Uning vaziri — Nizom ul-Mulk — ma'muriy daho. Ikkisi birga — ideal juftlik.

Alp Arslon — g'arbga qaradi. Vizantiya imperiyasi — Anatoliyani nazorat qilardi. Bu yer — boy, sersuv, unumdor. Saljuqiylar — bu yerni xohladi.

MANZIKERT: TARIXNING BURILISH NUQTASI
1071-yil, 26-avgust. Manzikert. Sharqiy Anatoliya, Vаn ko'li yaqini.

Vizantiya imperatori Romanos IV Diogenes — ulkan armiya bilan keldi. 40,000-70,000 askar. Vizantiya, Rus, Franklar, Uzlar, Pecheneklar — ko'p millatli professional armiya.

Alp Arslon — 30,000-40,000. Ko'pchiligi otliq.
Romanos — Saljuqiylarga mag'lubiyat bermoqchi edi. Bir marta va abadiy.
Jang boshlandi.

Alp Arslon — "yolg'on chekinish" taktikasini ishlatdi. Vizantiya markazi — quvib keldi. Va — o'raldi.

Ammo buning ustiga — Vizantiya qo'shinida xiyonat. Andronikos Dukas — Vizantiya generali — o'z kuchlarini orqaga tortdi. Ba'zi tarixchilar — bu ataylab deyishadi. Ba'zilari — tushunmovchilik.

Romanos — o'ralgan. Jang qilishda davom etdi. Shaxsan. Ammo — asirga tushdi.
Vizantiya imperatori — Saljuqiy qamoqida.

Bu — Yevropani larzaga keltirdi.

Oqibatlar:
Romanos ozod qilindi — to'lov evaziga. Ammo u Konstantinopolga qaytganda — taxtdan ag'darildi. Ko'zlari o'yib olindi. Qamoqxonada o'ldi.
Vizantiya — ichki nizolarga tushdi. Anatoliya — Saljuqiylarga asta-sekin o'tdi.

Bu o'tish — Anatoliyaning demografiyasini o'zgartirdi. Turklar — o'rnashdi. Bugungi Turkiya — shu o'tishning natijasi.

Va Manzikert — Birinchi Salib yurishini keltirib chiqardi. 1096-yil. Vizantiya — yordam so'radi. Papa — javob berdi.

Bir jang. O'n yillar oqibat.

MALIKSHOH VA NIZOM UL-MULK: OLTIN DAVR
Alp Arslon 1072-da vafot etdi — asir tomonidan pichoqlanib. Uning o'g'li — Malikshoh — taxtga o'tirdi. 18 yoshida.

Malikshoh davrida — 1072-1092 — Saljuqiy imperiyasi cho'qqisiga yetdi.

Imperiya chegaralari: Markaziy Osiyodan Anatoliyaga. O'rta er dengizidan Forsga. Ulkan. Xilma-xil. Kuchli.

Ammo bu kattaliklarni boshqarish — oson emas edi.
Bu yerda — Nizom ul-Mulk — tarixning eng buyuk vazirlaridan biri — ishga kirdi.

NIZOM UL-MULK: DAVLAT QURILISHINING DAHOSI
Abul Ali Hasan ibn Ali at-Tusiy — laqabi Nizom ul-Mulk — "Davlatning tartibi."

U 30 yil — Alp Arslon va Malikshoh davrida — Saljuqiy imperiyasini boshqardi. Amalda.

U nima qildi?
Birinchi: Iqta tizimi — yer taqsimlash tizimi. Harbiy rahbarlarga — yer berildi. Ular bu yerdan soliq yig'ib, o'z qo'shinlarini ta'minlaydi. Markaziy byudjetga kam xarajat — ko'p askar. Aqlli.

Ikkinchi: Nizomiya madrasalari. Bu — Nizom ul-Mulkning eng buyuk merosi.

U butun imperiyada — Bag'dod, Nishopur, Hirot, Isfahon, Basra — madrasalar qurdirdi. Bu madrasalarda — din, falsafa, huquq, matematika o'qitildi. Bepul. Stipendiya bilan.

Nizomiyalar — o'sha davrning universitetlari edi. Va ular — islom olamida bilimning tarqalishida ulkan rol o'ynadi.

Bu madrasalardan — kim o'qidi? Omar Hayyom — shoir va matematik. Al-G'azzoliy — islomning eng buyuk filosoflaridan biri.

Uchinchi: "Siyosatnoma" — Nizom ul-Mulk yozgan kitob. Davlat boshqaruvi haqida. Bu kitob — o'rta asr siyosiy falsafasining eng muhim asarlaridan biri.

Unda yozilgan: "Adolatli hukmdor — kuchli hukmdor. Zolim hukmdor — o'z vayronasini o'zi quradi."

Bu so'zlar — Malikshoh qabul qildimi? Qisman.

OMAR HAYYOM: SALJUQIY SAROYIDAGI DAHO
Omar Hayyom — Nishopur dan. Malikshoh uni saroyga taklif qildi.

Hayyom nima qildi saroyda?
Taqvim islohoti. Malikshoh uni yangi taqvim tuzishga tayinladi. Hayyom — 8 olim bilan birga — Jaloliy taqvimi ni tuzdi. Bu taqvim — astronomik jihatdan — bugungi Grigoriy taqvimidan aniqroq.

Astronomiya. U rasadxona qurdi. Yulduzlarni o'rgandi.
Algebra. U kubik tenglamalarni yechishda — yangi usullar kashf qildi.

Ruboiylar. Uning she'rlari — to'rt misralik, chuqur, faylasufona. Keyinchalik — Edward FitzJerald ularni inglizchaga tarjima qildi. "Rubaiyat of Omar Khayyam" — G'arbda mashhur kitobga aylandi.

Bir satr: "Kecha keldi va ketdi, bu kabi yana kelur — Lekin sen va men ketgach, qaytmaymiz, bilgil."

Saljuqiy saroyida — bu darajadagi aql.

AL-G'AZZOLIY: ISLOM FALSAFASINI O'ZGARTIRGAN ODAM
Abu Hamid Muhammad al-G'azzoliy — Tus shahrida tug'ilgan. Nizomiya madrasasida o'qidi. Keyin — Bag'dod Nizomiyasida o'qituvchi.

37 yoshida — u hamma narsani tashlab ketdi. Professor. Shon-shuhrat. Pul.

U — ma'naviy inqirozda edi. "Bilim — haqiqiy imonni bermayapi."

U — sufilikka — tasavvufga — yuzlandi. Sayohat qildi. Yozdi.

Uning asosiy asari — "Ihyo Ulum ad-Din" — "Din ilmlarini tiriltirish." Bu kitob — islom ilohiyotini — falsafa bilan — tasavvuf bilan — birlashtirdi.

