"Sizning yaralaringiz mag'lubiyat alomati emas, bu sizning kurashganingiz va sabr-toqatingizdan dalolat beradi."

Maksim Gorkiy©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

BUYUK PYOTR: ROSSIYANI UYG'OTGAN GIGANT SHAXSIYAT

Izoh pastdagi postlarda 👇

Https://t.me/tarixi_dunyo

BUYUK PYOTR: ROSSIYANI UYG'OTGAN GIGANT SHAXSIYAT

U mamlakatini uxlayotgan ko'rdi. Va uni — zo'rlab — uyg'otdi.

1697-yil. Gollandiya. Amsterdam porti.
Bir ishchi — ko'zga tashlanmas , oddiy kiyimda — kemaxonada ishlayapti. Yog'och yo'nаdi. Mix qoqadi. Boshqa ishchilar bilan birga — tong dan kechgacha.
Ammo bu oddiy ishchi emas edi.

U — Pyotr Mixaylov deb ro'yxatdan o'tgan. Ammo uning haqiqiy ismi — Pyotr Alekseyevich Romanov. Rossiya imperatori. Rossiya tarixida davlatning eng kuchli hukmdori.

U nima qilmoqda bu yerda?

U kema qurishni o'rganmoqda. O'z qo'llari bilan. Chunki Rossiyada — kema quruvchi yo'q. Dengiz floti yo'q. Va u — dengiz flotini xohlaydi.

Yonidagi golland usta qaradi. "Bu bola tez o'rganadi," deb o'yladi. "Kim u o'zi?"

Hech kim indamadi.

Rossiya imperatori — yog'och yo'nab, mix qoqib, kema qurish siri ni o'rganmoqda.

Bu — Pyotrning mohiyati edi.

BOSHLANISH: STRELTSY VA QILICHLAR
1672-yil, 9-iyun. Moskva.

Pyotr tug'ildi. Tsar Aleksey ning o'n to'rtinchi farzandi. Ko'p bola — ko'pi o'lib ketgan. Pyotr omon qoldi.
Uning bolaligi — shafqatsiz edi.

1676-yil — otasi vafot etdi. Pyotr — 4 yoshda.
1682-yil — Streltsy qo'zg'oloni. Streltsy — Rossiyaning eski harbiy sinfi, o'q otuvchi askarlar. Ular eski tartibni yoqladi.

10 yoshli Pyotr — Kremldagi balkonda turdi. Va ko'rdi.
Streltsylar saroydagi zodagonlarni qidirib kirdi. Ularning ba'zilarini — Pyotrning ko'zi oldida — nayzaga sanchib, tashqariga tashlandi. Pyotrning amakisi — Artamon Matveev — balkondan yerga otildi. Pastda — nayzalar.
10 yoshli bola bu sahnani ko'rdi.

Bu sahna — Pyotrni butun umr ta'qib qildi. U hech qachon Streltsyni kechirmadi. Va u hech qachon eski Rossiyani — bu sahnaning fonini — kechirmadi.

IKKI TSAR: G'ALATI DAVR
1682-da — Pyotr va uning akasi Ivan V — birga tsar e'lon qilindi. Ikki tsar — bir vaqtda. Bitta taxt — ikki o'rindiqli.

Ammo amalda — hech biri boshqarmadi. Ularning opasi Sofiya — regent sifatida — Rossiyani boshqardi.

Pyotr — saroy siyosatidan chetda qoldi. Bu — omad edi. Uning uchun.

U Moskvadan tashqarida — Preobrazhenskoe qishlog'ida — erkin o'sdi. Kitob o'qidi. O'ynadi. Ammo u — oddiy o'yinlar o'ynamadi.

U — harbiy o'yinlar o'ynadi

"O'YIN" ARMIYASI: HAQIQIY KUCHGA AYLANGAN
Pyotr bolaligida — qishloq bolalaridan "o'yin" armiyasi tuzdi. Ularni kiyintirdi — harbiy kiyimda. Mashq qildirdi — harbiy usulda. O'yin — deb boshlandi.

Keyin — bu o'yin jiddiy bo'ldi.

Preobrazhensky va Semyonovsky polklari — dastlab "o'yin" askarlari. Keyinchalik — Rossiyaning eng yaxshi gvardiya polklari. Ular Pyotrning tayanchi bo'ldi. Umrining oxirigacha.

Pyotr qishloqda yasharkan — u Moskva chetidagi Nemets sloboda — "Nemis mahallasi"ni topdi.

Bu mahallada — gollandlar, nemislar, inglizlar, shvedlar — Rossiyada ishlayotgan xorijiylar yashardi.

Muhandislar. Shifokorlar. Harbiy mutaxassislar. Savdogarlar.

Pyotr — ularnikiga bordi. Ulardan o'rgandi. Astronomiya. Matematika. Muhandislik. Dengiz ishi.

Va u tushundi: Rossiya — bu odamlar bilganlaridan ming yil orqada.

Bu tushunish — hamma narsani o'zgartirdi.

SOFIYANI AG'DARISH: HAQIQIY HOKIMIYAT
1689-yil. Pyotr — 17 yoshida. Sofiya hali regent.

Streltsy — yana harakatga keldi. Bu safar — Sofiya buyrug'i bilan — Pyotrni yo'q qilish uchun.

Pyotr kechasi — oyoq yalang, kiyimsiz — qochdi. Troitsa monastiriga. U yerda — o'z gvardiyalarini yig'di.

Armiya — Pyotr tomonini tanladi. Sofiya — qo'lga olindi. Monastirga yuborildi. Umrbod.

Pyotr — 17 yoshida — haqiqiy hokimiyatni qo'liga oldi.

Ammo dastlab — u davlatni boshqarishga shoshilmadi. U o'rganishda davom etdi. Nemets slobodada. Kemalar qurdi. Dengizda suzdi.

Va 1697-da — Buyuk Elchixona — katta diplomatik missiya — Yevropaga yo'l oldi.

BUYUK ELCHIXONA: IMPERATOR SAYYOH BO'LDI
1697-1698-yil. 18 oy. 250 kishilik missiya.

Rasmiy maqsad: Turkiyaga qarshi ittifoq qurish.

Haqiqiy maqsad: Pyotr Yevropani o'z ko'zi bilan ko'rmoqchi edi.

U "Pyotr Mixaylov" nomi bilan sayohat qildi. Yashirincha. Har doim — yashirincha emas, chunki uning bo'yi — 2 metr 13 santimetr — hammaga ko'rinarli edi.

Ammo u — tsarlik sharafiga ega bo'lmay sayohat qilishni xohladi.

Gollandiya. Kema zavodida ishladi. Haqiqatan. Mix qoqdi. Yog'och yo'ndi. Zavodchilar — bu bahaybat ishchi kim ekanini bilishardi. Ammo u ishladi — ular bilan birga.

Angliya. Qirol Vilgelm III bilan uchrashdi. Ingliz dengiz arsenalini ko'rdi. Parlamentga bordi — pinhona.

Xizmatkorlar qatorida o'tirdi. "Bu qiziq narsa — qirol va xalq bir yerda gaplashibdi," dedi u.

Avstriya. Vena. Diplomatiya. Harbiy tizim.

U hamma joyda — olimlar, muhandislar, dengizchilar, hunarmandlar yolladi. Rossiyaga kетayotganda — 800 dan ortiq xorij mutaxasis — u bilan birga.

