Izoh pastdagi postlarda....

Https://t.me/tarixi_dunyo

ISPANIYA IMPERIYASI: XOCH, OLTIN VA QON

Ular Xudo nomi bilan dengizga chiqdilar. Ular Xudo nomi bilan qit'alarni zabt etdilar. Ular Xudo nomi bilan millionlarni o'ldirdilar.

Ammo savol: bu haqiqatan ham Xudo uchun edimi?

1492-yil. Bir yilda uchta tarixiy voqea:
Birinchi — Ispaniya Grenadadagi so'nggi musulmon qirolligini mag'lub qildi. 780 yillik Rekonkista — qayta zabt etish — tugadi. Yevropada musulmon davlati qolmadi.

Ikkinchi — Ispaniya Inkvizitsiyasi 150,000 dan ortiq yahudiyni mamlakatdan haydadi. "Imon keltiring yoki keting." Ko'pchiligi ketdi.

Uchinchi — Kristofor Kolumb yelkanlarini ko'tardi. U Hindistonga yo'l qidirdi. U Amerikani topdi.

Bir yil. Uchta voqea. Uchta voqea ham bir so'z bilan bog'liq — Katoliklik.

Bu tasodif emasdi.

BOSHLANISH: PARCHA-PARCHA IBERIYA

VIII asr. Arab-berber qo'shinlari — Moorlar — Gibraltardan o'tib, Iberiya yarim orolini zabt etdilar.

Visigot qirolligi qulab tushdi. Butun yarim orol — deyarli — musulmon nazoratiga o'tdi.

Ammo shimolda — tog'lar orasida — bir nechta kichik xristian qirolligi tirik qoldi. Asturiya. Navarra. Leon. Ular kichik edilar. Ammo ular bir narsa bilan yashadi: qaytib olamiz.

Bu — Rekonkistaning boshlanishi. 711-yildan 1492-yilgacha — 781 yil davomida xristian qirolliklari Iberiyani qayta zabt etishdi. Bu tarixdagi eng uzun urushlardan biri.

Nima bu urushni shu qadar muhim edi? Geografiya. Iqtisod. Siyosat. Ammo eng muhimi — din.

Xristian qirollari uchun bu faqat yer urushi emas edi. Bu — muqaddas urush edi. Musulmonlardan yer qaytarish — Xudo irodasi. Cherkov bu g'oyani qo'llab-quvvatladi. Papa bu urushga ruhiy kuch berdi. Jangda o'lgan xristian askar — shahid. Bu — kuchli motivatsiya.

Ammo shu bilan birga — yarim orolda uch din birga yashadi. Xristianlar, muslimlar, yahudiylar. Ba'zan urush. Ba'zan tinchlik. Ba'zan hamkorlik. Bu murakkab dunyo edi.

ISPANIYA QANDAY TUZILDI?
Ispaniya degan davlat to'satdan paydo bo'lmadi. U ikki qirollikning birlashuvidan tug'ildi.

Kastiliya — g'arbda. Katta, kuchli, urushga o'rgangan qirollik. Asosan dehqonlar va jangchilar.

Aragon — sharqda. Savdo, dengiz, O'rta er dengizi savdosi bilan kuchli. Ular Sitsiliya, Sardiniya, hatto Neapolni nazorat qilishdi.

1469-yil. Izabella — Kastiliya vorisi. Ferdinand — Aragon vorisi. Ular nikohga kirdilar. Siyosiy nikoh — muhabbat emas, imperiya qurilishi.

Ular "Katolik Qirollar" — Los Reyes Católicos — deb ataldilar. Bu nom Papa Aleksandr VI tomonidan berildi.

Sovg'a emas — siyosat. Papa ularga nom berdi, ular Papaga sodiqlik ko'rsatdilar.

Kastiliya va Aragon birlashdi. Ammo bu to'liq birlashish emas edi — ikki qirollik, bir juft qirol. Bitta Ispaniya hali emas edi. U sekin-asta shakllandi.

NIMA UCHUN KATOLIKLIK BU QADAR MUHIM EDI?

Bu — asosiy savol. Nega Ispaniya o'zini nafaqat davlat, balki Katolik imperiyasi deb belgiladi?

Javob bir emas. Javoblar ko'p.

Birinchi javob: Ichki birlik muammosi.
Kastiliya va Aragon — ikki turli xalq, ikki turli til, ikki turli an'ana. Ularni nima birlashtiradi? Chegara? Yo'q — chegara sun'iy. Til? Yo'q — Kastiliya va Aragon tili farq qiladi. Iqtisod? Yo'q — ular raqobatchi.

Ammo din — bir. Ikkalasi ham xristian. Ikkalasi ham Katolik. Din — yagona birlashtiruvchi kuch edi.

Shuning uchun Izabella va Ferdinand din bayrog'ini ko'tardilar. "Biz bir davlat emasmiz — biz Xudoning bir xalqimiz." Bu — milliy g'oyaning diniy qobig'i.

Ikkinchi javob: Rekonkistaning mafkurasi.
780 yil davomida Iberiya xristianlari o'zlarini "Xudoning askarlari" deb bildilar. Bu mafkura qonga singgan edi.

Jang — ibodаt. G'alaba — Xudoning bergan sovg'asi.

1492-da Grenada qulaganda — bu mafkura cho'qqisiga chiqdi. "Xudo biz bilan! Biz g'alaba qildik!" Ammo keyin — nima? Urush tugadi. Dushman yo'q. Askarlar bo'sh.
Kolumb keldi va dedi: "Dengiz ortida yangi yerlar bor. Ular hali xristian emas."

Izabella uchun bu — Xudoning yangi vazifasi edi. Rekonkista tugamadi. U yangi qit'aga ko'chdi.

Uchinchi javob: Xalqaro siyosat.
O'rta asrda Yevropa — ko'plab qirolliklar, knyazliklar, shaharlar. Ularni nima birlashtiradi? Rim Katolik cherkovi. Papa — ruhiy rahbar. Lekin Papa — siyosiy kuch ham.

Papaning ruxsatisiz — hech qanday qirol o'z hokimiyatini to'liq legitim deb hisoblay olmasdi. Papa qirolni qo'llab-quvvatlasa — u Xudo tomonidan tasdiqlangan. Papa qarshi bo'lsa — u Xudo dushmani.

Ispaniya Papaga yaqin turish orqali Yevropada eng legitim kuch bo'lishni xohladi. "Biz faqat qirollik emas — biz Xudoning imperiyasimiz."