Keyinchalik bu kitobni — islomning eng muhim asarlaridan biri deyishadi. Qur'ondan keyin.
Saljuqiy imperiyasi — bu dahoni — yaratdi. Nizomiya madrasalari — unga zamin berdi.

SALIB YURISHLARI: TO'QNASHUV
1096-yil. Birinchi Salib yurishi.
Yevropa dan — yuz minglab odamlar — Quddusga yo'l oldi. Ularning maqsadi — "Muqaddas yer" ni musulmonlardan qaytarib olish.

Bu davrda Saljuqiylar — o'zaro nizolarda edi. Markaziy hokimiyat — zaiflashgan. Turli Saljuqiy shahzodalar — bir-biriga qarshi.

Shu zaiflik — Salib jangchilari uchun — imkoniyat edi.
1099-yil — Salib jangchilari Quddusni oldi. Dahshatli qatl'iam. Yahudiy, musulmon, hatto xristian — ko'pchilik o'ldirildi.

Saljuqiylar — yetib kelolmadi. Ichki nizolar — ularni ushlab turdi.

Ammo Salib yurishlari — Saljuqiylarga qarshi to'g'ridan-to'g'ri kurash ham bо'ldi.

1097-yil — Dorilayum jangi. Salib jangchilari Rum Saljuqiylari ni mag'lub qildi. Anatoliyaning bir qismi — Salib jangchilari nazoratiga o'tdi.

1101-yil — Mersivan jangi. Danishmandlar va Saljuqiylar birlashib — ikkinchi salib yurishini mag'lub qildi.

Salib yurishlari — Saljuqiy imperiyasini to'g'ridan-to'g'ri qo'rqitmadi. Ammo chegaralarni qisdi. Resurslarni sarflattirdi.

RUM SALJUQIYLARI: ANATOLIYADA ALOHIDA TARMOQ
Saljuqiy imperiyasi — parchalangan vaqtda — Anatoliyada alohida qirollik yashadi.

Rum Saljuqiylari — 1077-1308. 230 yil.
"Rum" — arabcha Rim degani. Ular Vizantiya yerlarida yashagani uchun — Rum deb atashdi.

Poytaxti — Ko'nya. Hozirgi Turkiya.
Bu kichik davlat — o'z oltin davrini ko'rdi. XIII asr boshida.

Alaaddin Kaykubod I — 1220-1237 — eng buyuk Rum Saljuqiy sultoni. U Ko'nyani — go'zal shaharга aylantirdi. Karvon yo'llari — rivojlandi. Savdo — gulladi. Me'morchilik — ulkan.

Bu davrda Ko'nyada — Jaloliddin Rumiy yashadi.

RUMIY: SALJUQIY MEROSINING ENG YORQIN YULDUZI
Jaloliddин Muhammad Rumiy — 1207-yilda, Balxda tug'ilgan. Oilasi Mo'g'ullar bosqinidan qochib, Ko'nyaga keldi.

U Ko'nyada — Rum Saljuqiylari saroyida — yashadi. Yozdi. O'qitdi.

Uning asosiy asari — "Masnaviy" — 25,000 baytdan iborat. Fors tilida. Tasavvuf falsafasi. Muhabbat. Xudo. Inson.

Bu kitob — forscha adabiyotning cho'qqisi deyiladi.
Rumiyning Sema — aylanib raqsga tushish — tasavvuf an'anasi. Bugun ham Ko'nyada — har yili — Rumiy xotirasiga — Sema marosimi.

Rumiy — G'arbda ham mashhur. Uning she'rlari — inglizcha tarjimada — ko'p yillar AQSh da eng ko'p sotilgan she'riyat kitobi bo'ldi.

Saljuqiy Ko'nyasi — bu dahoga — joy berdi.

ICHKI PARCHALANISH: IMPERIYA NIMA UCHUN YIQILDI?

Malikshoh 1092-yilda vafot etdi. 37 yoshida. To'satdan. Ba'zi tarixchilar — zaharlangаn deyishadi.

Xuddi shu yili — Nizom ul-Mulk — o'ldirildi. Assassin — Hasanning fidoyilari tomonidan.

Bir yilda — ikki ustun yo'qoldi.
Va imperiya — tez parchalana boshladi.

VORISLIK MUAMMOSI
Saljuqiylarda — vorislik qoidasi aniq emas edi. Kim taxtni oladi — kuchli bo'lgan.

Malikshoh ning to'rt o'g'li — bir-biriga qarshi urush qildi.
Bu urushlar — 20 yil davom etdi. Imperiya — zaiflashdi. Viloyatlar — mustaqil bo'ldi. Mahalliy hukmdorlar — o'z yo'lini tutdi.

IQTA TIZIMINING KAMCHILIGI
Nizom ul-Mulk ning iqta tizimi — aqlli edi. Ammo — uzoq muddatda — muammo yaratdi.

Harbiy rahbarlar — yer oldi. Yerdan — boylik. Boylikdan — o'z armiyasi. O'z armiyasidan — mustaqillik da'vosi.

Markaziy hokimiyat — asta-sekin — yer egalari ustidan nazoratni yo'qotdi. Ular — nomigagina Saljuqiyga bo'ysunadigan — amalda mustaqil edi.

ISMOILIYLAR: ICHKi DUSHMAN
Hasan ibn Sabboh — 1090-yilda — Alamut qal'asini egalladi. Ismoiliy shia harakati.

Ular — "Assassinlar" deb mashhur bo'ldi. Siyosiy qotillik — ularning qurol edi. Nizom ul-Mulk — ularning eng mashhur qurboni.

Saljuqiy rahbarlari — doimo xavf ostida edi. Bu xavf — siyosatni qotib qo'ydi. Har bir qaror — ehtiyot bilan. Har bir uchrashuv — qo'rquv bilan.

MO'G'ULLAR: SO'NGGI ZARBA
1219-1221. Chingizxon — Xorazm imperiyasini ezdi. Markaziy Osiyo — vayron bo'ldi.

Saljuqiylar bu vaqtda — allaqachon parchalangan edi. Ular — mo'g'ullarga to'liq qarshilik ko'rsata olmadi.

1243-yil — Ko'sedag' jangi. Mo'g'ul armiyasi — Hulagu boshchiligida — Rum Saljuqiylari ni mag'lub qildi.

Rum Saljuqiylari — mo'g'ul vassaliga aylandi. Nominal mustaqillik. Amalda — mo'g'ul nazorati.

1308-yil — oxirgi Rum Saljuqiy sultoni — vafot etdi. Voris qоlmadi.
Saljuqiy imperiyasi — rasmiy — tugadi.
Ammo ularning merosi — qoldi.