Keyin — 1698-yil, yoz. Tez xabar. Streltsy — yana qo'zg'olon.

Pyotr — darhol qaytdi.

STRELTSY NI TUGATISH: SHAFQATSIZ HISOB

Pyotr Moskvaga qaytdi.
Qo'zg'olon — allaqachon bostirilgan edi. Ammo Pyotr — bu bilan to'xtamadi.

U tekshirdi. Kim yalqovlik qilgan? Kim eski tartibni yoqlagan? Kim Sofiya tarafida?

So'roq — qiynoq bilan. Natija — minglab qatl.

1698-yil, kuz. Pyotr — shaxsan — ba'zi Streltsy larni qatl qildi. Tarixchilar yozadi — u o'z qo'li bilan bolta ko'tardi.

Boyarlarni — zodagonlarni — ham qatnashishga majbur qildi. Ular ham qatl qilsinlar. Eski tizimning odamlarini.
14,000 dan ortiq Streltsy — qatl qilindi, surgun qilindi, tarqatib yuborildi.

Streltsy — eski Rossiyaning ramzi edi. Pyotr bu ramzni yo'q qildi.

Endi — yangi Rossiya qurishga hech narsa to'sqinlik qilmaydi.

SOQOL SOLIG'I: ENG G'ALATI ISLOHOT
1698-yil, kuz. Bir kecha boyarlar — zodagonlar — Pyotrni kutib olish uchun yig'ildi.

Pyotr kirdi. Qo'lida — qaychi.

Va zodagonlarning soqollarini — o'zi — kesа boshladi.
Bu — tom ma'noda. Tarixchilar yozgan. Pyotr saroydagi mehmonlarning soqolini kesdi.

Nima uchun?
Rossiyada soqol — diniy va madaniy ramz edi. Ortodoks cherkov — soqol muqaddas dedi. "Xudo insonni soqol bilan yaratgan — soqolni kesish Xudoga qarshi."

Pyotr dedi: "Xurofot. Yevropa — soqolsiz. Biz ham shunday bo'lamiz."

Soqol solig'i — joriy qilindi. Soqol saqlаmoqchi? To'la.

Yiliga — daromadingga qarab. Badavlat uchun — katta summa. U to'lagandan keyin — mis belgi beriladi: "Soqol solig'i to'langan." Bu belgini — soqol saqlaganlаr — ko'kragiga taqib yurishi kerak.

Bu islohot — kulgili koʻrinardi. Ammo mohiyati chuqur.
Pyotr — Rossiya madaniyatini Yevropa usulida o'zgartirmoqchi edi. Va u — soqoldan boshladi.

SHIMOLIY URUSH: SHVETSIYAGA QARSHI
1700-yil. Pyotr bir narsani xohladi: dengizga chiqish.

Rossiya — ulkan mamlakat. Ammo uning dengiz chiqishi yo'q. Boltiq dengizi — Shvetsiyaning. Qora dengiz — Usmonlining. Rossiya — ichkarisida qamalib qolgan.

Pyotr Boltiq dengizini xohladi.

Shvetsiya — o'sha paytda Yevropaning eng kuchli harbiy davlatlaridan biri. Qiroli — Karl XII — 18 yoshida.
Ko'pchilik o'yladi — yosh, tajribasiz.

1700-yil — Narva jangi. Pyotrning 40,000 armiyasi — Karl XII ning 8,000 askariga qarshi. Nisbat — besh baravarga ko'p.

Natija: Rossiya tor-mor qilindi. 10,000 yo'qotildi. Karl XII — yosh, ammo daho general — Rossiyani bir soatda sindirdi.

Pyotr — qochdi. Uning uchun — bu shunchaki sharmandalik emas edi. Bu — saboq edi.

MAG'LUBIYATDAN — O'RGANISH
Narva dan keyin Pyotr nima qildi?
Ko'pchilik — yarashuvga yoki taslim bo'lishga o'tar edi.
Pyotr — islohotni tezlashtirdi.

U cherkov qo'ng'iroqlarini eritdi — to'p quyish uchun. U yangi fabrikalar ochdi — qurol ishlab chiqarish uchun. U yangi armiya tuzdi — Yevropa usulida o'qitilgan. U zamonaviy artilleriya tashkil qildi.

8 yil davomida — u Rossiyani qayta qurdi. Harbiy jihatdan.

1709-yil — Poltava jangi. Karl XII — bu safar Ukrainaga kirib kelgan. Qishda. Dahshatli sovuqda. Uning armiyasi — charchagan, suvsiz, ochlik.

Pyotrning armiyasi — tayyor, yangi, zamonaviy.

Poltava — Karl XII ning eng katta mag'lubiyati. Shved armiyasining 2/3 — yo'q qilindi yoki asir olindi. Karl XII — qochdi. Usmonliga.

Bu g'alaba — Yevropani larzaga keltirdi. Rossiya — endi kuchli davlat.

Pyotr "Imperator" unvonini oldi. Rossiya — imperiyaga aylandi.

SANT-PETERBURG: BOTQOQLIKDA TUSHGAN ORZU
1703-yil. Neva daryosi deltasi. Botqoqlik. Sovuq. Hech narsa yo'q.

Pyotr bu yerda to'xtadi. Va dedi: "Bu yerda — shahar bo'ladi."

Yaqinlar hayron qoldi. Bu yer — botqoqlik. Suv. Loy. Kasallik. Qurishning o'zi — dahshatli.

Ammo Pyotrga yoʻq deb aytib bo'lmaydi o'lib ketish hech gapmas.

Qurilish boshlandi. Shvetsiya bilan urush davomida. Bir vaqtda.

100,000 dan ortiq ishchi. Ko'pchiligi — majburiy. Serf — rus quli. Ular botqoqda — yozda chivin, qishda sovuq — ishladi. O'lganlar — minglar bilan. Ularni hech kim hisoblаmadi .

Tarixchilar deydi: "Sant-Peterburg — suyaklar ustiga qurilgan shahar."

Ammo shahar qurildi. 10 yil ichida — ulkan, go'zal, Yevropa usulida. Kanallar. Keng ko'chalar. Barokko saroylar.

Pyotr uni — "Shimolning Venetsiyasi" dedi.

1712-yil — Pyotr poytaxtni Moskvadan Sant-Peterburgga ko'chirdi.

Bu — ramziy qadam edi. Eski Rossiya — Moskva. Yangi Rossiya — dengiz bo'yida, Yevropaga qarab.

ISLOHOTLAR: HAMMA NARSANI O'ZGARTIRISH
Pyotr — faqat harbiy islohot qilmadi. U — hamma narsani o'zgartirdi.

ARMIYA
Avvalgi Rossiya armiyasi — Streltsy, zodagonlar otliqlari, tartibsiz. Pyotr — yangi armiya.

Majburiy harbiy xizmat. Hayot davomida. Har 25 xonadon — bir askar. Yevropa usulida o'qitilgan. Yevropa qurollar bilan jihozlangan.

Urush oxirida — Rossiya armiyasi: 200,000 askar. Yevropaning eng katta armiyalaridan biri.

DENGIZ FLOTI
1696-da — Rossiya bitta harbiy kemaga ega emas edi.
Pyotr vafotida — 1725-yil — 48 Line kema, 787 ta boshqa kema.

