BESH KO'Z: DUNYONI TINGLAGAN ITTIFOQ
Izoh pastdagi postlarda 👇

Https://t.me/tarixi_dunyo

BESH KO'Z: DUNYONI TINGLAGAN ITTIFOQ
Ular hech qachon rasmiy e'lon qilinmagan. Hech qachon matbuotga chiqmagan. Ammo ular — har telefoningizni, har xabaringizni, har so'zingizni — tinglash imkoniyatiga ega.

1940-yil. Ikkinchi jahon urushi. London.
Germaniya bombalamoqda. Har kecha. Britaniyaliklar — yer ostiga tushadi. Kutishadi. Tong yorishishini.

Ammo bir bino — alohida. Bletchley Park. Ingliz qishlog'ida. Oddiy ko'rinishli mansion.

Ichida — matematiklar, shaxmatchilar, krossvord ustalari — ishlayapti. Kuniga 24 soat. Ular — Germaniya shifrini — Enigma — buzishga harakat qilishayapti.

Ular orasida — Alan Turing. Matematik daho. U — mashina yasadi. Enigma ni buzdi.
Ammo bir muammo bor edi.

Britaniya — bu ma'lumotni yolg'iz ishlatа olmаsdi. Atlantik okeanida — Amerika kemalari ham bor. Ular ham axborot kerak.

Va Britaniya — sirini — birinchi marta — Amerika bilan ulashdi.

Bu ulashish — tarixning eng uzoq davom etgan razvedka hamkorligini boshladi.
Besh Ko'z — shu yerdan tug'ildi.

NIMA BU BESH KO'Z?
Rasmiy nomi — UKUSA — United Kingdom — United States of America signals intelligence agreement.

Ammo dunyo uni boshqacha biladi: Five Eyes — Besh Ko'z.

Besh davlat:
Amerika Qo'shma Shtatlari — NSA — Milliy Xavfsizlik Agentligi.
Buyuk Britaniya — GCHQ — Hukumat Aloqa Shtab-kvartirasi.
Kanada — CSE — Aloqa Xavfsizligi Muassasasi.
Avstraliya — ASD — Avstraliya Signal Direktоrati.
Yangi Zelandiya — GCSB — Hukumat Aloqa Xavfsizligi Byurosi.

Besh davlat. Besh razvedka idorasi. Bir maqsad — dunyo bo'ylab axborot to'plash.

Ular nima qilishadi?
Qisqacha: hamma narsani tinglashadi.

Telefon. Internet. Elektron pochta. Sun'iy yo'ldosh aloqasi. Radio. Dengiz kabellari. Hamma narsa — ularga ko'rinadi.

Dunyo bo'ylab — har kuni — milliardlab aloqa — ularning sistemasidan o'tadi.

BOSHLANISH: URUSH VA ISHONCH
ATLANTIK XARTIYA — 1941

Amerika hali urushga kirmagan. Ammo Franklin Ruzvelt va Uinston Cherchill — kemada uchrashdi. Atlantik okeanida. Sirli ravishda.

Ular — urushdan keyingi dunyo tartibini muhokama qildi.

Ammo muhimroq narsa — yashirincha sodir bo'ldi.
Razvedka almashish. Enigma sirlari. Germaniyaning harbiy rejalari.
Bu — ikki davlatning razvedka hamkorligi boshlanishi edi.

BRUSA SHARTNOMASI — 1943
1943-yil, mart. Britaniya va Amerika — rasmiy shartnoma imzoladi.

Nomi texnik: "British-US Communication Intelligence Agreement."

Ammo mohiyati ulkan edi: ikkala davlat — razvedka ma'lumotlarini to'liq ulashadi. Bir-birining kriptografik sirlarini bo'lishadi. Birgalikda — dushman aloqasini tinglashadi.

Bu shartnoma — sir edi. 60 yildan ortiq — jamoatchilik bilmadi.

UKUSA — 1946 VA 1948
Urush tugadi. Germaniya mag'lub. Ammo yangi dushman paydo bo'ldi — SSSR.

1946-yil — Britaniya va Amerika UKUSA shartnomasini yangiladi. Kengaytirdi.
1948-yil — Kanada qo'shildi.
1956-yil — Avstraliya va Yangi Zelandiya qo'shildi.
Besh Ko'z — to'liq shakllandi.

Nima uchun aynan bu besh? Umumiy til — ingliz. Umumiy madaniyat — britaniya merosi. Umumiy dushman — kommunizm. Umumiy qiymatlar — g'arbiy demokratiya.