MEROS: ULAR NIMA QOLDIRDI?
Saljuqiylar — 250 yil. Ular qoldirgan narsa — bugun ham ko'rinadi.

TURKIYA — SALJUQIY MEROSI
Bugungi Turkiya aholisi — asosan turk. Bu — Saljuqiylar davrida boshlandi. Ular Anatoliyaga — turk ko'chmanchilarini — olib keldi. Vizantiyaliklar — asta-sekin — assimilyatsiya bo'ldi yoki qochdi.
Anatoliyaning "Turkiya" ga aylanishi — Saljuqiy ishi.

SUNNI ISLOMNING QAYTA TIKLANISHI
Abbosiylar kuchsizligida — shia Buyidlar, shia Fotimiylar — sunni islomni bosim ostiga qo'ygandi.

Saljuqiylar — sunni kuchini tikladilar. Ular — xalifani himoya qildi. Nizomiya madrasalari — sunni ilohiyotini tarqatdi.

Al-G'azzoliy — Nizomiyada yetishdi. Uning asarlari — sunni islomni intellektual jihatdan mustahkamladi.
Bu ta'sir — bugun ham davom etmoqda.

ME'MORCHILIK
Saljuqiy me'morchiligi — o'ziga xos uslub yaratdi.
Muqarnas — stalaktit bezak. Karvon saroylar — yo'l bo'yida. Masjidlar — ulkan gumbaz bilan.

Bu uslub — keyingi islom me'morchiligiga — Usmonlilar, Safaviylar — ta'sir qildi.
Ko'nyada — Saljuqiy me'morchilik namunalari — bugun ham turibdi.

SALIB YURISHLARI BILAN ALOQA
Saljuqiylar — Salib yurishlarining bevosita sababi. Manzikert — Vizantiyani zaiflashtirdi. Vizantiya — Papadan yordam so'radi. Papa — Salib yurishini e'lon qildi.

Salib yurishlari — G'arb va Sharq munosabatini — asrlar davomida — belgilab qo'ydi.

Bu munosabatning ildizi — Saljuqiylarda.

SABOQLAR
Birinchi saboq: Legitimlik — kuchdan muhimroq.
To'g'rulbek harbiy jihatdan kuchli edi. Ammo u xalifadan — legitimlik oldi. "Sharq va G'arbning Sultoni" unvoni — harbiy g'alabadan ko'ra ko'proq berdi. Xalq — kuchga emas, qonuniy hokimiyatga bo'ysunadi. Bugun ham — kuchli rahbarlar legitimlikni qidirishadi. Saylov. Xalq roziligi. Diniy tasdiqlash. Shakl o'zgaradi — mohiyat qoladi.

Ikkinchi saboq: Muassasa — shaxsdan uzoqroq yashaydi.
Nizom ul-Mulk — Nizomiya madrasalarini qurdi. U o'ldi — madrasalar qoldi. Omar Hayyom, al-G'azzoliy, Rumiy — bu madrasalar muhitida yetishdi. Nizom ul-Mulk ularni shaxsan o'qitmadi. Ammo u qurgan tizim — ularni yetishtirdi. Buyuk rahbar — shaxsiy ta'sirdan ko'ra — tizim quradi. Tizim — shaxsdan uzoqroq yashaydi.

Uchinchi saboq: Vorislik — imperiyaning eng zaif nuqtasi.
Malikshoh vafotidan keyin — imperiya parchalandi. Vorislik qoidasi yo'q edi. O'g'illar — bir-biriga qarshi. Bu — Saljuqiylargina emas — ko'plab imperiyaning taqdiri. Rim. Usmonlilar. Mo'g'ullar. Barqaror vorislik tizimi — imperiyani saqlab qoladi. Uning yo'qligi — eng kuchli imperiyani ham tez parchalaydi.

To'rtinchi saboq: Ko'chmanchi — o'troq madaniyatni o'zlashtiradi va boyitadi.
Saljuqiylar — cho'ldan keldi. Yozuvsiz. Shaharsiz. Ilmsiz. Ammo ular — islom madaniyatini o'zlashtirishdi. Va — uni boyitirishdi. Nizomiyalar. Hayyom. Al-G'azzoliy. Rumiy. Bular — Saljuqiy "vahshiy ko'chmanchilari" ning madaniy merosi. Ko'chmanchi kuch — o'troq bilim bilan birlashganda — yangi cho'qqilar yaratiladi.

Beshinchi saboq: Bir jang — bir asr tarixini o'zgartiradi.

Manzikert — bir kun. Ammo u — Anatoliyaning etnik tarkibini o'zgartirdi. Salib yurishlarini boshladi. Vizantiyaning tanazzulini tezlashtirdi. Turkiyaning tug'ilishiga zamin yaratdi. Bir jang — bir kun — o'n asrlik oqibat. Tarixda burilish nuqtalar kam. Ammo ular kelganda — hamma narsa o'zgaradi.

YAKUNIY SO'Z
Saljuq — X asrda — o'z qabilasini Jand ga olib keldi. U islom qabul qildi. Ehtimol — kichik hisob-kitob bilan.
U bilmasdi — bu qaror — 300 yil davom etadigan imperiya ni boshlashini.

Uning nabiralari — To'g'rul, Chag'ri — cho'ldan chiqib, Bag'dodga kirdi. Xalifani qutqardi. Unvon oldi.
Uning avlodlari — Alp Arslon — Manzikertda Vizantiya imperatorini asirga oldi.

Uning davlatida — Hayyom taqvim tuzdi. Al-G'azzoliy ilohiyotni yangiladi. Rumiy sevgi haqida yozdi.
Ularning shaharlari — Ko'nya, Nishopur, Isfahon, Mаrv — ilm va san'at markazlari bo'ldi.

Keyin — mo'g'ullar keldi. Imperiya — tugadi.
Ammo Anatoliya — turk bo'lib qoldi. Sunni islom — mustahkamlandi. Nizomiyalar — avlodlar o'qitdi. Rumiy she'rlari — 800 yildan keyin ham o'qiladi.

Cho'ldan kelgan odamlar — dunyo tarixida iz qoldirdi.
Bu iz — bugun ham ko'rinadi.

Turkiya — Saljuqiy merosidir. Islom ilohiyoti — qisman Saljuqiy merosidir. Rumiy — Saljuqiy merosidir.
Saljuq ismli bir chol — X asrda — qabilasini yangi yurtga olib keldi.

U bilmadi — u tarix yozayotganini.
Ular hech qachon bilmaydi.

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Agar sizning mantiqingiz to'g'ri bo'lsa va hisob-kitoblaringiz to'g'ri bo'lsa, sizga boshqa birovning roziligi kerak emas - vaqtning o'zi hamma narsani o'z o'rniga qo'yadi va ahmoqlarning qaysarligi haqiqat tomonidan parchalanadi."