Noldan. 30 yilda.

MA'MURIYAT
Pyotr eski boyar duma — zodagonlar kengashi — ni bekor qildi. O'rniga — Senat. 9 a'zo. Pyotr tayinlagan.

Ammo professional — eski tug'ilishga emas, malakaga asosida.

"Darajalar jadvali" — 1722-yil. Bu — inqilobiy hujjat.
Davlat xizmatida 14 daraja. Birinchidan — o'n to'rtinchigacha. Pastdan boshlab — yuqoriga ko'tarilish mumkin. Tug'ilish emas — xizmat — darajani belgilaydi.

Dehqon o'g'li — agar xizmat qilsa, yuqoriga chiqsa — zodogon bo'la olardi. Bu — Rossiyada birinchi marta.

TA'LIM
Pyotr — maktablar ochdi. Matematika. Muhandislik. Dengiz ishi. Artilleriya.

Zodagonlar — Yevropaga o'qishga majburiy yuborildi.

Qaytib kelguncha — uylanish, xizmat — taqiqlangan.

Gazeta — Rossiyada birinchi marta. 1703-yil. "Vedomosti." Pyotr o'zi — ba'zan maqola yozdi.

Akademiya — 1724-yil, Pyotr vafotidan oldin tashkil qilindi. Ilmiy akademiya. Yevropaning eng yaxshi olimlari taklif qilindi.

CHERKOV
Bu — eng dramatik islohot.

Rossiyada — Patriarx. Cherkov boshlig'i. U — tsardan mustaqil kuchga ega edi. Ba'zan — tsarga qarshi turardi.

Patriarx Adriyan 1700-da vafot etdi. Pyotr — yangi patriarx saylamaslikni buyurdi.

21 yil — Rossiyada patriarx bo'lmadi.

1721-da — Pyotr cherkovni davlatga bo'ysundirdi.

Muqaddas Sinod — davlat boshqaruvi ostidagi cherkov organi.

Cherkov — endi davlat institutiga aylandi.
Bu qaror — Rossiya cherkovini 1917-yil inqilobigacha — davlat nazoratida ushlab qoldi.

TAQVIM VA ALFAVIT
Pyotr — taqvimni o'zgartirdi. Rossiyada yil 5508-yilda edi — Xudoning olam yaratganidan beri hisoblangan.
Yangi yil — sentabrda.

Pyotr — Yevropa taqvimini joriy qildi. 1700-yil — 1700 bo'ldi. Yangi yil — yanvarda.

Kirill alifbosini — soddalashtirdi. Keraksiz harflarni olib tashladi. Yangi — "civil script" — fuqarolik yozuvi.

PYOTR SHAXS SIFATIDA: GIGANT VA KOFIR
Pyotr — shaxs sifatida — juda murakkab edi.

Jismonan — 2 metr 13 santimetr. O'sha davrda — dahshatli balandlik. Oddiy odam uning yelkasigacha yeta olmas edi. U xonaga kirsa — boshqa odamlar mayda ko'rinar edi. Jismoniy kuch — ulkan. Temir milni — qo'li bilan bukardi.

Ammo qo'llari — titrardi. Epilepsiya yoki boshqa nerv kasalligidan. U stressli lahzalarda — yuzining bir tomoni titrardi. Bu — Streltsy qo'zg'oloni ko'rganida boshlangan deyishadi.

Shaxsiy hayot — tartibsiz. U ichardi — ko'p. Uning "Ichki kengashi" — "Eng Muhtasham, Eng Masxaraboz va Ichadigan Sobor" — deyilardi. Ular kechasi davom etadigan, vino to'la ziyofatlar o'tkazar edi.

Birinchi xotini — Evdokiya. Onasi tanlagan. Pyotr uni — 1698-da — monastirga yubordi. Farzandi bor edi — Aleksey. Ammo Pyotr xotinini sevmasdi.

Anna Mons — nemis qizi. Pyotr yillar davomida sevdi. Ammo u — boshqa bilan turmush qurdi.

Marta Skavronskaya — keyinchalik Yekaterina I. Litva dehqon qizi. Asirga tushgan. Rus generallar qo'lida. Keyin — Menshikov qo'lida. Keyin — Pyotrga yetib keldi.

Pyotr — uni sevdi. Haqiqatan. U unga — imperator unvonini berdi. Vafotidan keyin — u birinchi ayol imperator bo'ldi.

O'g'li Aleksey — fojia. Aleksey — eski Rossiyani yoqladi. U otasiga qarshi — pinhona faoliyat olib bordi.
Avstriyaga qochdi.

Pyotr — o'g'lini qaytarib oldi. Kechirdi dedi. Keyin — sud qildi. Aleksey — qiynoqqa solindi. 1718-yil — qamoqxonada vafot etdi. Rasmiy sabab — insult.

Ammo ko'pchilik — qiynoqdan o'lgan deyishadi.
Pyotr — o'z o'g'lini o'ldirdi. Bilvosita. Lekin o'ldirdi.

Bu — uning eng og'ir yuki edi. Yoki — bo'lmadi. Hech kim bilmaydi. U hech qachon bu haqida — ommaviy — gapirmadi.

PYOTRGA QARSHILIK: KO'RINМАGAN TOMONI
Tarix kitoblari — ko'pincha Pyotrni qahramonlashtiradi.

Ammo haqiqat murakkabroq.
Serf — rus quli — Pyotr davrida yanада og'irlаshdi. Islohotlar uchun pul kerak edi. Pul — soliqdan. Soliq — dehqondan. Dehqon — allaqachon qashoq. Pyotr soliqlarni ikki baravarga oshirdi.

Serf lar — Sant-Peterburgni qurdi. Ularni hisoblashmadi. O'lganlаr — almashtirildi. Yangilari keltirildi.

Dоn qo'zg'oloni — 1707-1709. Kondratiy Bulavin boshchiligida. Serf lar, qochqin dehqonlar, kazaklar — isyon ko'tardi. Yuz minglab odam. Pyotr — shafqatsiz bostirdi. Bulavin — o'ldirildi. Qo'zg'olon — qonda botirildi.

Streltsylar qatli. Ko'plab tarixchilar — bu qatlni — zaruriy emas, intiqomiy deyishadi.

Din ta'qibi. Eski imon — Raskol — cherkov islohotlariga qarshi bo'lgan xristianlar. Pyotr ularni ta'qib qildi.

Ko'pchiligi — qochdi. Uzoq shimolga. Sibirga.
Pyotr — Rossiyani o'zgartirdi. Ammo ko'pchiligi uchun — bu o'zgarish — yaxshilikka emas edi.

SO'NGGI YILLAR VA O'LIM
1724-yil. Pyotr — 52 yoshida. Kasal. Buyrak kasalligi. Ammo to'xtamadi.

Neva daryosida — kema halokatga uchradi. Askarlаr suv ichida. Pyotr — suzib bordi. Ularni qutqarishga yordam berdi. Sovuq suv. Kechasi.

Bu — so'nggi zarbа bo'ldi. Kasal og'irlashdi.

1725-yil, 28-yanvar. Pyotr — 52 yoshida — vafot etdi.
U voris tayinlamagan edi. Alekseyni o'ldirgan edi.

Boshqa o'g'li — go'dakligida vafot etgan.

