol Filipp II — katta xaritaga qaramoqda.

Xarita — Ispaniya imperiyasini ko'rsatmoqda:
Yevropa: Ispaniya, Portugaliya, Niderlandiya, Italiyaning yarmini, Frantsiyaning qismlarini.

Amerika: Meksika, Markaziy Amerika, Janubiy Amerikaning ko'p qismi (Braziliyadan tashqari). Karib orollari. Hatto Floridaning qismlari.

Osiyo: Filippin orollari. Portugaliya orqali — Hindiston, Makao, Mozambik.

Afrika: Seuta, Melilya va Kanar orollari.

Filipp II — xaritaga qarab — aytdi:
"Mening imperiyamda — quyosh hech qachon botmaydi."

Va bu — haqiqat edi. Bir joyda quyosh botsa — boshqa joyda — chiqardi. Doimo — biror nuqtada — Ispaniya bayrog'i — yorug'likda edi.

Bu — tarixning eng katta imperiyalaridan biri edi. Rim imperiyasidan katta. Buyuk Aleksandr imperiyasidan katta.

Ammo — 250 yildan keyin — 1800-yillarda — bu imperiya deyarli yo'q edi.

Nima bo'ldi?
Bu — ulkan yuksalish va qulash hikoyasi. Keling — ko'raylik — qanday qilib kichik Yevropa mamlakatı — dunyoni egalladi — va keyin — hammasini yo'qotdi.

I BOB: BOSHLANISH — RECONQUISTA VA BIRLIK

Ispaniya — avval mavjud emas edi

1400-yilda — "Ispaniya" degan davlat — yo'q edi. Iberiya yarim orolida — bir necha kichik qirollik bor edi:
Kastiliya — eng katta, markaziy.
Aragon — sharqda.
Navarra — shimolda.
Portugaliya — g'arbda.

Va — Granada Amirligi — janubda — musulmon davlati.

Bu qirolliklar — yuzlab yillar — musulmon amirliklari bilan urush qilgan edi. Bu urush — "Reconquista" deb ataladi — qayta zabt etish. Xristianlar — yarim orolni — musulmonlardan qaytarib olishni xohlardilar.

1469 — Hamma narsani o'zgartirgan nikoh
1469-yil — ikki yosh odam — nikoh qildi:
Fernando — Aragon shahzodasi. 17 yoshda.
Izabella — Kastiliya malika. 18 yoshda.

Bu — oddiy qirollik nikohi edi. Ammo natija — ajoyib.

1479-yilda — ikkala qirollik — birlashdi. Kastiliya va Aragon — endi bitta imperiya. Bu — Ispaniyaning boshlanishi edi.

Fernando va Izabella — "Katolik qirollar" deb ataldilar. Va ular — bir maqsad qo'ydilar:
"Biz butun Iberiya yarim orolini — xristian qilishimiz kerak."

1492 — Granada quladi — Reconquista tugadi

1492-yil, 2-yanvar. Granada — oxirgi musulmon shahri — taslim bo'ldi.

Bu — 800 yil urushdan keyin — yakuniy g'alaba edi.

Ispaniya — endi butunlay xristian edi (rasmiy jihatdan).

Ammo — bu yetarli emas edi.

Fernando va Izabella — diniy poklikni xohlashdi. Ular aytdilar:
"Ispaniyada — faqat katoliklar bo'lishi kerak. Musulmonlar va yahudiylar — yo imon keltirsalar — yo chiqib ketsalar."

Natija: Minglab yahudiy va musulmon — chiqib ketdi. Ular — Shimoliy Afrika, Turkiya, boshqa Yevropa mamlakatlarga — ko'chdilar.

Bu — iqtisodiy zarar edi. Chunki ular orasida — ko'plab savdogar, bankir, hunarmandlar bor edi.

Ammo Fernando va Izabella — bunga ahamiyat bermadi. Ularga — din — iqtisodiyotdan muhimroq edi.

1492 — Kolumb — Amerikani "kashf qildi"

Xuddi shu yilda — 1492-yil, 12-oktabr — italyan dengizchi Xristofor Kolumb — Izabella moliyasi bilan — okean bo'ylab sayohat qildi — va yangi qit'aga yetdi.