Galileo Galilei©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

📹 Endless Turco-Mongol (DVRST Endless Love Tamerlane Version)

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Odamlar sizni sevmaydilar, ular siz bergan tomoshani va sizning olovingiz bilan isitadigan imtiyozlarni yaxshi ko'radilar."

Sergey Yesenin©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Tabassum qiling, rozi bo'ling va buni o'zingizning xohishingiz bilan qiling - bu juda ko'p vaqt va asablarni tejaydi"

Anton Chexov©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

BUDDA: AZOBDAN OZODLIK TOPGAN ODAM

Izoh pastdagi postlarda 👇

Https://t.me/tarixi_dunyo

BUDDA: AZOBDAN OZODLIK TOPGAN ODAM
U shahzoda edi. Hamma narsaga ega edi. Va baribir — qidirdi. Chunki u bir savol topgan edi — javobi yo'q savol.

563-yil, miloddan avvalgi. Hindiston. Kapilavastu shahri.
Bir bola tug'ildi. Shahzoda. Shakya qabilasining boshlig'i — Shuddhodana — uning otasi.

Bashoratchi keldi. Bolaning kelajagini aytdi.
"Bu bola ikki yo'ldan birini tanlaydi," dedi u. "Agar dunyoda qolsa — buyuk qirol bo'ladi. Agar dunyoga chiqsa — buyuk donishmand bo'ladi."

Ota — qirollikni xohladi. U bolani — dunyodan yashirdi.
Saroy. Bog'lar. Xizmatkorlar. Musiqa. O'yin. Go'zallik.
Hech qanday og'riq yo'q. Hech qanday kasallik yo'q. Hech qanday o'lim yo'q.

Bola — Siddhartha Gautama — yashadi. Ulg'aydi. Uylandi. O'g'illi bo'ldi.
Hamma narsa bor edi.
Ammo bir kuni — u darvozadan chiqdi.

TO'RT KO'RISH: DUNYONING HAQIQATI
Siddhartha — 29 yoshida — shahar ko'chalarida sayr qildi.

Va — to'rt narsa ko'rdi. Bu to'rt narsa — uning hayotini to'liq o'zgartirdi.

Birinchi ko'rish — keksa odam.
Siddhartha buni hech qachon ko'rmagan edi. Saroy ichida — hamma yosh, sog', chiroyli edi. Ota maxsus g'amxo'rlik qilgandi.

"Bu nima?" dedi u xizmatkoriga.
"Keksalik, janob. Barcha odamlar shu holatga keladi."
"Men ham?"
"Ha, janob."

Ikkinchi ko'rish — kasal odam.
Yo'l chetida — bir odam yotibdi. Titraydi. Ingraydi.
"Bu nima?"
"Kasallik, janob. Tana — xastalashadi."

Uchinchi ko'rish — murda.
Odamlar ko'tarib o'tishmoqda. Yig'i. Alam.
"Bu nima?"
"O'lim, janob. Barcha tirik narsalar — o'ladi."
Siddhartha — jim qoldi.

To'rtinchi ko'rish — rohib.
Bir odam — oddiy kiyimda — tinch yurmoqda. Uning yuzida — xotirjamlik. Hech narsa yo'q — mol-mulk, shon-shuhrat, oila. Ammo u — xotirjam.
"Bu kim?"
"Rohib, janob. U dunyodan voz kechgan. U — azob sababini qidirayapti."

Siddhartha kechasi uyga qaytdi. Xotini uxlayapti. O'g'li uxlayapti. Ular go'zal. Ular aziz.
U ularga uzоq qaradi.
Va — ketdi.

QIDIRUV: OLTI YIL
Siddhartha — 6 yil — javob qidirdi.

Birinchi yo'l — asketizm.
U besh rohib bilan — o'rmonda — qattiq hayot kechirdi. Ovqat yemadi deyarli. Tana — suyaklari koʻrinib qoldi. Ba'zi matnlar aytadi — kuniga bir don guruch yedi. Ba'zi kunlarda — hech narsa.

Nima uchun? O'sha davrda bir g'oya bor edi: tana — ruhning qamog'i. Tanani qiynasang — ruh ozod bo'ladi.
Siddhartha — sinab ko'rdi. Olti yil. Uning tanasi — quridi.
Va — hech narsa.
Javob — bu yo'lda emas.

Ikkinchi yo'l — ma'naviy ta'limot.
U turli gurularda — brahman o'qituvchilar bilan — o'rgandi. Meditatsiya. Nafas. Konsentratsiya.
U tez o'rgandi. O'qituvchilar dedi: "Sen mening darajamga yetding. Men senga yana nima o'rgatishim mumkin?"
Ammo Siddhartha dedi: "Bu ham to'liq javob emas."
Va ketdi.

BODX DARAXTI OSTIDA
Bir kuni — Siddhartha — Uruvela yaqinida — katta darаxt tagiga o'tirdi. Bodx daraxti. Anjir daraxti.
U qaror qildi: "Qo'zg'almayman. Javob topmaguncha"
Rivoyatda — Mara — vasvasalar xudosi — uni sinadi. Qo'rquv. Vasvasalar. Shubha. Siddhartha — qo'zg'almadi.
Keyin — bir kuni — tong yorishayotganda —
U tushundi.
Hamma narsani.

Bu lahza — Bodxi — ma'rifat — deyiladi.
U — endi Budda edi. Budda — "uyg'ongan" degani.

NIMA TUSHUNDI U?
Bu — eng muhim savol.
Budda hech narsa vahiy qilmadi. Xudo gapirmadi unga. Muqaddas matn tushmadi.

U — o'z aqli bilan — bir narsani ko'rdi. Va bu ko'rish — hamma narsani o'zgartirdi.

Asosiy tushunish: Dukkha.
Dukkha — pali tilida — azob, norozilik, to'liqsizlik.
Budda ko'rdi: hayot — doimiy azob ichida. Nega?
Chunki hamma narsa — o'zgaradi. Hech narsa — doimiy emas.

Sen sevgan odam — o'zgаradi. Sog'lig'ing — o'zgaradi. Yoshliging — o'tadi. Boyliging — ketishi mumkin. Hatto sen o'zing — bir daqiqa oldingi senden farqli.

Va shunga qaramay — insonlar doimiy narsa qidiradi. "Bu zavq abadiy bo'lsin." "Bu munosabat hech qachon o'zgarmasin." "Men hech qachon qarimay."
Bu xohish — va o'zgaruvchan haqiqat o'rtasidagi bo'shliq — azob.

TO'RT OLIY HAQIQAT: BUDDIZMNING ASOSI
Budda birinchi va'zida — To'rt Oliy Haqiqatni aytdi.
Bu — ta'limotning yadrosi. Hamma narsa — shu to'rtta atrofida.