Uning o'limidan keyin — Rossiyada 37 yil — beqarorlik. 6 imperator va imperatritsa. Ko'pi — saroy to'ntarishlari orqali. Gvardiya polklari — taxtni hal qildi.

Pyotr tuzgan tizim — uning o'limi bilan — bir muddat to'xtab qoldi.

Ammo Rossiya — o'zgargan edi. Qaytib avvalgiday bo'lmaydi.

U QANCHALIK BUYUK EDI?
Bu — eng muhim savol.

Buyuklik tarafdorlari deydi:
U Rossiyani — 50 yil ichida — bir asr oldinga silkitdi.
Dengiz floti — noldan. Zamonaviy armiya — noldan. Sanoat — noldan. Fan akademiyasi — noldan. Yangi poytaxt — noldan. Rossiya — uning davrida
Yevropaning kuchli davlatiga aylandi. Bu — biror hukmdor qilgan eng katta transformatsiyalardan biri.

Tanqidchilar deydi:
U bu o'zgarishlarni — millionlab oddiy odamning azоbi hisobiga qildi. Serf lar — yanada qulroq bo'ldi. Qo'zg'olonlar — qonda botirildi. O'z o'g'lini o'ldirdi. Cherkovni — davlat quroliga aylantirdi. Shaxsiy erkinlik — uning davrida yo'q edi.

Tarixchi Vasiliy Klyuchevsky yozgan: "Pyotr islohotlari — xalq uchun emas, davlat uchun qilindi. Davlat mustahkam bo'ldi. Xalq — holdan toydi."

Haqiqat ehtimolоan o'rtada:
Pyotr — buyuk edi. Shubhasiz. Uning energiyasi, qobiliyati, qat'iyati — tarixda kam uchraydi. U haqiqatan ham Rossiyani o'zgartirdi.

Ammo "buyuk" — axloqiy bahо emas. Chingiz Xon ham "buyuk" — u qancha odamni o'ldirgan bo'lsa ham.

Buyuklik — miqyosni anglatadi. Axloqni emas.
Pyotr — ulkan miqyosda harakat qildi. Bu — aniq. Uning harakatlari — axloqan murakkab. Bu ham — aniq.

SABOQLAR
Birinchi saboq: Rahbar o'zi o'rgansа — hamma o'rganаdi.

Pyotr — imperator bo'la turib — gollandiya kemaxonasida ishchi sifatida ishladi. Mix qоqdi. Yog'och yo'ndi. Bu — performans emas edi. U haqiqatan o'rganmoqchi edi. Rahbar o'rganishni to'xtатsа — tashkilot ham to'xtaydi. Rahbar o'rgansа — madaniyat shakllanadi. Pyotr bu madaniyatni — shaxsiy namuna orqali — Rossiyaga kiritdi.

Ikkinchi saboq: Mag'lubiyat — tugatmaydi, o'rgatadi.
Narva — dahshatli mag'lubiyat. Ko'pchilik bu yerda to'xtardi. Pyotr — tezlashtirdi. 8 yil islohotdan keyin — Poltava. G'alaba. Narva bo'lmasa — Poltava bo'lmasdi.

Eng qimmat saboqlar — muvaffaqiyatdan emas, mag'lubiyatdan. Savol — mag'lubiyatdan keyin nima qilishda.

Uchinchi saboq: O'zgarish — har doim muxolif yaratadi.
Pyotr islohotlari — katta qarshilikka uchradi. Streltsy. Eski zodagonlar. Diniy muhofazakorlar. Oddiy xalq.

Hech qanday katta o'zgarish — hamma tomonidan qo'llab-quvvatlanmaydi. O'zgarish — har doim kimningdir manfatini buzadi. Rahbar bu qarshilikka tayyor bo'lishi kerak. Pyotr tayyor edi. Ba'zan — haddan oshgan darajada.

To'rtinchi saboq: Tizim — shaxsdan uzoqroq yashashi kerak.

Pyotr 52 yoshida vafot etdi. Voris yo'q. Tizim — beqarorlashdi. Bu — uning eng katta xatosi. U institutlar qurdi. Ammo ularni — faqat o'zi tutib turdi. U ketganda — institutlar silkindi. Haqiqiy rahbar — o'zisiz ham ishlaydigan tizim quradi. Pyotr buni to'liq qila olmаdi.

Beshinchi saboq: Zo'ravonlik bilan qurilgan buyuklik — mo'rt.

Pyotr Rossiyasining poydevori — serf mehnati, qatllar, zo'ravonlik. Bu poydevor — saqlanib qolmadi. 1917-yil inqilobi — Romanovlar sulolasini tugatdi. Pyotr qurgan imperiya — ikki asr yashadi. Keyin — xuddi ichidan yemirilib — quladi. Zo'ravonlik bilan qurilgan narsalar — bir kuni — ichidan portlaydi.

YAKUNIY SO'Z
2 metr 13 santimetrlik gigant — 1672-yilda tug'ildi. U — 10 yoshida qon ko'rdi. 17 yoshida hokimiyatni qo'liga oldi. 25 yoshida — Yevropada ishchi bo'lib ishladi. 30 yoshida — Shvetsiyadan yengildi. 37 yoshida — Shvetsiyani ezdi. 52 yoshida — vafot etdi.

Bu 52 yilda — u Rossiyani tanib bo'lmas darajada o'zgartirdi.

Dengiz yo'q edi — dengiz paydo bo'ldi. Sanoat yo'q edi — sanoat paydo bo'ldi. Zamonaviy armiya yo'q edi — paydo bo'ldi. Yevropa darajasidagi poytaxt yo'q edi — Sant-Peterburg paydo bo'ldi.

U muqaddas emas edi. U — shafqatsiz, ichar, majbur qiluvchi, ba'zan vahshiy edi.

Ammo u — haqiqatan istar edi. O'rganishni istar edi. O'zgartirishni istar edi. Va o'zidan boshlar edi.

Rossiya imperiyasi — 1917-yilgacha davom etdi. Uning poytaxti — Sant-Peterburg — bugun ham turadi. Uning akademiyasi — bugun ham ishlaydi. Uning harbiy an'analari — bugun ham Rossiya armiyasida.

Pyotr — 300 yil oldin o'lgan. Ammo u qurgan dunyo — hali ham biz ko'rgan dunyoning bir qismi.

Bu — buyuklikning o'lchovi.
Yaxshimi, yomonmi — bu boshqa savol.
Ammo uning ta'siri — shubhasiz.

PS: Reaksiya bosilar eee post yozgani motivatsiya tushib ketyabdi😾

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Do'stlik, sadoqat, yuksak g'oyalar - bularning barchasi ajoyib, lekin aslida odamlar ko'pincha ikkita rag'bat bilan oldinga intilishadi: oltin va yaralangan g'urur."

Aleksandr Dyuma©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Eski qirg'oqni yo'qotish uchun jasorat topmaguningizcha, siz yangi ufqlarga suzib ketolmaysiz."

Uilyam Folkner©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

MOVIY DUBULG'ALAR: TINCHLIK HIMOYACHILARI YOKI KUZATUVCHILAR?

Izoh pastdagi postlarda 👇

Https://t.me/tarixi_dunyo

MOVIY DUBULG'ALAR: TINCHLIK HIMOYACHILARI YOKI KUZATUVCHILAR?