1493-yil. Papa Aleksandr VI — o'zi ispan, Borjia oilasidan — "Tordesillas chizig'ini" chizdi. Dunyo ikki bo'limga bo'lindi: g'arb — Ispaniya, sharq — Portugaliya. Boshqa hech kim yo'q.

Bu — Papaning Ispaniyaga bergan ulkan sovg'asi. Va bu sovg'a faqat Ispaniyaning Katoliklikka sadoqati evaziga berildi.

To'rtinchi javob: Boylik va din bir-birini qo'llab-quvvatladi.
Amerika kumushi — dastlab din niqobida keldi. "Biz missionarlar yuboramiz. Mahalliy xalqni xristianlashtirаmiz." Ammo missionarlar bilan birga — konquistadorlar keldi. Konquistadorlar — zabt etuvchilar.

Din — qonuniy niqob edi. "Biz bu erni olayapmiz, chunki mahalliy xalq butparast. Biz ularni qutqarayapmiz." Bu mantiq bilan — Azteklar yo'q qilindi. Inklar yo'q qilindi. Millionlar o'ldi.

Ammo oltin va kumush — Ispaniyaga oqib keldi. Din — oqlovchi. Boylik — maqsad.

INKVIZITSIYA: IMONNING QILICHI
1478-yil. Izabella va Ferdinand Papadan ruxsat so'radi: Ispaniya Inkvizitsiyasi tashkil etish.

Inkvizitsiya — "imon tekshiruvchi" tribunal. Rasmiy maqsad: soxta xristianlarni topish. Yahudiylardan yoki muslimlardan xristianlikka o'tgan, ammo yashirincha eski dinini ushlab turganlarni aniqlash.

Amalda — bu terrorning quroli edi.
Tomas de Torkvemada — birinchi bosh inkvizitor. Uning nomi Yevropada dahshat ramziga aylandi. U shafqatsiz, murosasiz edi. Uning davrida — 15 yil ichida — taxminan 2,000 kishi tirik kuydirilib o'ldirildi. Minglab boshqalar qiynoqqa solindi, mulki musodara qilindi.

Inkvizitsiya nima qildi aslida?
U Ispaniyani bir xillashtirdi. Xristianlar — qoldi. Muslimlar — xristianlikni qabul qilishga majbur bo'ldi yoki haydaldi. Yahudiylar — 1492-da 150,000 kishi — haydaldi.

Bu ulkan yo'qotish edi. Yahudiylar Ispaniyada — savdogarlar, shifokorlar, moliyachilar, olimlar edilar. Ularning ketishi — intellektual va iqtisodiy zarar.

Ammo Ispaniya bu zarar evaziga nima oldi? Bir xillik. Bir din. Bir mafkura.

Kuchli imperiyalar ko'pincha bir xillikni tanlaydi — xilma-xillik o'rniga. Bu qisqa muddatda kuch beradi. Uzoq muddatda — zaif qiladi.

YEVROPА RAQOBATI: KIM BILAN, NIMA UCHUN?

Ispaniya imperiyasi — vakuumda emas edi. Atrofida kuchli raqiblar bor edi. Va bu raqobat — nafaqat yer uchun, balki mafkura uchun ham edi.

FRANSIYA: ENG ESKI DUSHMAN
Fransiya — Ispaniyaning shimoliy qo'shni. Ular asrlar davomida urush qildilar.

Italiya — jannat edi. O'rta er dengizi savdosi. Boy shaharlar. Vatikan. Ikkalasi ham Italiyani xohladi.

Italiya urushlari (1494-1559) — 65 yil davomida Fransiya va Ispaniya Italiya uchun kurashdilar.
To'qnashuvlar, ittifoqlar, xiyonatlar, yana to'qnashuvlar.
Aytarli — bu urushlar mobaynida Rim shahri 1527-yilda talandi. Kim tomonidan? Ispaniya askarlari tomonidan. Xudo nomi ostida harakat qiluvchi Ispaniya askarlari — Papaning shahrini taladilar.

Bu nafaqat siyosiy paradoks. Bu — din va imperializm o'rtasidagi ziddiyatning eng yorqin namunasi.

Frantsiya Katolik edi. Ispaniya Katolik edi. Ammo ular bir-birlari bilan qonga botgan urush qildilar. Chunki din — bahona. Kuch — maqsad.

ANGLIYA: DENGIZ USTIDA JANG
XVI asr o'rtasi. Ispaniya va Angliya — birinchi navbatda ittifoqchilar. Ingliz qiroli Filipp II — Ispaniya qiroli — Angliya malikasi Meri I ga uylandi. Birlashgan kuch.

Ammo Meri I vafot etdi. Taxtga Yelizaveta I o'tirdi. Va hamma narsa o'zgardi.

Yelizaveta — Protestant. U Angliyani Protestantizmga qaytardi. Bu Ispaniya uchun — haqorat va tahdid.

Filipp II Yelizaveta bilan bir necha yil muzokarа qildi. Keyin qaror qildi: armada yuborish.

1588-yil. Beato Armada — "Yengilmas Armada." 130 ta kema. 30,000 askar. Angliyani bosib olish va uni Katoliklikka qaytarish uchun.

Nima bo'ldi? Ingliz dengiz kuchlari — kichik, ammo moslashuvchan kemalar bilan — Armadani to'xtatdilar.
Keyin bo'ron keldi. Ispaniya Armаdasining yarmidan ko'pi cho'kdi.

Bu — tarixiy burilish. Ispaniya dengiz ustunligi so'na boshladi. Angliya dengiz kuchi — ko'tarila boshladi.

Ammo diqqat qiling: Filipp II bu yurishni "muqaddas urush" deb atadi. Papa Armadaga ruhiy marhamat berdi. Ispaniya askarlari o'zlarini salibchilar deb bildi.
Din — yana qon to'kishga bahona bo'ldi.

NIDERLANDIYA: ICHKI ISYON
XVI asr. Niderlandiya — bugungi Belgiya va Gollandiya — Ispaniyaga tegishli edi. Habsburg imperiyasining bir qismi.

Ammo Niderlandiyaga Reformatsiya keldi. Protestant g'oyalar — Lyuter, Kalvin. Ko'plab niderlandiyaliklar Protestantizmni qabul qildi.

Filipp II — ruxsat bermadi. U Inkvizitsiyani Niderlandiyaga yubordi. Yangi general — Alba gertsogi — qo'lga tushgan protestantlarni qatl qildi. Minglab o'ldi.