Kolumb o'yladi — bu Hindiston. Ammo aslida — bu Amerika edi.
Bu — taqdiriy xato edi. Va bu xato — Ispaniya imperiyasini yaratdi.

II BOB: OLTIN ASR — KONKISTADORLAR VA BOY

Konkistadorlar — "zabtchilar"
Konkistador — "zabtchi" degani ispan tilida.

1500-1550 yillar — minglab ispan askarlari — Amerikaga keldi. Ular — qirol nomidan — yer va oltin izlab keldilar.

Va ular — topdilar.

1519-1521 — Kortes va Aztek imperiyasi
Hernan Kortes — ispan konkistador. U — 600 askar bilan — Meksikaga keldi.

U yerda — Aztek imperiyasi bor edi. Poytaхti — Tenochtitlan — 200,000 aholisi bor ulkan shahar. Imperator — Moctezuma II.
Kortes va 600 askari — 200,000 aholili imperiyaga qarshi.

Qanday qilib g'alaba qildi?

Birinchi: Aztek imperiyasi — ko'plab xalqlarni bostirgan edi. Bu xalqlar — azteklardan nafratlanardilar. Kortes — ular bilan ittifoq tuzdi. Natija — Kortes armiyasi — 600 emas — 10,000+ askar bo'ldi (mahalliy ittifoqchilar bilan).

Ikkinchi: Texnologiya. Ispanlarning — ot, po'lat qilich, miltiqlari bor edi. Azteklarda — yo'q.

Uchinchi: Kasallik. Ispanlar — chechak kasalligini olib keldi. Mahalliy amerikaliklar — bu kasallikka immuniteti yo'q edi.

Natija — millionlab odam o'ldi.
1521-yil — Tenochtitlan — quladi. Aztek imperiyasi — tugatildi.

Uning o'rniga — Yangi Ispaniya (Nueva España) tuzildi.

1532-1533 — Pizarro va Inka imperiyasi

Fransisko Pizarro — boshqa konkistador. U — 168 askar bilan — Peruga keldi.

U yerda — Inka imperiyasi bor edi. Janubiy Amerikaning eng katta imperiyasi. Poytaхti — Cuzco. Imperator — Atahualpa.
Pizarro — Atahualpani qo'lga oldi — hiyla bilan. Va u aytdi:
"Agar sen tirik qolmoqchi bo'lsang — bizga oltin to'la."

Atahualpa — buyurdi — bir xona oltin bilan to'ldirishni. Va inka xalqi — shunday qildi. 6 tonna oltin — Pizarroga topshirildi.

Ammo Pizarro — Atahualpani baribir o'ldirdi. Va keyin — Inka imperiyasiga — hujum qildi.

1533 — Inka imperiyasi — quladi.
Amerika — oltin va kumush manbai

Ispanlar — Amerikada — ulkan oltin va kumush konlarini topdilar.

Potosi (hozirgi Boliviya) — eng katta kumush koni tariхda.

1545-da topilgan. Keyingi 200 yil davomida — u — dunyoning kumush ishlab chiqarishining 80%ini berdi.

Har yili — tonnalar oltin va kumush — Ispaniyaga kelardi.

Ispaniya qiroli — darhol boy bo'ldi. U — Yevropaning eng kuchli hukmdoriga aylandi.

III BOB: IMPERIYANING CHOG'I — FILIPP II

1556-1598 — Filipp II — eng kuchli vaqt

Filipp II — Fernando va Izabellaning nabirasi. U — 1556-yilda taxt tepasiga o'tirdi.

Uning imperiyasi:
Yevropa: Ispaniya, Niderlandiya, Italiyaning katta qismlari.

Amerika: Meksika, Markaziy va Janubiy Amerika (deyarli barchasi).

Osiyo: Filippin orollari.

Afrika: Shimoliy Afrikaning qismlari.

Va 1580-yilda — u Portugaliyani ham qo'shib oldi. Natija — butun portugaliya imperiyasi ham — Filipp II nazoratiga o'tdi (Braziliya, Hindistondagi portlar, Afrika portlari).

Bu — insoniyat tarixida — eng katta imperiya edi (o'sha paytgacha).

Ammo — Filipp II — ulkan хatolar qildi

Birinchi hato: Niderlandiyaga qarshi urush (1568-1648).
Niderlandiya (hozirgi Gollandiya va Belgiya) — Ispaniyaga qarshilik qildi. Ular — protestant edi. Va ular — erkinlik хohlashdi.