Ular qurol ko'tarib keldi — ammo otishga haqqi yo'q edi. Ular tinchlik o'rnatish uchun keldi — ammo urush davom etdi.

1994-yil. Ruanda. Aprel.
General Romeo Dallaire — kanadalik — BMT kuchlarining Ruandadagi qo'mondoni — Nyu-Yorkka shifrli xabar yubordi.

Xabarda yozilgan edi: "Xututlar qurol to'playapti. Tutsi larni qirg'in qilish rejalashtirilgan. Menga ruxsat bering — qurol omborlarini yo'q qilishga. Hozir. Ertaga kech bo'ladi."

Nyu-York — BMT shtab-kvartirasi — javob berdi.
"Yo'q. Siz kuzating. Aralashmang."

Dallaire xatni o'qidi. Yana o'qidi.
Keyin — qo'llarini boshiga qo'ydi.

Keyingi 100 kunda — 800,000 odam — asosan tutsilar — o'ldirildi. O'rtacha — kuniga 8,000. Soatiga 333. Daqiqasiga 5-6.

Dallaire ning 2,500 askari — ko'rdi. Kuzatdi. Va — hech narsa qilolmadi.

Chunki buyruq shunday edi.

Bu — BMT tinchparvar kuchlarining eng og'ir lahzalaridan biri.
Va bu lahza — eng muhim savolni tug'diradi:
Tinchlikparvar kuchlar — aslida nima qiladi?

BOSHLANISH: G'OYA QAYERDAN KELDI?
1945-yil. Ikkinchi jahon urushi tugadi. 70-85 million odam o'lgan. Insoniyat — o'ziga qaradi. Va dedi: "Bu qaytmasligi kerak."

BMT — Birlashgan Millatlar Tashkiloti — tuzildi. 51 ta asoschi davlat. Maqsad — tinchlik saqlash.
Ammo qanday?
BMT Nizomida — Xavfsizlik Kengashi — 5 doimiy a'zo: AQSh, SSSR, Britaniya, Fransiya, Xitoy. Ularning har biri — veto huquqiga ega. Bir a'zo qarshi bo'lsa — hech narsa qilinmaydi.

Muammo darhol ko'rindi: Sovuq urush boshlandi. AQSh va SSSR — bir-biriga qarshi. Ikkalasi ham — veto ishlatdi. Hamma narsaga.
BMT — falaj bo'ldi.

BIRINCHI TINCHLIKPARVAR: TASODIFIY IXTIRO
1948-yil. Isroil — mustaqillik e'lon qildi. Arab davlatlari — hujum qildi. Urush.

BMT — kuzatuvchilar yubordi. Qurolsiz. Faqat ko'rish uchun.

Bu — birinchi "tinchlikparvar" missiya edi. Rejalanmagan. Tasodifiy.

Keyingi yil — 1949 — UNTSO: BMT Yaqin Sharq kuzatuv tashkiloti. Hali ham mavjud. 75 yildan beri.

1956-yil — Suvaysh inqirozi. Misr Suvaysh kanalini milliylаshtirdi. Britaniya, Fransiya, Isroil hujum qildi.

BMT Bosh kotibi Dag Hammarshold — yangi g'oya taklif qildi: qurollangan tinchlikparvar kuchlar. Ular ikkі tomon o'rtasida — bufer zona — turadi. Otishmaydi. Ammo mavjudligi — zo'ravonlikni kamaytiradi.

Birinchi rasmiy BMT tinchlikparvar missiyasi — UNEF — 1956-yil. Misr va Isroil o'rtasida.

Bu g'oya uchun — Hammarshold Nobel tinchlik mukofotini oldi. 1961-da.

Ammo 1967-da — Misr BMT kuchlarini haydadi. Va urush boshlandi.
Birinchi missiya — muvaffaqiyatsiz tugadi.

QANDAY ISHLAYDI: NAZARIYA VA AMALIYOT
NAZARIYA — CHIROYLI

BMT tinchparvar kuchlari uchta printsip asosida ishlaydi.

Birinchi: Tomonlarning roziligi. BMT kuchlari faqat ikkala tomon roziligida kiradi. Majburiy emas.
Ikkinchi: Betaraflik. BMT kuchlari hech qaysi tomonni yoqlamaydi. Ular — hakam, ishtirokchi emas.
Uchinchi: Minimal kuch. Faqat o'z-o'zini himoya qilish uchun qurol ishlatiladi.

Bu printsiplar — 1956-yilda tuzilgan. Va hali ham rasmiy.

AMALIYOT — MURAKKABROQ
Amalda — bu printsiplar ko'pincha qarama-qarshi keladi.
Rozilik muammosi. Fuqarolar urushida — qaysi tomon?

Hukumat rozilikni beradi. Isyonchilar — yo'q. BMT kiradimi? Ko'pincha — kirmaydi. Yoki kechikib kiradi.

Betaraflik muammosi. Bir tomon — oddiy xalqni o'ldirsa — BMT betaraf bo'la oladimi? Betaraflik — ba'zan — zolimni himoya qilish degani.

Minimal kuch muammosi. Oddiy xalqni oʻldirmoqchi bo'lgan qurollangan guruh — BMT askari oldidan o'tsa— askar nima qiladi? Ko'radi? Yoki toʻxtatishga harakat qiladimi? Ikkinchi holda — minimal kuchmi?

Bu qarama-qarshiliklar — BMT tinchparvar missiyalarining asosiy muammosi.

MUVAFFAQIYATLAR: HAQ BO'LGANLAR
Hamma narsa muvaffaqiyatsiz emas. Ba'zi missiyalar — ishladi.

NAMIBIYA — 1989-1990: MUKAMMAL MISSIYA
Bu — ko'pchilik bilmaydi. Ammo bu — BMT ning eng muvaffaqiyatli missiyalaridan biri.

Namibiya — Janubiy Afrika nazoratida. 23 yillik urush. SWAPO — ozodlik harakati — Janubiy Afrikaga qarshi. Kubа askarlari — bir tomonda. Janubiy Afrika — ikkinchi tomonda.

1989-yil. Kelishuv. BMT — UNTAG missiyasini yubordi. 8,000 askar. 1,700 politsiyachi. 2,000 fuqarolik xodim.

Ular nima qildi?
Janubiy Afrika qo'shinlari — chekinishini nazorat qildi. SWAPO kurashchilarini — qurolsizlantirdi. Qamoqdan — siyosiy mahbuslar — chiqarilishini nazorat qildi. Saylov — 1989-yil noyabr — o'tkazildi.

Natija: Namibiya mustaqil bo'ldi. 1990-yil, 21-mart. Tinch. Qonsiz.

SWAPO rahbari Sam Nujoma — prezident bo'ldi.
Bu missiya — hamma printsiplar asosida ishladi. Ikkala tomon — rozilikni berdi. BMT — betaraf edi. Kuch ishlatilmadi.

Namibiya — bugun — Afrikaning eng barqaror demokratiyalaridan biri.

KAMBODJA — 1991-1993: URUSHDAN SAYLOVGACHA
Kambodja — 20 yillik dahshat. Pol Pot va Xmer Rouge — 1,7 million odam o'ldirdi. Keyin — Vetnam bosib oldi. Keyin — fuqarolar urushi.