Niderlandiya isyon ko'tardi. 80 yillik urush (1568-1648). Ispaniya eng boy provinsiyasini ushlab turishga harakat qildi. Niderlandiya esa mustaqillik uchun kurashdi.

Natija: Niderlandiya g'olib chiqdi. 1648-yilda — mustaqil Gollandiya respublikasi. Va Gollandiya — tezda Ispaniyaning o'rnini savdoda bosdi. Gollandiya Sharqiy Hindiston kompaniyasi — dunyo savdosini nazorat qila boshladi.

Bu Ispaniyaning eng og'ir yo'qotishlaridan biri edi. Nafaqat iqtisodiy — mafkuraviy ham. Ispaniya Xudoning ismi bilan protestantlarni o'ldirdi.

PORTUGAL: MUSHTARAKLIK VA RAQOBAT
Portugaliyadagi holat boshqacha edi. Ular ham Katolik. Ular ham iberiyalik. Ular ham imperiyachi.

Vasco da Gama 1498-da Hindistonga dengiz yo'lini ochgan. Afrikani aylanib. Portugaliyalik. Ispaniya g'arbga — Amerikaga bordi. Portugaliya sharqqa — Afrika, Hindiston, Braziliyaga.

1494-yilda Papa chizig'i chizdi — Tordesillas bitimi. G'arb Ispaniya, Sharq Portug. Ammo bu chegara amalda ko'p tortishuvga sabab bo'ldi.

1580-yil. Portugali qirol vorissiz vafot etdi. Filipp II taxtga da'vo qildi — uning onasi portugal edi. Ispaniya va Portugaliya birlashdi. Bir qirol, ikki imperiya.

Bu birlashish 1640-gacha davom etdi. Lekin bu haqiqiy birlik emas edi. Ikki imperiya — alohida boshqarildi. Va 1640-da Portugaliya isyon ko'tardi — mustaqilligini qayta oldi.

REFORMATSIYA: DIN SIYOSIY QUROLGA AYLANISHI

1517-yil. Martin Lyuter Vittenbergda o'z 95 tezisini e'lon qildi. Rim Katolik cherkoviga qarshi. Bu — Reformatsiyaning boshlang'ichi.

Yevropа ikki qismga bo'lindi: Katoliklar va Protestantlar.
Bu — nafaqat diniy bo'linish. Bu siyosiy bo'linish edi.

Ispaniya — Katoliklarning qal'asi bo'ldi. Filipp II o'zini Xudoning askari deb bildi. Protestantizm — Ispaniya uchun nafaqat bid'at, balki siyosiy tahdid.

Nega? Chunki Protestantizm Papaning hokimiyatini inkor etdi. Papa Ispaniyaning eng kuchli ittifoqchisi edi.

Protestantizm kuchaysa — Papaning kuchi kamayadi — Ispaniyaning legitimligi so'nadi.

Shuning uchun Ispaniya Protestantizmga qarshi qon to'kishga tayyor edi. Niderlandiyada. Fransiyada (Gugenot urushlari paytida Ispaniya Katolik tomonini qo'lladi). Angliyada.

Ammo bu kurash Ispaniyani charchatdi. Har tomondan urush — iqtisodiy, harbiy, diplomatik. Amerika kumushi kelmoqda — ammo shu kumush urushlar uchun sarflanmoqda.

CARLOS I VA FILIPP II: IMPERIYANING IKKI YUZI

Ispaniya imperiyasining eng kuchli davri — ikki qirol bilan bog'liq.

Carlos I (1516-1556) — u bir vaqtning o'zida Ispaniya qiroli va Muqaddas Rim imperatori (Karl V) edi. Uning imperiyasi: Ispaniya, Niderlandiya, Avstriya, Italiya, Amerika. Haqiqiy dunyo imperiyasi.

U Lyuter bilan ham kurashdi. Reformatsiya bilan kurashdi. Usmonli bilan ham — Sulaymon Qonuniy Venaga yetib keldi, Carlos to'xtatdi.

Ammo Carlos charchadi. 1556-da — taxtni tark etdi. Monastirga ketdi. Imperiyasini bo'ldi: Ispaniya va Amerika — o'g'li Filippga. Germaniya va Avstriya — akasiga.

Filipp II (1556-1598) — u haqiqiy Ispaniya imperatori. U Madridda, Eskorial saroyida o'tirdi. U butun imperiyani o'sha yerdan boshqardi. Hujjatlar, buyruqlar,
diplomatiya — hamma narsa qog'ozda, Madriddan.

Filipp — diniy fanatik edi. Ammo aqlli ham edi. U Inkvizitsiyani qo'lladi. Niderlandiyani ushlab turishga harakat qildi. Armada yubordi. Filippinlarni zabt etdi — va uni o'z nomi bilan atadi.

Filipp II davrida Ispaniya — cho'qqida edi. Ammo cho'qqida ekanida — pasayish ham boshlandi.

NIMA UCHUN IMPERIYA PASAYDI?

Bu savol — alohida mavzu. Ammo qisqacha:
Amerika kumushi — barakasini emas, lа'natini keltirdi.
Ispaniyaga shuncha kumush oqib keldiki — narxlar ko'tarildi. Inflyatsiya. Ispaniya ishlab chiqarish o'rniga kumush sotib oldi. Niderlandiyalik va ingliz tovarlarini oldi. Ispaniya iqtisodiyoti — chuqur qulashga ketdi.

Urushlar — doimiy. Niderlandiya. Angliya. Fransiya. Usmonli. Har bir urush pul so'raydi. Kumush ham tugaydi.

Dengizda Angliya va Gollandiya kuchaydi. Savdoda ular Ispaniyani ortda qoldirdi.

Va din — imperiya uchun bo'sh joy qoldirmadi. Bir xillik talab qilindi. Yangi g'oyalar — Renessans, ilmiy inqilob — Ispaniyada kech qabul qilindi. Inkvizitsiya yangi fikrni bo'g'di.

SABOQLAR
Birinchi saboq: Din — qurol bo'lganda, qurolning ta'siri bo'ladi.

Ispaniya Xudo nomi bilan imperiya qurdi. Bu ularga kuch berdi — legitimlik, ichki birlik, xalqaro maqom. Ammo xuddi shu qurol ularni majbur qildi: hamma joyda "Xudoning irodasini" amalga oshirishga.
Niderlandiyada. Angliyada. Amerikada. Bu ularni charchatdi.

Din — qachon mafkuraga aylanadi, u mustaqil mantiqqa ega bo'ladi. Va bu mantiq ba'zan imperiyani noto'g'ri yo'lga boshlab ketadi.