BIRINCHI HAQIQAT: DUKKHA — AZOB BOR
Hayot — azob ichida. Tug'ilish — azob. Kasallik — azob. Keksalik — azob. O'lim — azob. Sevgan narsangdan ayrilish — azob. Yoqmagan narsa bilan yashash — azob. Istagan narsangni ololmaslik — azob.

Bu pessimizm emas. Bu — realizm.
Budda hayotni yomon ko'rmagan . U aytmagan: "Hayotda yaxshi narsa yo'q."

U aytgan: "Hayotda azob bor. Va biz ko'pincha — undan qochishga harakat qilamiz. Yoki — inkor qilamiz."
Birinchi qadam — haqiqatni ko'rish.

IKKINCHI HAQIQAT: AZOBING SABABI — TRISHNA
Trishna — chanqoq, istak, yopishish.

Azobning sababi — istak. Ammo bu — barcha istak emas.

Budda aytmagan: "Hech narsa istamagin."
U aytgan: yopishish — muammo. Ya'ni — biron narsani "abadiy bo'lsin, o'zgarmasin" deb ushlab turish.

Uch turdagi yopishish:
Zavq ga yopishish. "Bu his abadiy davom etsin." Ammo davom etmaydi. Shu bo'shliq — azob.

Mavjudlikka yopishish. "Men abadiy yashayin. Men o'zgarmayin." Ammo o'zgarish — hayotning mohiyati.

Yo'qlikka yopishish. "Bu azob tezroq tugasin." Ammo bu ham — bir yopishish turi.

UCHINCHI HAQIQAT: AZOBDAN OZODLIK MUMKIN
Bu — optimizm nuqtasi.

Budda dedi: "Azob — muqarrar emas." Agar azobning sababi — yopishish — bo'lsa, yopishishdan ozod bo'lsa — azob yo'qoladi.

Bu holat — Nirvana.
Nirvana — jannat emas. U — joy emas.
Nirvana — lotinchacha — "o'chish" degani. Nima o'chadi? Istak alangasi. Nafs alangasi. Yopishish alangasi.

Nirvana — haqiqiy ozodlik. Hech qanday narsa seni boshqarmaydigan holat.

TO'RTINCHI HAQIQAT: YO'L BOR
Ozodlikka qanday yetish mumkin?
Sakkiz qirrali yo'l.

To'g'ri tushunish. To'g'ri niyat. To'g'ri so'z. To'g'ri harakat. To'g'ri hayot tarzi. To'g'ri diqqat. To'g'ri konsentratsiya.

Bu — buyruqlar emas. Ko'rsatmalar.
Budda aytgan: "Men yo'lni ko'rsataman. Ammo siz o'zingiz yurishingiz kerak."

UCHTA MUHRI: HAQIQATNING UCHTA BELGISI
Buddizmda — haqiqatning uchta belgisi bor. Ular — borliqning asosiy xususiyatlari.

BIRINCHI MUHRI: ANICCA — O'TKINCHILILIK
Hamma narsa — o'tkinchi. Hamma narsa — o'zgaradi.
Tosh ham — vaqt o'tganda — asta-sekin eroziyaga uchraydi. Tog'lar — ko'tariladi va pasayadi. Quyosh ham — bir kuni — so'nadi.

Insonlar — bu haqiqatni bilishadi. Ammo — his qilishmaydi. Bilish va his qilish — farq.

"O'tkinchililikni his qilish" — buddizm ta'limotining birinchi amali.

Qiziqarli jihat: Budda bu haqiqatdan — qo'rquv o'rgatmaydi. Aksincha — ozodlik o'rgatadi.
"Hamma narsa o'tkinchi" — bu gap — ikkala tomonga ishlaydi. Azob ham — o'tkinchi. Qiyinchilik ham — o'tadi. Bu haqiqat — sabr beradi.

IKKINCHI MUHRI: DUKKHA — NOROZILIK
Yuqorida aytdik. Ammo chuqurroq:
Buddizmda dukkha — uch darajada.

Birinchi daraja — oddiy azob. Og'riq. Kasallik. Yo'qotish.

Ikkinchi daraja — o'zgarishdan azob. Yaxshi narsa — o'tadi. Shu o'tish — azob.

Uchinchi daraja — eng chuqur — mavjudlikning o'zi — nosog'lom tuzilmada.

Bu uchinchi daraja — tushunish qiyin. Budda aytmoqchi: hatto eng yaxshi lahzalarda ham — bir narsa bor — to'liq emas. Chunki biz — o'zgaruvchan dunyoda — doimiylik qidiramiz.

UCHINCHI MUHRI: ANATTA — O'Z YO'Q
Bu — eng murakkab g'oya. Va eng qiziq.
"Anatta" — "o'z yo'q" degani.

Nima degani bu?
Budda aytgan: "Sen men deb hisoblaydigan narsa — aslida bir qancha o'zgaruvchan qismlardan iborat. Tana. His-tuyg'ular. Idrok. Fikrlar. Ong.
Bu qismlarning birortasini olib — "mana bu MEN" deyolmaysan."

Misol: Olti yil oldingi sen — hozirgi sеndan farqli. Tananing hujayralarning aksariyati — yangilangan. Fikrlaring — o'zgardi. Xotiralarning ba'zisi — o'zgargan.
Unda — "Men" degan narsa — nima?

Buddizmda — "Men" — doimiy, o'zgarmas substansiya emas. U — jarayon. Daryoga o'xshash — suv doim o'zgaradi, ammo "daryo" deb atayveramiz.

Bu g'oya — qo'rqitishi mumkin. "Agar men yo'q bo'lsam — nima bor?"

Ammo Budda aytadi: Bu ozodlik. "Men" ga yopishish — eng katta azob. "Men" ni himoya qilish. "Men" ni ko'paytirish. "Men" ni tasdiqlash.

"Men" yo'q deb tushunilsa — bu himoya qilish zarurati ham yo'qoladi. Va — ozodlik keladi.

SAKKIZ QIRRALI YO'L: AMALIY QISM
Nazariya — chiroyli. Ammo Budda — nazariyachi emas edi.

U dedi: "Men sizga yo'l ko'rsataman. Siz sinab ko'ring , yoqmasa tashlab keting."

DONOLIK QISMI
To'g'ri tushunish. To'rt Oliy Haqiqatni tushunish. Dunyoni — o'zgaruvchan, azobli, "men"siz — ko'rish. Bu — intellektual emas. Bu — chuqur, his qilib tushunish.

To'g'ri niyat. Harakatning orqasidagi motivatsiya. Zarar yetkazish niyatidan voz kechish. Nafsdan ozod harakat.