1991-yil — Paris bitimi. To'rta tomon — hukumat, Xmer Rouge, ikki muxolif guruh — kelishdi.

BMT — UNTAC — ulkan missiya. 22,000 askar. 3,600 politsiyachi. 1,000 dan ortiq fuqarolik xodim.

Ular nima qildi? Kambodja ma'muriyatini boshqardi — to saylovgacha. Radio. Pochta. Politsiya. Hamma narsa.

1993-yil may — saylov. 4,2 million kambodjalik — ovoz berdi. 90 foiz ishtirok.

Yangi hukumat. Yangi konstitutsiya.
Mukammal emas — Xmer Rouge ba'zi hududlarni nazorat qilishda davom etdi. Ammo katta urush — to'xtadi.

EL-SALVADOR — 1991-1995: TINCHLIK BITIMI KUZATUVI

El Salvador — 12 yillik fuqarolar urushi. 75,000 odam o'lgan.

1992-yil — Chapultepek bitimi. Hukumat va FMLN — isyonchilar — kelishdi.

BMT — ONUSAL — kichik missiya. 1,000 dan ortiq xodim.

Ular nima qildi? Inson huquqlari buzilishlarini nazorat qildi. FMLN qurolsizlanishini kuzatdi. Yangi milliy politsiya — yaratilishida yordam berdi.

Natija: El Salvador — urushdan chiqdi. Demokratiya — o'rnadi.

Bu missiya — kam askar, katta natija — BMT uchun model bo'ldi.

SHARQIY TIMOR — 1999-2002: MUSTAQILLIK QO'LLAB-QUVVATLOVCHI
Sharqiy Timor — Indoneziya tomonidan bosib olingan edi. 1975-dan. 24 yil. 100,000 dan ortiq odam o'lgan.

1999-yil — referendum. 78 foiz — mustaqillik uchun ovoz berdi.

Indoneziya tarafdori militsiyalar — zo'ravonlik boshladi. Shaharlar yoqildi. Odamlar o'ldirildi.

BMT — INTERFET — Avstraliya boshchiligida tez missiya. Keyin — UNTAET — to'liq boshqaruv missiyasi.
BMT — Sharqiy Timor ni boshqardi. To'liq. Politsiya. Sud. Ma'muriyat. 3 yil davomida.

2002-yil — Sharqiy Timor mustaqil davlat bo'ldi.
Bu — BMT ning eng to'liq muvaffaqiyatlaridan biri.

MUVAFFAQIYATSIZLIKLAR: QON VA SHARMANDALIK
SOMALI — 1993: MOGADISHU KO'CHALARIDA
1991-yil. Somali — davlat qulab tushdi. Urush lordlari — shaharlarni bo'lishib oldi. Ocharchilik — 300,000 odam o'ldi.

BMT — gumanitar yordam yubordi. Ammo urush lordlari — yordamni o'g'irladi.
1992-yil — UNOSOM — kichik kuzatuv missiyasi. Yetarli emas.
1993-yil — AQSh boshchiligida — UNITAF — 37,000 askar. Oziq-ovqat yetkazish ta'minlandi.

Keyin — xato qaror. BMT urush lordi Muhammad Farrax Aidid ni tutishga qaror qildi.

1993-yil, 3-4 oktyabr — Mogadishu jangi.
AQSh "Delta Force" va "Rangers" — Aidid ni tutishga harakat qildi. Operatsiya — noto'g'ri ketdi. Ikki vertolyot — otib tushirildi. 18 amerikalik askar — o'ldi. 73 — yaralandi. Somaliyaliklar — 500-1000 o'lik.

Amerikalik askarning jasadi — Mogadishu ko'chalarida sudralib yurildi. Bu manzara — butun dunyo teleko'rsatuvlarida.

AQSh — qaytib ketdi. BMT — missiyani toraytirdi.
Oqibat: Aidid tutilmadi. Somali — beqarorlikda qoldi. 30 yildan beri.

"Kichik jang" — katta siyosiy halokatga aylandi. Va AQSh — keying o'n yilda — Afrika da qo'shin yuborishdan qo'rqdi.

Ruandada — shu qo'rquv — aralashishga yo'l qo'ymadi.

BOSNIYA— SREBRENITSA: ENG QORONG'U SAHIFA
1992-1995. Bosniya urushi. Serblar, xorvatlar, bosniyaliklar — bir-biriga qarshi.

BMT — UNPROFOR — 39,000 askar. Yevropaning qalbida.

1993-yil — BMT Srebrenitsa ni "xavfsiz hudud" deb e'lon qildi. Bosniyalik musulmonlar — o'sha yerga qochdi.
40,000 dan ortiq.
BMT — himoya va'da berdi.

1995-yil, 11-iyul. Serb qo'shinlari — general Mladic boshchiligida — Srebrenitsa ga kirdi.

BMT ning 400 niderlandiyalik askari — ko'rdi. Va — qilolmadi hech narsa.

Serb qo'shinlari — erkak va o'g'il bolalarni — alohida ajratdi. 8,000 dan ortiq.
8-9 kunda — ularni qatl qildi.

8,000 odam. "Xavfsiz hudud" da. BMT "himoyasi" ostida.
Bu — Ikkinchi Jahon Urushidan keyingi Yevropadagi eng katta qirgʻin.

Niderlandiyalik askarlar — bugun ham bu bilan yashaydi. Ko'pchiligi — psixologik trauma. Ba'zilari — o'z joniga qasd qildi.

Niderlandiya hukumati — 2019-yil — rasmiy kechirim so'radi.

Mladic — 2017-yil — Xalqaro sud tomonidan — urush jinoyatchisi. Umrbod qamoq.
Ammo 8,000 odam — qaytmaydi.

RUANDA — 1994: ENG OG'IR SAVOL
Biz allaqachon boshlagan yerga qaytamiz.
General Dallaire — oldindan bilgan edi. U ogohlantirgandi. Ruxsat so'ragandi.
Nyu-York — rad etdi.

Nima uchun?
Birinchi sabab: Somali. 6 oy oldin — Mogadishu. AQSh — yo'qotganidan keyin — ketdi. Endi — Ruandaga aralashish — siyosiy jihatdan imkonsiz edi. AQSh kongressi — "Afrika ga yana askar yuborilmasin" dedi.

Ikkinchi sabab: Ta'rif. BMT va AQSh — "genotsid" so'zini ishlatmadi. Ular "etnik zo'ravonlik" dedi. Nima uchun? Genotsid — 1948-yil BMT konventsiyasiga ko'ra — aralashishni talab qiladi. "Zo'ravonlik" — majburiy emas.
Yig'ilishlarda — AQSh vakili — "genotsid" so'zini ishlatmaslik uchun — maxsus ko'rsatma olgandi.

Dallaire ning 2,500 askari — 100 kunda — 800,000 odam oʻldirilishini kuzatdi.

Dallaire keyinchalik kitob yozdi: "Qoʻl siqib Shaytonga" — Shake Hands with the Devil. U yozdi: "Biz to'xtata olardik. Ruxsat berilmadi."

Bill Klinton — keyinchalik — bu — uning eng katta afsusi dedi.
Afsus — 800,000 odamni qaytarmaydi.

KONGO: ENG MURAKKAB MISSIYA
1960-yildan beri — BMT Kongoda. Hali ham.
Bu — BMT tariхining eng uzoq, eng murakkab, eng qimmat missiyasi.