Filipp II — qatag'on qildi. U — harbiy kuch yubordi. Urush — 80 yil davom etdi.

Natija — Ispaniya — mag'lub bo'ldi. 1648 — Niderlandiya — mustaqillikka erishdi. Va Ispaniya — ulkan pul va askar yo'qotdi.

Ikkinchi хato: Inglizga qarshi "Yengilmas armada" (1588).
Angliya qirolichasi Yelizaveta I — Ispaniyaning dushmani edi. U — protestantlarni qo'llab-quvvatlardi. Va uning dengiz qaroqchilari — Ispaniya kemalariga — hujum qilishardi.
Filipp II — to'ydi. U — ulkan flot tayyorladi — 130 kema, 30,000 askar. Ularning maqsadi — Angliyani bosib olish.

1588-yil — armada — Angliya sari suzdi.
Ammo — bo'ron keldi. Ingliz kemalari — kichik, tez edi. Ular — ispan kemalariga — hujum qildilar — va qochdilar.

Natija: Yarmi ispan kemalari — cho'kdi yoki vayron bo'ldi. 15,000 askar — o'ldi.

Bu — dahshatli mag'lubiyat edi. Ispaniya floti — zaif qoldi. Va Angliya — dengiz qudratiga aylandi.

IV BOB: QULASH — 17-18 ASRLAR

Muammo — oltin kutma

Ispaniya — Amerikadan tonnalar oltin olardi. Mantiqan — u eng boy mamlakat bo'lishi kerak edi.
Ammo — aksincha — Ispaniya — asta-sekin kambag'allashdi.

Nega?
Birinchi: Inflyatsiya. Ko'p oltin keldi — ammo mahsulot ishlab chiqarish oshmagandi. Natija — narхlar — ko'tarildi. Oltin — qiymatini yo'qotdi.

Ikkinchi: Sanoat yo'q. Ispaniya — oltin bilan — boshqa mamlakatlardan mahsulot sotib oldi. Angliya, Frantsiya, Niderlandiya — fabrikalar qurdi. Ispaniya — qilmadi.
Natija — oltin keldi — va tezda chiqib ketdi — boshqa mamlakatlargа.

Uchinchi: Urushlarga ortiqcha sarf. Filipp II — doimo urushda edi. Niderlandiya, Frantsiya, Angliya, musulmonlar. Urush — juda qimmat. Va Ispaniya davlati — qarzga kirib bordi.

1640-lar — hududlar ajralib ketdi
1640 — Kataloniya (Ispaniyaning shimoli-sharqida) — qo'zg'olon ko'tardi. Ular aytdilar: "Biz mustaqil bo'lishni хohlaymiz!"

Xuddi shu yilda — Portugaliya — Ispaniyadan ajraldi. 1580-dan beri — Portugaliya Ispaniya qismi edi. Ammo endi — yana mustaqil bo'ldi.

1700-1714 — Ispaniya merosхo'rlik urushi

1700-yil — oxirgi ispan qiroli (Karlo II) — o'ldi. U — bolasiz edi.

Savol: Kim qirol bo'ladi?
Ikki da'vogar:
Filipp (Frantsiya Bourbon sulolasidan) — Frantsiya qiroli Lyudovik XIV nabirasi

Karl (Avstriya Gabsburg sulolasidan) — Avstriya imperatori

Yevropa — ikki qismga bo'lindi. Frantsiya — Filipni qo'llab-quvvatladi. Angliya, Gollandiya, Avstriya — Karlni.

1701-1714 — urush — butun Yevropada.

Natija: Filipp — g'alaba qildi. U — Filipp V — yangi ispan qiroli bo'ldi. Ammo — Ispaniya ko'p hududlarni yo'qotdi:
Gibraltar — Angliyaga berildi (hozir ham Britaniya nazoratida).

Niderlandiya — Avstriyaga berildi.
Italiya hududlari — Avstriyaga.

V BOB: 19-ASR — OXIRGI URISHLAR

Napoleon istilosi — 1808-1814
1808 — Frantsiya imperatori Napoleon Bonapart — Ispaniyani bosib oldi.