Ikkinchi saboq: Bir xillik kuch emas — mo'rtlik.
Ispaniya Inkvizitsiya orqali musulmonlar va yahudiylarни haydadi. Ular xilma-xillikni yo'q qildilar. Qisqa muddatda — birlik. Ammo uzoq muddatda — intellektual va iqtisodiy zarar. Har qanday tizim xilma-xillikdan kuchlanadi. Bir xillik — turg'unlikka olib keladi.

Uchinchi saboq: Boylik — ishlab chiqarishdan keladi, o'g'irlikdan emas.

Amerika kumushi Ispaniyani boyitmadi — balki kambag'al qildi. Chunki u ishlab chiqarishni o'ldirdi. Nima uchun ter to'kib ishlab chiqarasan, kumush oqib kelsa? Bu paradoks — resursga boy mamlakatlar ba'zan iqtisodiy jihatdan zaifroq bo'ladi. Iqtisodchilar buni "resurs la'nati" deydi.

To'rtinchi saboq: Imperiya — o'z og'irligi ostida qulaydi.
Ispaniya shunday katta imperiya qurdiki — uni boshqarish uchun ko'proq resurs kerak bo'ldi. Har yangi yer — yangi xarajat. Har yangi dushman — yangi urush. Imperiya o'sishi bilan xarajat ham o'sdi. Bir vaqt keldi — daromad xarajatdan kam bo'ldi.

Bu — barcha ulkan imperiyalarga tegishli saboq.

Beshinchi saboq: Tarix adolatli emas — ammo u rostgo'y.

Ispaniya imperiyasi millionlarni o'ldirdi, qit'alarni talab, madaniyatlarni yo'q qildi. Ammo u ham — insoniyat tarixining bir qismi. Kolumb, Magellan, Sерvantес, El Greko — bular ham Ispaniya. Qon va san'at. Vahshiylik va go'zallik. Imperiya — ikki yuzli.

Tarix bu ikki yuzni ham ko'rsatadi. Faqat yaxshisini yoki faqat yomonini ko'rish — tarixni tushunmaslik.

YAKUNIY SO'Z
Ispaniya imperiyasi — insoniyat tarixidagi eng katta va eng murakkab imperiyalardan biri.
Ular Xudo nomi bilan dengizga chiqdilar. Xudo nomi bilan yangi yerlarni zabt etdilar. Xudo nomi bilan Inkvizitsiya . Xudo nomi bilan Armada yubordilar.
Ammo Xudo — ularning tomonida bo'lmadi. Yoki — aniqrog'i — Xudo hech kimning tomonida bo'lmaydi.

Kuch, aql , taktika, iqtisod — bular tarixni belgilaydi.
Ispaniya imperiyasi o'z og'irligi ostida quladi. Ammo uning mерosi — Ispancha til, Lotin Amerikasi madaniyati, arxitektura, adabiyot — qoldi.

Qolaversa — bu imperiyaning tarixi bizga eng muhim savolni beradi:

Qachon biror narsa "Xudo irodasi" deyilsa — bu haqiqatan ham Xudoning irodasimi? Yoki odamlarning istaklarimi?

Javob — tarixning o'zida.

Https://t.me/tarixi_dunyo

Dunyoni kashf qilgan Ispaniya Imperiyasi | Paragraf 961
https://www.youtube.com/watch?v=YAin56_Tqos

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Eng muhimi, natija oldindan belgilab qo'yilganligini bilsangiz ham, taqdirga qarshi turish uchun jasoratga ega bo'lishdir."

Ernest Xeminguey©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

🔴Rus-tatar urushlari: Qozon uchun janglar #fikratuz

https://www.youtube.com/watch?v=HLuFnUeEINs

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Qiyinchiliksiz hayot yashashga arzimaydi."

Sokrat©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

Izoh pastdagi postlarda....

Https://t.me/tarixi_dunyo

YARIM OY VA TEMIR XOCH: USMONLI VA GERMANIYA ITTIFOQI

Ikkisi ham yolg'iz edi. Ikkisi ham o'ralgan edi. Ikkisi ham qo'rqardi. Shuning uchun bir-birini topdilar.

1898-yil. Damashq. Kaiser Vilgelm II — Germaniya imperatori — ot ustida shahar ko'chalaridan o'tmoqda.

U Arab ko'ylagida emas, albatta — Germaniya harbiy uniformasida. Ammo boshida — fes. Qizil fes.
Bu — tasodifiy kiyim emas edi. Bu — xabar edi.

Vilgelm Damashqda Salohiddin Ayyubiy maqbarasiga bordi. U u yerda gul qo'ydi. Nutq so'zladi. Va dedi:
"300 million musulmon — Kayserning do'stlarini o'zlarining do'sti deb bilsinlar."

300 million musulmon. Dunyo musulmonlarining katta qismi — o'sha paytda Britaniya, Fransiya, Rossiya imperiyasi nazorati ostida edi.

Vilgelm nima qilayotgani aniq: u Usmonli sultoniga — butun islom dunyosiga — signal yubormoqda. "Men sizning do'stingizman."

Ammo savol: nega? Nega Germaniya imperatori — protestant xristian davlati rahbari — Damashqda fes kiyib, muslimlarni do'stlikka chaqiradi?

Bu savol ortida — XX asrning eng murakkab va halokatli ittifoqlaridan biri yotаdi.

IKKI IMPERATOR — IKKI MUAMMO

Tarixni tushunish uchun avvalo ikki imperiyaning ahvolini tushunish kerak.

USMONLI IMPERIYASI: "YEVROPA KASALI"
XIX asr. Usmonli imperiyasi — bir vaqtlar dunyoning eng kuchli davlatlaridan biri — og'ir kasallikka chalingan.
Ular Yevropani ikki marta eshigiga qadar bosgan edi. 1529 va 1683 — Vena qamalidа. Ammo ikkinchi marta — orqaga qaytishdi. Va boshqa qaytolmadilar.

Keyin — sekin, og'riqli pasayish boshlandi.
Yunoniston — 1821-da isyon ko'tardi, 1830-da mustaqil bo'ldi.

Serbiya, Ruminiya, Bolgariya — birin-ketin Usmonli nazoratidan chiqdi.

Misr — nominаl Usmonli, amalda Britaniya nazoratida.
Jazoir — 1830-da Fransiya bosib oldi.
Qrim urushi (1853-1856) — Usmonlilar Rossiyaga qarshi jang qildi. G'alaba qildilar — ammo faqat Britaniya va Fransiya yordami bilan. O'z kuchi bilan emas.