MONUSCO — 20,000 dan ortiq askar. Yiliga 1 milliard dollar. BMT byudjetining katta qismi.

Natija? Aralash.
Yaxshisi: Ba'zi hududlarda — zo'ravonlik kamaydi. Humanitar yordam — yetkazildi. Saylovlar — o'tkazildi.

Yomoni: Sharqiy Kongoda — 100 dan ortiq qurollangan guruh — hali ham faol. 6 milliondan ortiq odam — koʻchgan. Har yili — minglab o'lim.

2023-yil — M23 harakati — Goma shahrini oldi. BMT askarlari — shahar yaqinida turdi. Kirolmadi.
Kongoliklar — ko'chada BMT mashinalarini yoqdilar. "Siz himoya qilmayapsiz."

BMT — javob berdi: "Bizning mandatimiz — bu."
Mandat — o'zgacha narsani anglatadi. Kongoliklar uchun — bu tushunarsiz.

LIVAN — UNIFIL: 45 YILLIK MISSIYA
1978-yil. Isroil Livanga kirib, chiqib ketdi.
BMT — UNIFIL yubordi. Vaqtinchalik.
46 yil o'tdi. UNIFIL — hali shu yerda.

Nima qildi?
2006-yil urushdan keyin — 10,000 askar. Ular Hizbulloh va Isroil o'rtasida — bufer. Hizbulloh — janubiy Livanda qurol to'pladi. UNIFIL — ko'rdi. To'xtata olmadi.

2024-yil — Isroil yana Livanga kirdi. UNIFIL askarlari — postlarda qoldi. Ba'zi postlar — Isroil tomonidan urildi.
46 yillik missiya. Natija — noaniq.

NIMA UCHUN ISHLAMAYDI: TIZIMLI MUAMMO
BMT tinchparvar kuchlari — ba'zan muvaffaqiyatsiz bo'lishining sabablari ko'p. Ammo asosiy — beshta.

BIRINCHI MUAMMO: VETO
Xavfsizlik Kengashi — 5 doimiy a'zo — har biri veto ishlatishi mumkin.

Rossiya — o'z ittifoqchilarini himoya qiladi. Xitoy — ham. AQSh — Isroilni. Fransiya va Britaniya — o'z manfaatlarini.

Ruanda da — biror kuchli davlatning "manfaati" yo'q edi. Shuning uchun — hech kim qiziqmadi.
Suriya da — Rossiya veto ishlatdi. 16 marta. BMT — hech narsa qila olmadi.

Veto — BMT ni falaj qiladi.

IKKINCHI MUAMMO: ASKARLAR QAYERDAN KELADI
BMT o'z armiyasiga ega emas. Missiya e'lon qilinsa — davlatlar askar yuboradi — ixtiyoriy.

Kim yuboradi? Ko'pincha — kambag'al davlatlar. Bandglades, Hindiston, Pakistan, Nepal, Efiopiya.

Nima uchun? Askarlar maoshi — BMT tomonidan to'lanadi. Bu — ularning davlat byudjeti uchun — daromad.

Boy davlatlar — kamdan-kam yuboradi. Chunki ularning askarlari — qimmatroq. Va siyosiy xavf — katta.

Natija: BMT askarlari — ko'pincha kam o'qitilgan, kam jihozlangan, motivatsiyasi past.

UCHINCHI MUAMMO: NOANIQ MANDAT
"Tinchlikni saqlang" — bu nima degani?

Fuqarolarni himoya qilish — mandatda. Ammo qanday? Kuch bilan? Qancha kuch? Kim qaror qiladi?

Srebrenitsa da — niderlandiyalik askarlar — aslida kuch ishlatishlari mumkin edi. Ammo rozilikni kutishdi. Nyu-Yorkdan. Nyu-York — kechikdi.

Noaniq mandat — qo'mondonlarni falaj qiladi.

TO'RTINCHI MUAMMO: RESURSLAR
BMT tinchparvar byudjeti — yiliga taxminan 6-7 milliard dollar.

Bu — AQSh mudofaa byudjetining 1 foizidan kam.
Yetarli emas. Hech qachon yetarli bo'lmagan.

BESHINCHI MUAMMO: SIYOSIY IRODA
Oxir-oqibat — hamma narsa siyosiy irodaga borib taqaladi.

Kuchli davlatlar — aralashishni xoxlaganda — aralashadi. Istamaganda — BMT mandatini bloklaydi yoki e'tibor bermaydi.

Ruanda — kuchli davlatlar istamasdi. Shuning uchun — hech narsa bo'lmadi.

Kosova — NATO aralashdi. BMT mandatsiz. Lekin — g'alaba.

Libiya — 2011-yil — BMT mandati bor edi. NATO — Qaddafiy ni ag'dardi. Lekin keyingi davr rejalashtirilmadi. Libiya — hali ham tartibsiz.

Siyosiy iroda — eng muhim resurs. Va u — ko'pincha — u yo'q.

JINOYATLAR: MOVIY DUBULG'ALAR OSTIDAGI QORONG'ULIK

Bu — eng og'ir mavzu.
BMT tinchparvar askarlari — ba'zi joylarda — himoya qilishlari kerak bo'lgan xalqni ekspluatatsiya qildi.

Gаiti — 2004-2017. Nepal askarlari — vabo kasalligini olib keldi. 10,000 gaiti lik — o'ldi. BMT — yillar davomida rad etdi. Keyin — tan oldi. Afsuslandi. Kompensatsiya to'lamadi.

Kongo, Gаiti, Janubiy Sudan, Liberiya. BMT askarlari — jinsiy ekspluatatsiya va zo'rlash holatlari aniqlandi.
Qurbonlar — himoya qilishlari kerak bo'lgan odamlar.

Javobgarlik muammosi. Askarlar — o'z davlatlarining qonuniga bo'ysunadi. BMT — ularni jinoiy javobgarlikka torta olmaydi. Ular uylariga qaytadi. Ko'pi — hech narsa bo'lmaydi.

2015-yilgacha — 2,000 dan ortiq jinsiy ekspluatatsiya holati — qayd etildi. Asl raqam — ko'proq.
Bu — tinchparvar kuchlarining eng qora sahifasi.

TAQQOSLASH: BMT VS NATO VS IKKI TOMONLAMA
Ba'zi holatlarni solishtirish — qiziq natiqa beradi.

Kosova — 1999. BMT mandatsiz — NATO hujum qildi. Serbiya — Kosovadan chiqdi. BMT keyinroq — boshqaruv missiyasi o'rnatdi. Aralash natija — ammo zo'ravonlik to'xtadi.

Sierra Leone — 2000. RUF isyonchilar BMT askarlarini garovga oldi. Britaniya — BMT mandatsiz — o'z askarlari ni yubordi. Ikki hafta — isyon bostirildi. BMT missiyasi — stabilizatsiya qildi.

Fransiya — Afrika da. Fransiya — sobiq mustamlakalarida — ko'p marta aralashdi. Ko'pincha — BMT mandatsiz. Ba'zan — zo'ravonlik to'xtatdi. Ba'zan — siyosiy sabab bor edi.

Xulosa: Ba'zan — bir kuchli davlatning hal qiluvchi harakati — BMT ning yillar davomida qilolmaganini bir oyda qiladi.