Ammo — Ispaniya хalqi — qarshilik ko'rsatdi. Guerilla urushi — partizan janglari. Frantsuz askarlari — doimiy hujumlarga duchor bo'ldi.

1814 — Napoleon mag'lub bo'ldi. Ispaniya — ozod bo'ldi.
Ammo — bu urush — Ispaniyani yanada zaiflashtirdi.

Amerika koloniyalari — mustaqillik
Ispaniya — Napoleon bilan band bo'layotganda — Amerika koloniyalari — mustaqillik e'lon qilishdi.

1810-1825 — bir-birin keyin — koloniyalar qo'zg'olon ko'tardi:
Meksika — 1821
Argentina — 1816
Chili — 1818
Peru — 1821
Kolumbiya, Venesuela, Ekvador — 1819-1822

Liderlar — Simon Bolivar, Xose de San Martin — Ispaniyaga qarshi urushdilar.

Natija: 1825-yilga kelib — Ispaniya — deyarli barcha Amerika hududlarini yo'qotdi. Faqat Kuba va Puerto-Riko qoldi.

1898 — Ispaniya-Amerika urushi — oxirgi zarba
1898 — AQSh — Ispaniyaga — urush e'lon qildi.

Sabab — Kuba. Kubaliklar — Ispaniyaga qarshi qo'zg'olon qilishardi. AQSh — ularni qo'llab-quvvatladi.

Urush — 10 hafta davom etdi.

Natija: Ispaniya — butunlay mag'lub bo'ldi. AQSh — Kuba, Puerto-Riko, Filippin, Guamni oldi.
Ispaniya imperiyasi — tugadi.

VI BOB: SABOQLAR — NIMA ХATO KETDI?

1. Oltin — boylik emas, ishlab chiqarish — boylik
Ispaniya — oltin yo'g'onligidan — kambag'allashdi.

Ular o'ylashdi: "Oltin — boylik." Ammo haqiqiy boylik — mahsulot ishlab chiqarish.

Angliya va Frantsiya — fabrikalar qurdilar. Ispaniya — qilmadi. Va natijada — Ispaniya — mahsulot sotib oluvchiga aylandi — ishlab chiqaruvchi emas.

Saboq: Tabiiy resurslar — foyda beradi. Ammo ular — abadiy emas. Agar siz sanoat qurmasangiz — siz ortda qolasiz.

2. Urush — qimmat va charchatadi

Filipp II — doimo urushda edi. Va u — imperiyani moliyaviy jihatdan yo'q qildi.

Saboq: Harbiy kuch — muhim. Ammo ortiqcha urush — davlatni zaiflashtiradi. Imperiya — iqtisodiy asosga ega bo'lishi kerak — nafaqat harbiy kuch.

3. Diniy fanatizm — iqtisodiy zarar

Fernando va Izabella — yahudiy va musulmonlarni haydadilar. Bu — diniy jihatdan — ularga to'g'ri tuyuldi.

Ammo — bu — iqtisodiy zarar edi. Ko'plab malakali odam — yo'qoldi.

Saboq: Diniy yoki ideologik poklik — ba'zan iqtisodiy haqiqatlar bilan to'qnashadi. Muvozanat topish — muhim.

4. Imperiya — abadiy emas

Ispaniya imperiyasi — 250 yil davom etdi (1500-1750 ). Bu — uzoq vaqt. Ammo — hech narsa abadiy emas.

Rim imperiyasi — quladi. Britaniya imperiyasi — quladi. Sovet Ittifoqi — quladi.

Saboq: Har qanday kuch — vaqtinchalik. Imperiya qurish — oson emas. Ammo uni saqlab qolish — bundan ham qiyin.

5. Raqobat — doimo bor

16-asrda — Ispaniya — eng kuchli edi. Ammo — Angliya, Frantsiya, Gollandiya — tinch o'tirmadi. Ular — o'rgandilar, rivojlandilar, raqobatlashdilar.
Va oxir-oqibat — ular — Ispaniyani o'tib ketdilar.

Saboq: Kuch — nisbiy. Agar siz to'xtasangiz — boshqalar sizni o'tib ketadi.

YAKUNIY SO'Z

Ispaniya imperiyasi — tarixning eng ulkan imperiyalaridan biri edi.
16-asrda — quyosh botmaydigan imperiya. Yevropa, Amerika, Osiyo, Afrika — hamma joyda — Ispaniya bayrog'i.