1877-78-yil urushi — Rossiya Usmonlilарni shunday mag'lub qildiki, Konstantinopolga 12 kilometr qoldi. San Stefano shartnomasi bilan ruslar Usmonlilardan katta yer oldi.

Bolgariya deyarli barcha Balkanlarga kengaydi — Rossiyaning qo'g'irchog'i.

Yevropа Usmonli imperiyasini "Yevropa kasali" dedi — Sick Man of Europe. Bu nom — Rus imperatori Nikolay I aytgan. Va bu nom tarixda qoldi.

Ammo bu pasayish faqat harbiy emas edi.

Iqtisodiy qaram. 1881-yilda Usmonli davlati bankrot bo'ldi. U to'lay olmadi — tashqi qarzlarini. Yevropa davlatlari "Usmonli qarzini boshqarish idorasi" tuzdilar. Aslida — Usmonli moliyasini Yevropa nazoratiga oldilar.
Bu — to'liq tahqirlash edi.

Kapitülyatsiyalar. Yevropali fuqarolar Usmonli hududida — Usmonli qonuniga bo'ysunmasdi. Ular o'z davlatlarining sudiga tegishli edi. Bu — Usmonli suverenitetining oyoq osti qilinishi.

Etnik muammolar. Imperiya ichida — turk, arab, arman, yunonlar. Hamma o'z milliy harakatini boshladi. Imperiyani ichidan parchalandi.

Sulton Abdul Hamid II — 1876-1909 — bu ahvolni ko'rdi. U aqlli , shubhali, ehtiyotkor odam edi. U Yevropani yaxshi bilardi. Va u bitta narsani aniq bilardi: Yevropaga ishonma.

Britaniya — Misr va Hindistonda. Fransiya — Shimoliy Afrikada. Rossiya — shimoldan bosim. Avstriya-Vengriya — Balkanlarda. Hamma Usmonli yerini hohlaydi.

Kimga ishonish mumkin? Kim yetarlicha kuchli, ammo Usmonli yeriga yaqin manfaati yo'q?
Javob: Germaniya.

GERMANIYA IMPERIYASI: KECH KELGAN KUCH
Germaniya — kech birlashdi. 1871-yil. Boshqa Yevropa davlatlari — Britaniya, Fransiya, Ispaniya, Portugaliya — allaqachon imperiyalar qurgan, koloniyalar egallagan.

Bismark — birinchi kansler — bu haqiqatni tushunardi. U dedi: "Biz to'ygan davlatmiz." Koloniyaga oshiqmaylik, tinchlik saqlash kerak.

Ammo Bismark 1890-da ketdi. Yangi Kaiser — Vilgelm II — boshqacha fikr qildi.

Vilgelm II — murakkab odam edi. Ingliz malikasi Viktoriyaning nabirasi. Bir qo'li — tug'ma nuqson sababli — qisqa va kuchsiz. Bu psixologik iz qoldirgan edi. U doim biror narsani isbotlashga harakat qilardi.

U "dunyo siyosati" — Weltpolitik — dedi. Germaniya ham imperiya bo'lishi kerak. Germaniyaning ham koloniyalar, dengiz floti, global ta'sir bo'lishi kerak.

Ammo muammo bor edi. Hamma joy band.

Afrika — asosan Britaniya va Fransiya o'rtasida bo'lingan. Osiyo — Britaniya, Fransiya, Rossiya. Amerika — Monroe doktrinasi bilan AQSH ta'sir doirasi.

Germaniya — kuchli, ammo izolyatsiyada qolish xavfi bor edi.

Va ichki muammo ham bor edi. Germaniya atrofida — Fransiya (g'arbda), Rossiya (sharqda), Britaniya (dengizda). Ular Germaniyani o'rab olishdan qo'rqardi. "Qurshov" — nemis siyosatchilarining eng katta dahshati.

Bismark o'z diplomatiyasi bilan bu qurshov xavfini boshqargan. Ammo Vilgelm II Bismarkni ishdan bo'shatdi. Va Bismarkning murakkab ittifoqlar tizimi yemirildi.

Fransiya va Rossiya 1894-da ittifoq tuzdi. Britaniya 1904-da Fransiya bilan yaqinlashdi — Entente Cordiale. 1907-da Britaniya Rossiya bilan ham shartnoma tuzdi.

Endi — haqiqiy qurshov. Germaniya — o'rta. Atrofida — hamma dushman.

Kimga murojaat qilish mumkin?
Usmonli imperiyasi — Yevropa kuchlarining hammasiga qarshi. Rossiyaga qarshi — Qora dengiz va Bo'g'oz uchun. Britaniyaga qarshi — Misr va Hindiston yo'li. Fransiyaga qarshi — Shimoliy Afrika.

Usmonli — tashqaridan kuchsiz ko'rinardi. Ammo geografik jihatdan — strategik oltin.

ULAR QANDAY TOPISHDI?
Ittifoq — bir kunda tuzilmadi. U sekin pishdi.

BIRINCHI QADAM: PRUSSIA VA USMONLI — ESKI ALOQA

Bu munosabatning ildizlari XVIII asrga boradi.
1763-yil. Yetti yillik urush tugadi. Prussiya — Frederik Katta boshchiligida — Yevropada kuch sifatida tan olindi. Usmonlilar Prussiyaga qiziqish bilan qaradi: "Bu yangi kuch — Avstriyaga va Rossiyaga qarshi." Ikkalasi uchun umumiy dushman.

XIX asrda Prussiya askarlari Usmonli armiyasini isloh qilishga yordam berdi. Texnik maslahatchilar. Qurollar. Harbiy ta'lim.

Bu — kichik boshlanish. Ammo poydevor edi.

IKKINCHI QADAM: BISMARCKNING EHTIYOTKORLIGI
Bismark Usmonli masalasida ehtiyotkor edi. U dedi: "Sharq masalasi butun Bolgaristondagi oʻlimlarga arzimaydi." Ya'ni — Usmonli uchun Germaniya askarlari o'lmasligi kerak.

U Usmonli bilan yaqin ittifoq istamadi. Lekin u Usmonlini ham dushman qilmadi. U oraga masofa qo'ydi — manfaatli masofa.

1878-yil. Berlin kongressi. Rus-Turk urushidan keyin Yevropа qayta taqsimot qildi. Bismark kongress raisi edi. U "halol vositachi" rolini o'ynadi. Usmonli yerlari qisqardi — ammo San Stefano shartnomаsidan kamroq. Bismark Usmonlini butunlay yo'q qilmadi.
Abdul Hamid buni eslab qoldi.