AXLOQIY QISM
To'g'ri so'z. Yolg'on gapirmaslik. Qo'pol gapirmaslik. Behuda gapirmaslik. Nizoli gapirmaslik.

Bu — qoida emas. Bu — o'ziga savol berish: "Bu gap — foydali? Haqiqatmi? Vaqtimi?"

To'g'ri harakat. O'ldirmaslik. O'g'irlamaslik. Jinsiy suiiste'mol qilmaslik.

Ammo chuqurroq ma'no: harakat — ongli bo'lsin. Avtomatik emas — ongli.

To'g'ri hayot tarzi. Zarar yetkazuvchi ishdan tirikchilik qilmaslik. Qurol savdosi. Odam savdosi. Go'sht savdosi. Zahar. Alkogol

AQLIY INTIZOM QISMI
To'g'ri harakat. Yaxshi odatlar rivojlantirish. Yomon odatlarni yo'qotish. Ichki kuch.

To'g'ri diqqat — Mindfulness. Bu — so'nggi yillarda butun dunyo kashf qilgan tushuncha. Ammo Budda 2500 yil oldin aytgan.

To'g'ri diqqat nima?
Hozirgi lahzaga to'liq e'tibor. Fikrlar — kelmaydi aytilmaydi. Hislar — keladi — kuzatiladi — ketadi.
Ovqat yeyotganda — ovqat ta'miga diqqat — kecha nima bo'lgan, ertaga nima bo'ladiga emas.

Yurаyotganda — qadamga diqqat. Telefonga emas.

Bu juda oddiy. Va — g'oyatda qiyin.

To'g'ri konsentratsiya — meditatsiya. Chuqur konsentratsiya holatlari — jhana — ongni tinchitadi. Fikrlar — sekinlashadi. Hozirgi lahza — kengayadi.

BESH QOIDA: HAYOT UCHUN ASOS
Buddizm — qoidalar tizimi emas. Ammo amaliy yashash uchun — besh printsip.

Birinchi: O'ldirmaslik. Tirik narsalarga zarar yetkazmaslik. Nafaqat odam — hayvon, o'simlik ham. Ba'zi buddistlar — vegetarian shu sababdan.

Ikkinchi: O'g'irlamaslik. Berilmagan narsani olmaslik.

Uchinchi: Jinsiy suiiste'mol qilmaslik. Boshqalarga zarar yetkazuvchi jinsiy xulq-atvordan saqlanish.

To'rtinchi: Yolg'on gapirmaslik.

Beshinchi: Ong xiralashtiruvchi narsalardan saqlanish. Alkоgol, narkotik — ong xiralashtiradi. Ongli hayot — xira ongda mumkin emas.

Bu qoidalar — buyruq emas. Budda aytmagan: "Bu qoidalarni buzsang — jahannamga borasan."

U aytgan: "Bu qoidalarga rioya qilsang — o'zingga yaxshi. Buzilsa — o'zing azob ko'rasan."

Oqibat — tashqaridan emas, ichkaridan keladi.

KARMA VA QAYTA TUG'ILISH: NOTO'G'RI TUSHUNILGAN G'OYA

Ko'pchilik karma haqida noto'g'ri biladi.
Karma — "natija" degani. Turk tilida ham bor — sabab-natija.

Buddizmda karma — oddiy: har bir harakat — natija yaratadi. Yaxshi niyat bilan harakat — yaxshi natija. Yomon niyat bilan — yomon natija.

Bu — koinot jazosi emas. Bu — tabiiy qonun.

Misol: Sen birovga yaxshilik qilsang — o'zing ichki qoniqish sezasan. Bu — karma. Birovga zarar yetkazsang — o'zingda — uyat, bezovtalik, qo'rquv — paydo bo'ladi. Bu ham — karma.

Qayta tug'ilish — buddizmda mavjud. Ammo u ham ko'pincha noto'g'ri tushuniladi.

Budda ta'limotida — "men" — o'zgarmas substansiya emas. U — jarayon.

O'lim — bu jarayonning to'xtashi emas. U — davom etishi.

Qanday davom etadi? Karma energiyasi — yangi shaklga kiradi.

Ammo bu — "mening ruhim boshqa tanaga kiradi" emas. Chunki "men" — substansiya emas.

Bu — sham misoli bilan tushuntiriladi. Bir sham — boshqa shamni yoqadi ammo unda yonayotgan "Olov" avvalgi shamdagi olovmi ? Boshqami?

BUDDA VA O'LIMINI ISTAGAN ODAMLAR
Bu — buddizm ta'limotining eng qiziq, eng chuqur qismi.

ANGULIMALA: QOTIL VA ROHIB
Budda davrida — bir odam bor edi. Angulimala.
U — serial qotil edi. Hindistonda. Mashhur. U o'ldirgan odamlarning barmoqlarini — kesib — bo'yniga taqar edi. Anguli — barmoq. Mala — taqinchoq.

999 ta barmoq bor edi uning bo'ynida. U — 1000 ni to'ldirishni xohladi. So'ngra — to'xtash niyatida edi.

Odamlar — uni ko'rsa — qochardi. Podsho — uni tutishga armiya yuborgandi.

Bir kuni — Angulimala yaqinida — Budda paydo bo'ldi.
Angulimala yugurdi — Budda ni tutish uchun. 1000-chi barmoqli boʻlish uchun.

Ammo u — yeta olmadi.

Budda sekin yurardi. Angulimala tez yugurardi. Ammo — masоfa qisqarmadi.

Angulimala qichqirdi: "To'xta, rohib!"

Budda — tinch — javob berdi: "Men allaqachon to'xtadim, Angulimala. Sen ham to'xta."

Angulimala — hayron. "Nima deganing bu?"

Budda dedi: "Men zo'ravonlikdan to'xtadim. Zarar yetkazishdan to'xtadim. Sen hali to'xtamading."

Bu lahzada — Angulimala da — biror narsa sindi.
U — yig'ladi. U — Budda oldiga tiz cho'kdi. U — rohib bo'ldi.

Ammo hikoya — bu yerda tugamaydi.

Ko'chada — odamlar uni ko'rishdi. Eski Angulimala — rohib kiyimida. Ular — tosh otishdi. Yog'och otishdi. U — qonadi. Jarohat oladi.

U Budda ga keldi. Qonayotgan yuz bilan "Nima uchun bu jazo menga?"

Budda dedi: "Angulimala, sen o'zingning karmangni yengillashtiryapsan. Bu jarohatlar — sening o'tmishing uchun to'lov. Sabr qil."

Angulimala — sabr qildi. U — nihoyat — nirvana topdi.

Bu hikoyada — Budda — o'tmishni o'chirmadi. Angulimalaning qilmishlarini — kechirmadi "sеn yaxshi odamsan" deb. U — haqiqatni aytdi. Va — yo'l ko'rsatdi.