Ammo — 19-asrning oxirida — deyarli hamma narsa yo'qoldi.

Nima qoldi?
Til. Ispan tili — bugun — 570 million odam gapiradi (dunyoda 4-chi ). Ispaniya imperiyasining eng katta merosi — til.

Madaniyat. Lotin Amerika madaniyati — Ispaniya va mahalliy amerikalik madaniyatlarining aralashmasi.

Din. Lotin Amerika — asosan katolik — Ispaniya ta'siri tufayli.

Ispaniya bugun — yaxshi mamlakat. Demokratik. Farovon. Yevropaning bir qismi. Ammo — imperiya yo'q.

Oxirgi fikr:
Imperiya — ko'tariladi va qulaydi. Ispaniya — bir paytlar dunyoni boshqardi. Ammo u — asosiy хatoni qildi: sanoat o'rniga — oltinga ishondi. Urush o'rniga — tinchlikni tanlamadi. Va raqobatchilar — o'tib ketdi.

Https://t.me/tarixi_dunyo

📹 Dunyoni kashf qilgan Ispaniya Imperiyasi |
👤 #PARAGRAF_961

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Hech qachon cho'chqa bilan urushmang. Faqat iflos bo'lasiz, cho'chqa bundan zavqlanadi. Boshqacha qilib aytganda: janjallashish uchun janjal qilishni yaxshi ko'radiganlar bilan vaqtingizni behuda sarflamang."

Erik P. Makkormak©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Haqiqiy o'zgarish eng qorong'u daqiqani boshdan kechirganda boshlanadi. Nur zulmatdan tug'iladi"

Ruan Ji©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Qonun adolatning xizmatkori. Agar u haqiqatga emas, hokimiyatga xizmat qilsa, bu endi qonun emas, balki buyruqdir."

Critias©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

⚡️Eron oliy rahbari Xomanaiy vafot etdi, - Eron davlat televideniesi.

Eron oliy rahbari shanba kuni ertalab o‘z idorasida o‘ldirildi, deya xabar bermoqda Tasnim.

Hukumat 40 kunlik motam e'lon qildi.

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Inqilobda markaz emas, balki yon tomonda kutgan g'alaba qozonadi - kuchlilar bir-birini yirtib tashlayotganda, u mevalarni yig'adi."

Andrey Platonov©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

Izoh pastdagi postlarda 👇

Https://t.me/tarixi_dunyo

DEHQONCHILIK: INSONIYATNI O'ZGARTIRGAN INQILOB

Ovdan ekishga — hamma narsa o'zgardi

12,000 yil oldin. Yaqin Sharq. Hozirgi Turkiya va Iroq orasidagi hudud. Bir guruh odam — g'alati narsa qilmoqda.

Ular — urug' ekmoqda.

Ilgari — ular ovchilar edi. Hayvon ovladilar, yovvoyi meva terdilar. Har kuni — yangi joy qidirib yurishardi.

Ammo endi — ular bir joyda qolmoqda.

Ular — yer haydashmoqda. Urug' ekmoqda. Kutmoqda. O'rmoqda.

Bu — oddiy harakatga o'xshaydi.

Ammo bu — insoniyat tarixidagi eng katta inqilob edi.

Dehqonchilik inqilobi — hamma narsani o'zgartirdi:
❌ Ovchilar → ✅ Dehqonlar
❌ Ko'chmanchi → ✅ O'troq
❌ 10-50 kishilik guruhlar → ✅ Minglab kishilik shaharlar
❌ Tosh qurollar → ✅ Metall qurollar
❌ Oddiy jamiyat → ✅ Qirollar va imperiyalar

Savollar: Qanday qilib boshlaldi? Nega ovchilar — dehqonchilikka o'tdi? Va bu — yaxshi bo'ldimi yoki yomon?

I BOB: BOSHLANISH — YOVVOYI O'SIMLIKDAN EKINZORGA

Ovchilar — 300,000 yil

Homo sapiens — 300,000 yil oldin paydo bo'ldi. Va deyarli barcha vaqt — ular ovchilar va yig'uvchilar edi.