UCHINCHI QADAM: VILGELM VA ABDUL HAMID — SHAXSIY MUNOSABAT

1889-yil. Vilgelm II birinchi marta Istanbulga tashrif buyurdi.

Bu — diplomatik safar. Ammo u ko'proq edi. Vilgelm Abdul Hamidni shaxsan ko'rishni хоhladi.

Ikki hukmdor uchrashdi. Ular bir-biriga qiziqdilar. Nega?
Abdul Hamid Germaniyani ko'rdi: kuchli, ammo Usmonli yeriga koloniya talabi yo'q. Britaniya Misr va Hindistonda. Fransiya Algirda. Rossiya — shimolda bosim. Ammo Germaniya — Usmonli yeriga hali tegmagan.

Vilgelm Usmonlini ko'rdi: strategik hudud, katta bozor, Britaniya va Rossiyaga qarshi potensial kuch.
Ikkalasi ham bir-biriga kerak edi. Ikkalasi ham bu ehtiyojni bildi.

TO'RTINCHI QADAM: BAGDAD TEMIR YO'LI

1899-yil. Germaniya kompaniyasi — Deutsche Bank — Usmonlidan konsessiya oldi: Istanbuldan Bag'dodgacha temir yo'l qurish.

Bu — biznes loyihasi emas edi. Bu — geosiyosat edi.
Tasavvur qiling: Germaniyadan Bag'dodga temir yo'l. Bu nimani anglatadi?

Germaniya askarlari — zarur bo'lsa — haftalar emas, kunlar ichida Yaqin Sharqqa yetib kelishi mumkin. Germaniya tovarlari — Usmonli bozorlarini to'ldiradi. Germaniya muhandislari, texniklar, zobitlari — Usmonlida.

Britaniya bu loyihani ko'rdi va dahshatga tushdi. Bag'dod temir yo'li — Hindiston yo'lini tahdid qiladi. Fors ko'rfaziga Germaniya ta'siri kiradi.

Rossiya ham qo'rqdi — Germaniya ta'siri Kavkaz va Markaziy Osiyoga yaqinlashadi.

Bitta temir yo'l — uchta ulkan davlatni qo'rqitdi. Bu — Usmonli-Germaniya ittifoqining kuchi edi.

BESHINCHI QADAM: 1898 DAMASHQ SAFARI

Bu — Vilgelm II ning ikkinchi Usmonli safari. Ammo bu safar — boshqacha.

U nafaqat Konstantinopolga bordi. U Quddusga bordi. U Damashqqa bordi. U Salohiddin maqbarasiga gul qo'ydi.

Bu safari — butun Yevropa matbuotida yozildi. Va musulmon dunyosida ham.

Vilgelm nima qildi? U — Germaniyani "Islomning do'sti" deb tanishtirdi. Koloniya egallamagan Yevropa davlati. Ularga "Xolisona" munosabat.

Bu — aqlli propaganda edi. Kolonial kuchlar — Britaniya, Fransiya, Rossiya — millionlab muslimlarni boshqarardi. Agar Germaniya bu muslimlarning sevimli davlatiga aylanса — bu ulkan strategik ustunlik.

Abdul Hamid esa — o'zini "barcha muslimlarning xalifasi" deb ko'rsatardi. Panislamizm — uning siyosati. Vilgelm bu siyosatni qo'llab-quvvatladi.

Ikki manfaat — bir uchrashuv nuqtasida.

ITTIFOQNING MOHIYATI: NIMA ULARNI USHLAB TURDI?

UMUMIY DUSHMANLAR
Siyosatda do'stlik — ko'pincha umumiy dushman asosida quriladi.

Usmonli va Germaniyaning umumiy dushmanlari:
Rossiya — ikkalasiga ham tahdid. Usmonliga — Bo'g'ozlar va Istanbul uchun. Germaniyaga — sharqiy chegara bosimi uchun. Rossiyaning kuchsizligi — ikkalasiga manfaatli.

Britaniya — Usmonlining qo'l ostidagi yerlarni olgan. Misrda. Hindiston yo'lida. Germaniyaga esa — dengiz ustunligida raqib. Britaniya dengiz floti Germaniyaning dengizga chiqishini cheklaydi.

Fransiya — Usmonlining Shimoliy Afrikasini olgan. Germaniya uchun — 1870-71 urushidan beri an'anaviy dushman. Alzas va Loren — Fransiyadan olgan edi Germaniya, Fransiyadan qaytarishni xohlaydi.
Uch umumiy dushman — kuchli bog'liqlik.

IQTISODIY MANFAAT
Germaniya — industrial kuch. Usmonli — katta bozor va xom ashyo.

Usmonlilar ingliz va fransuz tovarlariga qaram edi. Germaniya bu o'rinni egallashni хohladi.

Usmonli esa — zamonaviy qurollar, temir yo'llar, sanoat kerak edi. Germaniya bularni berdi. Va politika talabisiz — faqat pul evaziga.

Britaniya yoki Fransiyadan kredit olsang — siyosiy talablar keladi. Germaniyadan olsang — faqat iqtisodiy munosabat. Abdul Hamid bu farqni bildi.

HARBIY HAMKORLIK
1882-yildan boshlab Germaniya harbiy missiyalari Usmonli armiyasini isloh qildi.

Eng mashhuri — General Kolmar fon der Golts. U 1883-yilda Istanbulga keldi. 12 yil qoldi. U Usmonli harbiy akademiyasini qayta qurdi. Yangi taktikalar, yangi tartib, Yevropa usulida o'qitish.

U "Golts Pasha" nomi bilan mashhur bo'ldi. Usmonli generallari uni hurmat qildi.

Keyinchalik — Liman fon Sanders. U 1913-da keldi. Usmonli I. korpusini boshqarish uchun. Bu — Rossiyaning keskin e'tiroziga sabab bo'ldi. "Germaniya zobiti Istanbul mudofaasini boshqarmoqda" — bu Rossiya uchun dahshat edi.

Harbiy hamkorlik — qog'ozdagi ittifoqdan kuchliroq. U real bog'liqlik edi.

BIRINCHI JAHON URUSHI: ITTIFOQ SINOVDA

1914-yil, iyul. Avstriya-Vengriya Serbiyaga urush e'lon qildi. Zanjir reaksiya boshlandi. Rossiya mobilizatsiya qildi. Germaniya Rossiyaga urush e'lon qildi. Fransiya — Rossiya ittifoqchisi. Angliya — Belgiya neytralitetini Germaniya buzgach — urushga kirdi.