DEVADATTA: O'LIMNI TILAGAN YAQIN
Devadatta — Buddaning amakivachchasi. U ham rohib edi.

Ammo u — Buddaga hasad qildi. U — jamiyat boshlig'i bo'lmoqchi edi.

U bir necha marta — Budda ni o'ldirishga urindi.

Birinchi urinish: U yollanma qotillar yubordi. Qotillar bordi. Buddani ko'rdi. Va — rohib bo'ldi. Qaytib kelmadi.

Ikkinchi urinish: U tog' tepasidan — katta tosh — Budda ustiga ag'dardi. Tosh — yon tomonga tushdi. Buddaning oyog'iga parchasi tegdi. Qon chiqdi.

Uchinchi urinish: U — Nalagiri — g'azablangan filni — Budda yo'liga qo'yib yubordi.

Fil — Budda tomon keldi. Odamlar — qochdi. Budda — turdi.
Fil — yaqin keldi. Budda — qo'lini uzatdi. Filning peshanosiga tekkizdi.
Fil — to'xtadi. Sekinlashdi. Tiz cho'kdi.

Devadatta — uch marta muvaffaqiyatsiz.

Budda Devadatta haqida nima dedi?
U — g'azablanmadi. U — Devadattani la'natlamadi.
U dedi: "Devadatta o'z karmasi bilan band. U azob ichida. Menga zarar yetkazmoqchi — ammo aslida o'ziga zarar yetkazmoqda."

Va — u Devadatta uchun ham — tinchlik tiladi.
Bu — buddizm ta'limotining mohiyati.

Metta — barcha tirik narsalarga — hattoki dushmanlarga — tinchlik tilash.

METTA: SHAFQAT MEDITATSIYASI
Buddizm da — eng mashhur amallardan biri — Metta meditatsiyasi.

Metta — pali tilida — mehr, shafqat, yaxshi xohish.
Bu meditatsiyada — fikran — quyidagi so'zlar takrorlanadi:

"Baxtli bo'lsin. Tinch bo'lsin. Azobdan ozod bo'lsin."

Avval — o'zi uchun. Keyin — sevgan odami uchun. Keyin — neytral odam boʻlish uchun. Keyin — hamma uchun.

Nima uchun dushmangа yaxshilik tila?
Buddizm aytadi: g'azab — seni ushlab turadi. G'azab — aslida sеnning azobingdir. U — dushmangа emas, senga zarar qiladi.

Buni ilmiy tasdiq: g'azab — kortizol, adrenalin oshiradi. Yurak urishi tezlashadi. Uyqu buziladi. Immun sistema zaiflashadi. G'azab — sеning tanangni yemiradi.
Dushmaning esa — yotib uxlaydi.

Dushmanga yaxshilik tilash — uni kechirish uchun emas. O'zingni ozod qilish uchun.

BUDDHANING SO'NGGI KUNLARI
Budda — 80 yoshida — vafot etdi. Miloddan avvalgi 483-yil.

So'nggi ovqat — Chunda ismli temirchi berdi. Qo'ziqorin taomi. Budda kasal bo'ldi — zaharlanish yoki og'ir kasallik.

Budda Chundaga xabar yubordi: "Tashvishlanma. Bu — mening taqdirim. Sen katta savob qilding — menga so'nggi ovqat berding."

So'nggi yo'l — Kushinagara shahriga. Budda — yo'lda yiqila boshladi. Ananda — eng yaqin shogirdi — yig'ladi.
Budda dedi: "Ananda, yig'lama. Men seni ogohlantirgan edim — hamma sevgan narsa — o'tadi. Biz birga uzoq yo'l yurdik ."

So'nggi so'zlar — matnlarda saqlanib qolgan:
"Hamma shakllantirilgan narsalar — o'tkinchi. Diqqat va harakat bilan — ishlang."

Bu — vasiyat emas. Bu — ta'limotning yakuniy xulоsasi.
Budda — parinirvana — so'nggi nirvana — ga o'tdi.

BUDDIZM BUGUN: ILMIY TASDIQLASH
Qiziqarli jihat — zamonaviy fan — buddizm ta'limotlarini tasdiqlaydi.

Mindfulness — hozirgi lahzaga diqqat — bugun psixologiyaning eng ko'p o'rganilgan yo'nalishi. Jon Kabat-Zinn — 1979-yilda — MBSR — Mindfulness asosida stress kamaytirish — dasturini yaratdi. Bugun — dunyoning eng yaxshi kasalxonalari — bu dasturni ishlatаdi.

Natijalar: Depressiya 30-50 foiz kamayadi. Og'riqni boshqarish yaxshilanadi. Immun sistema kuchayadi. Anksiyete kamayadi.

Neyroplastisitаs — miya — o'zgarishi mumkin. Meditatsiya — miya tuzilmasini o'zgartiradi. Diqqat, sabr, rahm — miyaning prefrontal korteksini kuchaytiradi.

Shafqat meditatsiyasi — MRI tekshiruvlarida — miyaning insula va ACC qismlari faollashadi. Bular — empatiya va ijtimoiy bog'liqlik bilan bog'liq.

Budda 2500 yil oldin aytgan narsani — fan hozir tasdiqlayapti.

BUDDIZM VA BOSHQA TA'LIMOTLAR: FARQLAR
Buddizm — boshqa katta ta'limotlardan qanday farqlanadi?

Xudo haqida: Buddizmda — yaratuvchi Xudo tushunchasi — asosiy o'rinda emas. Budda aytmagan: "Xudo bor" yoki "Xudo yo'q." U aytgan: "Bu savol — azobdan ozodlikka chiqish uchun to'g'ridan-to'g'ri yordam bermaydi."

Tavba va kechirish: Ko'p dinda — Xudo kechiradi.

Buddizmda — karmani hech kim o'zgartirmaydi. O'z harakating — o'z natijasini yaratadi. Kechirish — boshqa ma'noda: o'zingni qiynashni to'xtatish.

Men va dunyoning mohiyati: Ko'p dinlarda — ruh bor, doimiy, o'lmas. Buddizmda — anatta — o'zgarmas "men" yo'q. Bu — chuqur va murakkab farq.

Amal va e'tiqod: Ko'p dinlarda — e'tiqod muhim. Xudoga ishon va sig'in. Buddizmda — amal muhim. "Ishon" emas — "sinab ko'r."

SABOQLAR
Birinchi saboq: Haqiqatdan qochish — azobni uzaytiradi.

Shuddhodana — o'g'lini azobdan yashirmoqchi bo'ldi. Saroy — qo'riqlandi. Kasallik, keksalik, o'lim — ko'rsatilmadi. Va nima bo'ldi? Siddhartha — birinchi marta ko'rganda — shok. U tayyorlanmagan edi.