Kunlik hayot:
Erkaklar — ovga chiqadi (kiyik, quyоn, baliq)
Ayollar — meva, yong'oq, ildiz teradi
Hamma — ko'chadi — oziq-ovqat tugasa — yangi joyga

Oddiy hayot. Ammo — erkin. Hech kim sizga buyurmaydi. Siz — faqat tabiatga bog'liqsiz.

12,000 yil oldin — birinchi dehqonlar
"Hosil O'rak" — Yaqin Sharqda — hozirgi Turkiya, Suriya, Iroq, Falastin hududi. Bu yerda — yovvoyi bug'doy va arpa o'sardi.

Odamlar — bu o'simliklarni terdilar.

Ammo birоn kuni — kimdir g'alati narsa sezdi:
"Agar men urug'ni — yerga solsam — keyingi yili — yangi o'simlik chiqadi!"

Bu — oddiy kuzatish edi. Ammo bu — hamma narsani o'zgartirdi.

Odamlar — ataylab ekish boshladilar. Va ular tushundilar: agar biz bir joyda qolsak — biz ko'proq oziq-ovqat olishimiz mumkin.

Birinchi ekinlar
Bug'doy — birinchi asosiy ekin. Yaqin Sharqda — yovvoyi bug'doy — (o'zlashtirilgan). Ya'ni — odamlar — eng yaxshi donli bug'doyni tanladilar — va faqat uni ekdilar.

Arpa — ikkinchi. Shuningdek Yaqin Sharqda.

Guruch — Xitoyda — 9,000 yil oldin.

Makkajo'xori — Meksikada — 9,000 yil oldin. Ammo dastlab bu — kichik o't edi. Mexikaliklar — uni asrlar davomida o'zgartirdilar — katta makkajo'xori bo'lguncha.

Kartoshka — Janubiy Amerikada (And tog'lari) — 7,000 yil oldin.

II BOB: OQIBATLARI — SHAHARLAR VA TSIVILIZATSIYALAR

Ko'proq oziq-ovqat — ko'proq odam

Ovchilar — kichik guruhlarda yashardi. 20-50 kishi. Nega? Chunki tabiat — cheklangan oziq-ovqat berardi.

Ammo dehqonchilik — ko'proq oziq-ovqat berdi. Bir gektar yer — dehqonchilikda — ovdan 10-50 baravar ko'proq oziq berardi.

Natija: Aholi portlash.

10,000 yil oldin — yer sharida — 5 million odam.
5,000 yil oldin — 50 million.
2,000 yil oldin — 300 million.
Birinchi shaharlar
Dehqonlar — bir joyda qoldi. Va ular — qishloqlar qurdilar.

Birinchi shaharlardan biri — Jericho (Falastin). 10,000 yil oldin — bu yerda — 2,000-3,000 odam yashardi. Ularga — devor ham bor edi — himoya uchun.

Chatal Huyuk (Turkiya) — 9,000 yil oldin — 5,000-10,000 odam. Uylar — bir-biriga yopishgan — tom orqali kirish.

Sinflar paydo bo'ldi
Ovchilar jamiyati — tenglik asosida edi. Hamma — ov qilardi. Hamma — bir xil edi.

Ammo dehqonchilikda — ortiqcha oziq-ovqat paydo bo'ldi. Va bu — ixtisoslashuvni keltirdi.

Ba'zi odamlar — dehqonchilik bilan shug'ullandilar.

Boshqalari — hunarmand bo'ldilar (kulolchilik, to'quvchilik).

Boshqalar — savdogar.

Va boshqalar — rahbar (knyazlar, qirollar).

Natija: Jamiyat — sinflarga bo'lindi. Boylar va kambag'allar. Hukmdorlar va qullar.

Yozuv va davlat
Dehqonchilik — ortiqcha mahsulot keltirdi. Ammo — bu mahsulotni hisoblash kerak edi. Kim — qancha ekdi? Kim — qancha soliq to'lashi kerak?

5,000-5,500 yil oldin — Sumer (hozirgi Iroq) — birinchi yozuv paydo bo'ldi. Mixxat yozuv — loy plitalarga yozish.

Https://t.me/tarixi_dunyo

Boshida — faqat hisob-kitob uchun. "10 savat bug'doy. 5 qo'y." Keyin — asta-sekin — hikoyalar, qonunlar, diniy matnlar.