Dunyo urushga kirib ketdi.
Usmonli qaysi tomonda?
Bu — oddiy savol emas edi.

Usmonli ichida — ikki lager:
Birinchi lager: Antanta bilan (Britaniya, Fransiya, Rossiya). Ba'zi usmonli siyosatchilar shunday dedi: "Britaniya dengiz kuchi bilan — biz xavfsizmiz. Qolaversa, Britaniya va Fransiya bilan yaxshi munosabatimiz bor."

Ikkinchi lager: Markaziy davlatlar bilan (Germaniya, Avstriya). Ittifoq va Taraqqiyot jamiyati — "Yosh Turklar" — bu tarafda edi. Ular Germaniyani yaqin ko'rishdi. Germaniya zamonaviy, kuchli, va ularga qurol va maslahatchі bergan.

Yosh Turklarning rahbarlari: Anvar Pasha, Talat Pasha, Jamal Pasha — "Uch Pasha" deb atalgan. Ular amalda Usmonlini boshqarardi — sulton emas.

Anvar Pasha — eng ko'p Germaniyani yoqladi. U Germaniyada o'qigan, germaniyalik harbiylarni hurmat qilardi. U dedi: "Germaniya g'alaba qiladi. Biz ularning yonida bo'lsak — kuchli bo'lamiz."

1914-yil, 2-avgust. Maxfiy shartnoma imzolandi. Usmonli — Markaziy davlatlar bilan.

Ammo Usmonli darhol urushga kirmadi. Ular kutdilar. Uch oy. Ular harbiy tayyor emasligini bilishardi.

1914-yil, oktyabr. Germaniyadan kelgan ikki harbiy kema — Goeben va Breslau — Usmonli bayrog'i ostida Qora dengizda Rossiya portlarini bombardiman qildi.

Bu — Usmonlining urushga kirishi edi. Rasman emas — amalda.

Rossiya, Britaniya, Fransiya Usmonliyaga urush e'lon qildi.

URUSHDA NIMA BO'LDI?
GALLIPOLI — ENG MASHHUR JANG

1915-yil. Britaniya va Antanta — Dardanel bo'g'ozini ochishni хohladi. Istanbulni olish. Usmonlini urushdan chiqarish. Rossiyaga dengiz yo'lini ochish.

Gallipoli operatsiyasi — Britaniya, Avstriya, Yangi Zelandiya, Fransiya askarlari yarim orolga tushdi.

Usmonli mudofaasi — ajoyib. Kim rahbarlik qildi?
Mustafa Kemal — keyinchalik Atatürk. U o'sha paytda polkovnik. U o'z askarlariga dedi: "Men sizga hujum buyurmayapman. O'lishni buyurmoqdaman. Biz o'lganimizda, boshqalar keladi va bizning o'rnimizni egallaydi."

Va Gallipoli — Antanta uchun halokatli mag'lubiyat bo'ldi. 130,000 ga yaqin Antanta askari halok bo'ldi. 86,000 Usmonli askari halok bo'ldi.

Usmonli g'alaba qildi. Germaniya yordami muhim rol o'ynadi — Liman fon Sanders Gallipoli mudofaasini tashkil qildi.

SHARQIY FRONT: ROSSIYAGA QARSHI
Kavkazda Usmonli va Rossiya urush qildi.
Anvar Pasha ulkan hujum rejalashtirdi — Rossiya Kavkaziga. U Napoleonni o'ylab, qattiq qishda, tog'larda hujum qildi.

Natija — halokatli. Usmonli III armiyasi deyarli yo'q qilindi. Sovuq, оchlik, Rossiya qarshiligi. 90,000 askardan — 12,000 tasi tirik qaytdi.

Bu mag'lubiyat — keyinchalik arman fojiasining foniga aylandi. Usmonli rahbariyati armanlarni Rossiya bilan hamkorlikda аyblаdi. Va 1915-da — arman deportatsiyalari boshlandi. Bu — tarixning eng og'ir sahifalaridan biri.

MESOPOTAMIYA VA ARABISTON
Arabistonda — arab qo'zg'oloni boshlandi. Britaniya yordami bilan.

Mashhur T. E. Lourens — "Arabiston Lourens" — arab qabilalarini Usmonliyaga qarshi uyushtirdi. Ular temir yo'llarini portlatdi, Usmonli qo'shinlarini charchatdi.

Mesopotamiyada Britaniya Bag'dodni 1917-da oldi.
Usmonli imperiyasi — hamma joyda bosim ostida.

ITTIFOQNING SOYASI: NIMA UNDAY BO'LMADI?
Ittifoq — qog'ozda kuchli ko'rindi. Ammo amalda — muammolar ko'p edi.

Birinchi muammo: teng emas edi.
Germaniya — katta akasi. Usmonli — kichik ukasi. Germaniya zobiti Usmonli qo'shinlarini boshqarardi. Usmonli resurslari — Germaniya strategiyasiga bo'ysundirildi.

Usmonli generallari ba'zan shikoyat qilardi: "Biz ittifoqchimiz — qo'l ostidagi askar emas."

Ikkinchi muammo: manfaatlar to'liq mos emas edi.
Germaniyaning asosiy fronti — G'arbiy front, Fransiyada. Usmonli uchun — Kavkaz, Mesopotamiya, Arabiston.

Germaniya Usmonlini g'arbda ham ishlatmoqchi edi — Misrni olish, Suvaysh kanalini yopish. Usmonli esa o'z chegaralarini himoya qilishga harakat qilardi.

Uchinchi muammo: resurslar yetmadi.
Usmonli armiyasi — zaif, yomon jihozlangan, yomon ta'minlangan. Germaniya yordam qildi — ammo yetarli emas. Urush davomida Usmonli armiyasida 800,000 askar halok bo'ldi — jangda va kasallikdan.

URUSH TUGADI: IKKALASI MAG'LUB BO'LDI

1918-yil. Germaniya — G'arbiy frontda charchab Qoldi. Amerika urushga kirdi. Antanta kuchaydi.

Usmonli — Arabistonda, Mesopotamiyada, Falastinda mag'lub bo'ldi. Arab qo'zg'oloni kuchaydi.

Oktobr 1918 — Usmonli Mudros sulhini imzoladi. Urushdan chiqdi.

Noyabr 1918 — Germaniya taslim bo'ldi.