Haqiqatni yashirish — uni yo'q qilmaydi. U — kechroq, kuchliroq zarba bilan keladi.

Ikkinchi saboq: Azobning sababi — voqea emas, yopishish.

Ikkita odam — bir xil voqeani boshdan kechiradi. Biri — azob ichida qoladi. Ikkinchisi — o'tib ketadi. Farq nima?

Yopishish. "Bu shunday bo'lmasligi kerak edi" — bu yopishish. Qabul qilish — taslim bo'lish emas. U — haqiqatni ko'rish. Va u yerdan — harakat qilish.

Uchinchi saboq: Dushmanga nafrat — seni ushlab turadi, uni emas.

Angulimala — qotil — rohib bo'ldi. Devadatta — Buddani o'ldirmoqchi bo'ldi — Budda unga tinchlik tiladi. Bu — zaiflik emas. Bu — kuch. G'azab — energiya sarflaydi. Kechirish — energiyani ozod qiladi. Nafrat — ikkinchi o'q. Birinchi o'q — voqea. Ikkinchi o'q — nafrat — o'zing otasan, o'zingga.

To'rtinchi saboq: Hozirgi lahza — yagona mavjud lahza.
O'tmish — xotira. Kelajak — xayol. Haqiqatda — faqat hozir bor. Bu oddiy gap. Ammo his qilish — boshqa.

Kecha nima bo'lganini o'ylab, ertaga nima bo'lishini tashvishlanib — hozirni o'tkazib yuboramiz. Hayot — lahzalar yig'indisi. Va lahzalar — e'tibor bilan yashalganda — to'liq bo'ladi.

Beshinchi saboq: O'zgartira olmagan narsangni qabul qil. O'zgartira oladiganingni o'zgartir.

Budda kasal bo'ldi — Chundaning ovqatidan. U Chundani ayblamadi. U qabul qildi. Ammo u — so'nggi kuchini — shogirdlariga so'nggi ta'limot berish uchun — ishlatdi. Nazorat qila olmagan narsaga energiya sarflamadi. Qila oladiganiga — sarfladi. Bu — stoitsizm bilan o'xshash. Bu — zamonaviy psixologiya bilan o'xshash. Chunki — haqiqat bu haqiqat.

YAKUNIY SO'Z
Siddhartha Gautama — 2500 yil oldin — bir daraxt tagiga o'tirdi.

U savol topgandi. Savol — insoniyatning eng qadimgi savoli:
Nima uchun azob chekyapmiz? Va — azobdan ozod bo'lish mumkinmi?

U o'tirdi. Kuzatdi. O'yladi. Tushundi.
Va dedi: "Ha. Mumkin."

Keyin — 45 yil — u bu tushunchani — barcha uchun — tushuntirishga harakat qildi.

Qirol uchun ham. Qotil uchun ham. Dushman uchun ham.

U aytdi: "Men siz uchun jannat va'da bermayman. Men sizga yo'l ko'rsataman."

Bu yo'l — koʻp qirrali. Bu yo'l — shafqat. Bu yo'l — hozirgi lahza. Bu yo'l — qabul qilish.

Va bu yo'l — 2500 yildan beri — milliardlab odamga — qisman yoki to'liq — yordam berdi.

Budda — Xudo yoki Paygʻambar emas edi. U — oddiy inson edi. Va ehtimol — bu uning eng kuchli tomoni.

Chunki u aytdi: "Men qilgan narsani — siz ham qila olasiz."

Daraxt — hali ham turibdi. Bodxgayoda. Hindistonda.

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Xotira eng ishonchsiz rassomdir: u o'tmishimizni mukammal ranglarda bo'yashni yaxshi ko'radi va bizni hech qachon bunday shaklda mavjud bo'lmagan odamlar va joylarga intiladi."

Marsel Prust©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Asosiy dushmanlarimiz ichimizda o'tirishadi - o'jarligimiz, mag'rurligimiz va haqiqatni tinglashni istamasligimiz"

Sofokl©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

📹 🔴AQSh qanday mustaqil boʻlgan?
👤 Fikrat

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Yosh bolaning tushuntirish va izohlarsiz "yo'q" deyishi, kattalar uchun haqiqiy boylik kabidir."

Meril Strip©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Har safar qo'shnilar nima deyishidan qattiq tashvishlanayotganingizni ko'rsangiz, to'xtang va ko'pchilik siz haqingizda jiddiy o'ylash uchun o'zlari bilan ovora ekanligini unutmang."

Mark Tven©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

Xiva xonligi, shuningdek, Xorazm xonligi nomi bilan ham tanilgan, 1512 yildan 1920 yilgacha Markaziy Osiyoda mavjud bo'lgan o'zbek davlatlaridan biridir. Poytaxti dastlab Vazir va Ko'hna Urganch shaharlari bo'lgan bo'lsa, XVI asrning 70-yillaridan boshlab Xiva shahri poytaxt sifatida tanlangan.

Tashkil topishi va rivojlanishi

1505 yilda Shayboniyxon Temuriylar tasarrufidagi Xorazm hududini bosib oldi. Shayboniyxon vafotidan so'ng, 1510 yilda Xorazm Eron safaviylari qo'liga o'tdi. 1511 yilda Elbarsxon Xorazm hukmdori deb tan olindi va Xiva xonligiga asos solindi.

Sulolalar

Xiva xonligida ikki asosiy sulola hukmronlik qilgan:

Arabshohiylar (Shayboniylar) sulolasi: 1511 yildan 1770 yilgacha hukmronlik qilgan.

Qo'ng'irotlar sulolasi: 1770 yildan 1920 yilgacha hukmronlik qilgan.

Hududi va iqtisodiyoti

Xiva xonligi hududiga Xorazm, Manqishloq, Dehiston, Uzboy bo'yidagi turkmanlar yashaydigan hududlar va Xurosonning shimoliy qismi kirgan. Xonlik savdogarlari qo'shni Buxoro va Qo'qon xonliklari bilan, shuningdek, Xitoy, Eron, Afg'oniston va Hindiston bilan savdo aloqalarini olib borganlar.

Inqirozi

1873 yilda Xiva xonligi Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olindi va protektoratga aylantirildi. 1920 yilda esa xonlik tugatilib, Xorazm Xalq Sovet Respublikasi tashkil etildi.

Madaniy merosi

Xiva xonligi davrida ko'plab me'moriy yodgorliklar, madrasalar va masjidlar qurilgan bo'lib, ular bugungi kunda ham saqlanib qolgan. Xiva shahri 1990 yilda YuNESKOning Jahon merosi ro'yxatiga kiritilgan.

Https://t.me/tarixi_dunyo