Yozuv — tsivilizatsiyaning belgisi.

III BOB: DEHQONCHILIK — YAXSHI BO'LDIMI?

"Taraqqiyot" deb o'ylaymiz — ammo...
Ko'pchilik odamlar o'ylaydi: dehqonchilik — taraqqiyot. Ovchilik — ibtidoiy. Dehqonchilik — rivojlangan.

Ammo — antropologlar boshqacha aytadi.

Ovchilar — sog'lomroq edi
Arxeologik dalillar ko'rsatadi: ovchilar uzunroq va sog'lomroq edi — birinchi dehqonlarga nisbatan.

Ovchilar diеtasi — xilma-xil edi. Go'sht, baliq, meva, yong'oq, ildiz — barcha oziq moddalar.

Dehqonlar diеtasi — bir xil edi. Asosan — bug'doy yoki guruch. Natija — oziq moddalar yetishmovchiligi. Vitamin va oqsil kam.

Suyaklar tahlili: Birinchi dehqonlar — qisqaroq edi (o'rtacha 10-15 sm). Va ular — ko'proq kasallik belgilariga ega edi.

Dehqonchilik — qattiqroq ish edi

Ovchilar — kuniga 3-5 soat ish qilardi (ov va yig'ish). Qolgan vaqt — dam olish, o'yin, ijtimoiy muloqot.

Dehqonlar — kuniga 10-12 soat ish qilardi. Yer haydash, ekish, o'g'itlash, suv quyish, o'rish, saqlash. Og'ir jismoniy mehnat.

Yangi kasalliklar
Dehqonlar — hayvonlar bilan yaqin yashardi (qo'y, echki, sigir, cho'chqa).

Natija — yangi kasalliklar — hayvonlardan odamlarga o'tdi.

Chechak — sigirdan.
Gripp — cho'chqa va o'rdakdan.
Vabo — kalamushdan.
Va — shaharlar zichligi tufayli — kasalliklar tez tarqaldi.

Nega dehqonchilikka o'tdilar — agar u yomonroq bo'lsa?

Bu — tarixning paradoksi.

Ehtimol sabablar:
1. Aholi o'sdi. Dehqonchilik boshlanishi bilan — aholi oshdi. Va keyin — qaytish imkoniyati yo'q edi. Ko'p odam — ovdan yashay olmaydi.

2. Iqlim o'zgarishi. 12,000 yil oldin — muzlik davri tugadi. Iqlim — iliq bo'ldi. Yovvoyi o'simliklar — ko'paydi. Odamlar — ularni ekish mumkinligini tushundilar.

3. Tasodif. Ehtimol — odamlar bilmagan holda — dehqonchilikka kirib ketdilar. Va keyin — orqaga qaytish qiyin edi.

IV BOB: OQIBATLAR — INSONIYAT SINFIGA

Dehqonchilik — imperiyalarga yo'l ochdi

Ortiqcha oziq-ovqat → ko'proq odam → shaharlar → ixtisoslashuv → yozuv → davlat → armiya → imperiyalar.

5,000 yil oldin — Misr — birinchi katta tsivilizatsiya. Dehqonchilik — Nil daryosi yonida.

4,000 yil oldin — Mesopotamiya — Bobil, Assuriya.

3,000 yil oldin — Xitoy — Xan sulolasi.

Bularning barchasi — dehqonchilik asosida qurilgan.

Dehqonchilik — texnologiyani rivojlantirdi
Dehqonlar — yangi asboblar kerak edi. Ketmon, o'roq, ho'kiz bilan shudgor.

Keyin — metall ishlash (mis, bronza, temir) — yaxshiroq asboblar uchun.
G'ildirak — 5,500 yil oldin — Mesopotamiyada — transport va kulolchilik uchun.

Sug'orish tizimlari — kanallar — Misr, Mesopotamiya, Xitoyda.

Dehqonchilik — din o'zgartirdi

Ovchilar — tabiiy kuchlarga sig'indilar. Hayvonlar ruhlari. Tog'lar ruhlari.

Dehqonlar — hosilga bog'liq edilar. Shuning uchun — hosil xudolari paydo bo'ldi.