Ikkalasi ham mag'lub. Ikkalasi ham imperiya sifatida yo'qoldi.

Versal shartnomasi Germaniyani jazolandi. Katta hududlar olindi. Katta kontribusiya. Germaniya harbiy kuchi cheklandi. Germaniya yelkani past bo'lib qoldi — 1945-gacha.

Usmonli uchun — Sevr shartnomasi (1920). Bu yanada qattiqroq edi. Usmonli Anatoliyaning ham ko'p qismini yo'qotishi kerak edi. Yunon, arman, kurd davlatlari tuzilishi kerak edi. Dardanel — xalqaro nazoratga.

Ammo Usmonlida — Mustafa Kemal ko'tarildi. U Sevr shartnomаsiga qarshi kurashdi. Kurtuluş Savaşı — Mustaqillik urushi (1919-1923). U g'alaba qildi. Yunon qo'shinlarini haydadi. Yangi chegaralar chizildi.

1923-yil — Lozan shartnomasi. Yangi chegara. Yangi davlat — Turkiya Respublikasi. Usmonli imperiyasi o'rnida zamonaviy Turkiya.

NIMA UCHUN BU ITTIFOQ MUHIM?
Bu ittifoq — faqat ikki davlatning harbiy hamkorligi emas edi. U tarixni o'zgartirdi.

Birinchi ta'sir: Yaqin Sharqning bugungi haritasi.
Usmonli yengilgach — Britaniya va Fransiya Yaqin Sharqni bo'lishdilar. Sykes-Piko shartnomasi. Iroq, Suriya, Livan, Falastin — sun'iy chegаralar bilan tuzildi. Bu chegaralar bugun ham muammo.

Ikkinchi ta'sir: Germaniyaning ruhiy jarohati.
Mag'lubiyat — Germaniyani sindirdi. Ammo butunlay emas. U qayta ko'tarilib keldi — 1933-da. Adolf Gitler. Ikkinchi jahon urushi. Bu — Birinchi jahon urushining davomi edi. Va Usmonli-Germaniya ittifoqining oqibati — vaqt bo'yicha uzaygan.

Uchinchi ta'sir: Islom dunyosi va G'arb munosabati.
Usmonlining yengilishi — Muslim dunyosi uchun og'ir zarbа edi. Xalifalik 1924-da tugatildi. Butun islom dunyosi tarixida birinchi marta — xalifa yo'q. Bu — diniy va siyosiy jarohаt.

Bu jarohat hali ham davolanmagan.

SABOQLAR
Birinchi saboq: Izolyatsiya — eng katta xavf.
Germaniya ham, Usmonli ham izolyatsiyada edi. Ikkalasi ham "hamma bizga qarshi" deb his qildi. Shuning uchun bir-birini topdilar. Ammo izolyatsiyadan chiqishning yo'li — ittifoq emas, diplomatiya. Ittifoq — qisqa muddatli yechim. Diplomatiya — uzoq muddatli.

Ikkinchi saboq: Kuchsiz va kuchli ittifoq — teng emas.
Germaniya va Usmonli ittifoqida — Germaniya katta, Usmonli kichik. Kichik tomon har doim katta tomonning strategiyasiga bo'ysunadi. Bu — adolatli emas, ammo bu siyosat realligi. Haqiqiy ittifoq — tenglar o'rtasida bo'ladi.

Uchinchi saboq: Umumiy dushman — mustahkam asos emas.
Ular umumiy dushman asosida birlashdilar — Rossiya, Britaniya, Fransiya. Ammo umumiy dushman yo'qolganda yoki o'zgarganda — ittifoq ham sinadi. Haqiqiy ittifoq — umumiy qadriyatlar va manfaatlar asosida quriladi. Faqat dushman asosida emas.

To'rtinchi saboq: Geosiyosat — har doim din va mafkuradan kuchli.
Vilgelm II Damashqda fes kiydi. "Musulmonlarning do'stiman" dedi. Bu — mafkura. Ammo haqiqiy sabab — geosiyosat. Din va mafkura — niqob. Manfaat — mohiyat. Tarix shuni ko'rsatadi: davlatlar o'z manfaati uchun harakat qiladi. Mafkura — bu manfaatni qoplashga xizmat qiladi.

Beshinchi saboq: Imperiyalar — o'z zaifliklarini yashira olmaydi.
Usmonli — "Yevropa kasali" edi. Germaniya — kech kelgan va izolyatsiyada. Ikkalasi ham bu zaifliklarni ittifoq bilan yashirishga harakat qildi. Ammo zaiflik — ittifoq bilan yashirilmaydi. U faqat vaqtincha berkitiladi. Urush kelganida — zaiflik yana paydo bo'ladi.

YAKUNIY SO'Z
Usmonli va Germaniya ittifoqi — zaruratdan tug'ildi. Ikkisi ham yolg'iz edi. Ikkisi ham qo'rqardi. Ikkisi ham kuchliroq ko'rinishni хohlardi.

Vilgelm II Damashqda fes kiydi — bu ramziy edi. Ammo ramzlar urushni yutmaydi. Reаl kuch, real resurslar, real strategiya yutadi.

Ikkalasi ham yo'qoldi. Ikkalasi ham imperiya sifatida tugadi.

Ammo ularning xaritasi — Yaqin Sharqning bugungi haritasi — hali ham biz yashaydigan dunyo. Sykes-Piko chegaralari — hali ham mojarolar. Arman, kurd, falastin masalalari — hali ham hal bo'lmagan.

1914-1918 — to'rt yillik urush. Ammo uning oqibatlari — bir asrdan ortiq davom etmoqda.
Tarix — o'tmish emas. U — bugunning ildizi.

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Odamning faqat bitta narsasi bor - bu uning irodasi."

Epiktet©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

Suiqasdga uchragan AQSH prezidentlari

https://www.youtube.com/watch?v=xDAhx-tOKjQ

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Kuchli odamlar har doim sodda va bu soddalik ularning asosiy kuchidir."

Lev Tolstoy©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Tojning haqiqiy porlashi olmoslarda emas, balki siz yurtingizga olib kelgan tinchlik va quvonchda. Oddiy yashang, lekin chuqur o'ylang"

Elizaveta Petrovna©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Agar siz haqiqatan ham kimligingizni bilsangiz, unda hech qanday tashqi haqorat sizning yuragingizga zarar etkaza olmaydi va boshqa odamlarning xushomadgo'yligi sizni yo'ldan ozdirmaydi."

Seneca©️

Https://t.me/tarixi_dunyo