ISLOHOTLAR: NIMA O'ZGARYAPTI?
BMT — muvaffaqiyatsizliklardan o'rgandi. Asta-sekin.
2000-yil — Brahimi hisoboti. Islohotlar taklifi. Mandatlar — aniqroq bo'lishi kerak. Resurslar — yetarli bo'lishi kerak. Askarlar — yaxshiroq o'qitilishi kerak.

Ba'zi o'zgarishlar — amalga oshdi. Ba'zilari — hali qog'ozda.

"Himoya qilish majburiyati" — R2P — 2005. Davlat o'z fuqarolarini himoya qilmasa — xalqaro hamjamiyat — aralashish huquqiga ega.

G'oya — yaxshi. Amalda — veto bloklaydi. Suriya — 2011-dan — 500,000 dan ortiq o'lgan. R2P — ishlamadi.

Hozirgi islohotlar. BMT — 2023-yilda — tinchparvar kuchlarni yangilash haqida muhokama qildi. Tez reaksiya kuchlari. Yaxshiroq jihozlash. Kuchliroq mandat.

Ammo — siyosiy iroda kerak. Va u — hali yetarli emas.

SABOQLAR
Birinchi saboq: Tinchlik — qurol bilan emas, siyosat bilan saqlanadi.

BMT tinchparvar kuchlari — qurol bilan tinchlik o'rnatmagan joylarda muvaffaqiyat qozongan.
Namibiya, El-Salvador, Kambodja — siyosiy kelishuv bo'lgan joylarda — BMT muvaffaqiyatli bo'ldi. Kelishuv bo'lmagan joylarda — Kongo, Somali, Ruanda — BMT qurollari befoyda bo'ldi. Tinchlik — avvalo siyosiy. Harbiy kuch — faqat qo'llash vositasi.

Ikkinchi saboq: Kuzatuvchi va himoyachi — tubdan farq.

BMT kuchlari ko'p hollarda — kuzatuvchi sifatida keldi. Himoyachi deb da'vo qildi. Bu nomuvofiqlik — hayotga tushdi Srebrenitsa da. Agar siz "himoya qilaman" desangiz — himoya qilish uchun resurslаr va iroda bo'lishi kerak. Aks holda — va'da — eng xavfli yolg'on.
Chunki odamlar unga ishonib — o'zini himoya qilishni to'xtatadi.

Uchinchi saboq: Tizim — eng zaruriy ammo baʼzan zaif qiladi.
BMT — veto tizimi — bitta kuchli davlatga — hamma narsani bloklash huquqi beradi. Bu — tizimni bir tomondan barqaror qiladi. Ikkinchi tomondan — falaj qiladi. Islohotsiz — BMT kuchli davlatlar roziligi bo'lmagan joylarda — harakat qila olmaydi. Va kuchli davlatlar — ko'pincha — o'z manfaatlarini ko'radi. Insonlarniki emas.

To'rtinchi saboq: Javobgarliksiz hokimiyat — korrupsiyaga olib keladi.
BMT askarlari — o'z davlatlariga bo'ysunadi. BMT ga emas. Jinoyat qilsalar — BMT javob berolmaydi. Bu — impunity — jazosizlik — yаraтadi. Jazosizlik — suiste'molni rag'batlantiradi. Himoya qiluvchi — o'zi himoyasizlarga zarar yetkazadi. Bu — tizimning eng og'ir nuqsoni. Va bugun ham hal etilmagan.

Beshinchi saboq: Niyat yetarli emas — resurs va iroda kerak.
BMT tinchparvar kuchlari — niyat jihatdan — yaxshi. Ular tinchlik uchun keladi. Ammo niyat — resurs va siyosiy irodasiz — hech narsa. Ruanda da niyat bor edi — Dallaire aralashishni xohladi. Resurs ham bor edi — 2,500 askar. Ammo siyosiy iroda — Nyu-Yorkdan — yo'q edi. Va 800,000 odam o'ldi. Hayotda ham — yaxshi niyat va harakat — ikki turli narsa.

YAKUNIY SO'Z
Dallaire — 1994-da — Ruandadan ketgan. Kanada ga qaytgan. U — yillar davomida — giyohvand moddalar va alkogol bilan kurashgan. Depressiya. U bir necha marta o'z joniga qasd qilishga uringan.

U yozgan: "Men 800,000 odamni ko'rdim. Men ularni qutqara olardim. Mеnga ruxsat berilmadi."

Bu gap — BMT tinchparvar kuchlarining butun tarixini bir jumlada aks ettiradi.

Ular — tinchlik xоhlaydi. Haqiqatan. Moviy dubulg'a — bu xohishning ramzi.

Ammo xohish — yetarli emas. Tizim — kuchli davlatlarning manfaatlariga asoslangan. Va kuchli davlatlar — ko'pincha — o'z manfaatlarini ko'radi.
Namibiya — tinchlik topdi. Ruanda — yo'q. Sharqiy Timor — mustaqil bo'ldi. Kongo — hali urushda. Kambodja — demokratiya. Somali — hali tartibsiz.

Bir xil tashkilot. Bir xil dubulg'a. Turli natija.
Nima farq qildi? Har safar — siyosiy iroda. Kelishuv. Resurs. Va — ba'zan — omad.

BMT tinchparvar kuchlari — mukammal emas. Ular ko'p marta muvaffaqiyatsiz bo'lgan. Ammo alternativa — hech narsa qilmaslik — ko'pincha — yanаda yomonroq.
Dunyoda — hali bitta daho yechim yo'q. BMT — eng yaxshisi emas. Ammo boshqasi ham yo'q.

Va shu bilan — biz yashashga majburmiz.
Dubulg'a — moviy. Niyat — yaxshi. Tizim — nuqsonli.
Insoniyat — shunday.

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Atrofingizdagi butun dunyo bema'nilik va yolg'onga aylanayotgan bo'lsa ham, sizning vazifangiz fikrlashning mutlaq ravshanligini saqlash va olomon tomonidan qo'yilgan har qanday illyuziyalarni mensimaslikdir."

Jonatan Svift©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

📹 Gitler armiyasidagi o‘zbeklar | Turkiston legioni | TARIX RAKURSI |
👤 #Alimoff

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Dunyo tsikllarda ishlaydi: har bir turg'unlikdan keyin yuksalish bo'ladi, har bir bo'rondan keyin tinchlik bo'ladi."

Xitoy donoligi©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Biz azob-uqubatlarimizdan zavqlanishni yaxshi ko'ramiz, har bir kichik muvaffaqiyatsizlikni universal dramaga aylantiramiz."

Lord Bayron©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

Nemis iti 2001 yilda Jahon savdo markazi vayronalari ostida omon qolganlarni 20 soatlik qidiruvdan so'ng dam olmoqda.

Veterinariya shifokorlarining so‘zlariga ko‘ra, qidiruvga jalb qilingan ko‘plab hidlovchi itlar tirik odamlar o‘rniga faqat jasadlar topilgani uchun stress va tushkunlikka tushishgan.

Ularning kayfiyatini biroz ko'tarish va ularga ishonch berish uchun mutaxassislar itlar nihoyat "omon qolganlardan" kamida bittasini topdik deb o'ylashlari uchun bir nechta ko'ngillilardan vayronalar orasiga yashirinishni so'rashgan.

Https://t.me/tarixi_dunyo