Demeter (Gretsiya) — hosil xudоsi.
Osiris (Misr) — o'lim va qayta tug'ilish xudоsi (urug' — yerga solinadi → "o'ladi" → qayta tug'iladi).
Inanna (Sumer) — unumdorlik xudоsi.

V BOB: BUGUN — DEHQONCHILIK HALI HAM ASOS

Zamonaviy dunyo — dehqonchilikka asoslangan

2024-yil. Dunyo aholisi — 8 milliard.
Ularning barchasi — dehqonchilik mahsulotlari bilan oziqlanadi. Bug'doy, guruch, makkajo'xori — asosiy oziq-ovqat.

Agar dehqonchilik — to'xtasa — insoniyat — bir necha oyda och qoladi.

Ammo — dehqonchilik o'zgarmoqda

Zamonaviy texnologiyalar:
Traktor va mashinalar — qo'lda ishlamaslik.
Kimyoviy o'g'it — ko'proq hosil.
Genetik muhandislik — yaxshiroq ekinlar.
Sun'iy sug'orish — cho'lda ham dehqonchilik.

Natija: Bir dehqon — hozir — 100 baravar ko'proq oziq-ovqat ishlab chiqaradi — 100 yil oldingi dehqonga nisbatan.

Ammo — yangi muammolar

Tuproq degradatsiyasi. Ortiqcha ishlatish — tuproqni zaiflashtiradi.

Suv yetishmovchiligi. Dehqonchilik — ko'p suv talab qiladi. Ko'plab joylarda — suv kamaymoqda.

Https://t.me/tarixi_dunyo

Iqlim o'zgarishi. Global harorat o'sishi — ba'zi hududlarda dehqonchilikni qiyinlashtiradi.

Aholi o'sishi. 2050 — 10 milliard odam bo'ladi. Ularni qanday oziqlantirish?

SABOQLAR
1. Kichik o'zgarish — katta oqibatlar
Biror kishi — 12,000 yil oldin — urug' ekdi. Oddiy harakat.

Ammo bu — insoniyatni butunlay o'zgartirdi. Shaharlar, davlatlar, yozuv, texnologiya — barchasi — shu bitta harakatdan kelib chiqdi.

Saboq: Tarixda — kichik qarorlar — ulkan oqibatlarga olib kelishi mumkin.

2. "Taraqqiyot" — har doim yaxshi emas

Dehqonchilik — taraqqiyot sifatida ko'riladi. Ammo birinchi dehqonlar — qisqaroq, kasalroq, qattiqroq ishlardi — ovchilarga nisbatan.

Saboq: "Rivojlanish" — har doim "yaxshilanish" degani emas. Ba'zan — yangi texnologiya — yangi muammolar keltiradi.

3. Qaytish yo'q
Dehqonchilik boshlanishi bilan — aholi oshdi. Va keyin — ovchilikka qaytish imkonsiz bo'ldi. Chunki ko'p odam — ovdan yashay olmaydi.

Saboq: Ba'zan — biz yo'lni tanlaymiz — va keyin — orqaga qaytish imkoni yo'q.

YAKUNIY SO'Z

Dehqonchilik — insoniyat tarixidagi eng katta o'zgarish edi.
12,000 yil oldin — ovchilar — urug' ekishdi. Va bu — hamma narsani o'zgartirdi.

Ijobiy:
✅ Ko'proq oziq-ovqat
✅ Shaharlar va tsivilizatsiyalar
✅ Texnologiya rivojlanishi
✅ San'at, yozuv, madaniyat

Salbiy:
❌ Qattiqroq ish
❌ Yangi kasalliklar
❌ Sinflar — boylar va kambag'allar
❌ Urushlar — yer uchun

Bugun — 8 milliard odam — dehqonchilik mahsulotlari bilan yashaydi.

Va kelajak — dehqonchilikka bog'liq. Iqlim o'zgarishi, suv yetishmovchiligi, aholi o'sishi — bularning barchasi — dehqonchilik savolları.

Dehqonchilik — insoniyatni ovchilardan — shaharlar quruvchilarga aylantirdi.

Ammo bu — oson yo'l emas edi. Va biz hali ham — shu yo'lda yuribmiz — muammolar va imkoniyatlar bilan.

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Hayot voqealar haqida emas, balki ularga qanday munosabatda bo'lishingiz bilan bog'liq"

Budda©️

Https://t.me/tarixi_dunyo