Bu besh davlat — bir-biriga ishondi. Va bu ishonch — hali ham asosi.

SOVUQ URUSH: TIZIM KENGAYDI
1950-1991. Sovuq urush.

SSSR va Amerika — to'g'ridan-to'g'ri urushmadi. Ammo tinglashdi. Doimiy. Intensiv.

Besh Ko'z — bu davrda — ulkan razvedka infratuzilma qurdi.

ECHELON: BIRINCHI GLOBAL TARMOQ
1960-70-yillar. Besh Ko'z — ECHELON tizimini qurdi.
Bu — dunyo bo'ylab — radiosignal ushlovchi stantsiyalar tarmog'i.

Ular nima ushlab oldi? Hamma narsa. Radio aloqa. Telefon qo'ng'irоqlari. Teleks xabarlari. Sun'iy yo'ldosh signallari.

Dunyo bo'ylab — minglab stantsiya. Ba'zilari — cho'llarda. Ba'zilari — tog'larda. Ba'zilari — dengiz tubida — kabel bo'yida.

1990-yillarda — ECHELON mavjudligi oshkor bo'ldi. Yevropa parlamenti — tekshiruv o'tkazdi. Nima topdi?

ECHELON — nafaqat harbiy maqsad. Iqtisodiy josuslik ham. Airbus — Yevropa samolyot ishlab chiqaruvchi — Amerika raqobatchisi Boeing ga yordam berilgan bo'lishi mumkin edi.

Bu — Besh Ko'z ning birinchi katta oshkor boʻlgan siri edi.

BERLIN TUNELI
1955-yil. Berlin. Sovuq urushning qalbi.
Besh Ko'z — ulkan loyiha amalga oshirdi. Sharqiy Berlindagi sovet telefon kabeliga qadar — tunel qazishdi. 500 metr. Avstriya — Britaniya — Amerika birgalikda.

Bir yil davomida — sovet harbiy aloqasini tinglashdi.
Oxiri — sovet agenti — loyihani sotib qo'ygan edi. Ular bilishardi. Ammo diplomatik sabablarga ko'ra — bir yil kutishdi.

Bu — razvedka o'yinlarining murakkabligi.

SOVUQ URUSH TUGADI: YANGI DUSHMAN, YANGI QUROL
1991-yil. SSSR qulab tushdi.

Ko'pchilik o'yladi: "Endi dushman yo'q. Razvedka kerak emas."

Besh Ko'z — qisqartmadi. Aksincha — kengaydi.
Yangi dushmanlar: terrorchilik. Kimyoviy qurol tarqalishi. Kiberhujumlar. Narkotik savdosi.
Va yangi texnologiya: internet.

INTERNET DAVRI: HAMMA NARSA O'ZGARDI
1990-yillar. Internet — ommaviy bo'ldi.
Besh Ko'z — bu imkoniyatni ko'rdi. Va — ulkan infratuzilma qurdi.

Internet — ma'lumot o'tadigan kabellar tarmog'i. Bu kabellar — yer ostida. Dengiz tubida. Stantsiyalarda.
Besh Ko'z — bu kabellarning ko'piga — bevosita kirish imkoniyatiga ega bo'ldi.

Britaniya — GCHQ — Atlantik dengiz kabellari orqali o'tadigan ma'lumotlarni — ushlab olish imkoniyatiga ega. Amerika — NSA — global internet tugunlarida — kopiyalash qiladi.

PRISM — NSA ning maxfiy dasturi. Google, Facebook, Microsoft, Apple, Yahoo — bular NSA ga to'g'ridan-to'g'ri kirish bergan — yoki majburan berdirilgan.

Bu 2013-yilgacha sir edi.

SNOWDEN: DUNYO LARZAGA KELDI
2013-yil, iyun. Hong Kong. Bir mehmonxona xonasida — yosh odam jurnalistlarga hujjatlar berdi.

Edward Snowden. NSA ning sobiq xodimi. 29 yoshida.
U — NSA ning maxfiy dasturlarini — to'liq oshkor qildi.

Nima oshkor bo'ldi?
PRISM. NSA — Google, Facebook, Microsoft dan — foydalanuvchilar ma'lumotlarini — to'g'ridan-to'g'ri olgan. Elektron pochta. Foto. Video. Hujjatlar.
XKeyscore. NSA ning ulkan ma'lumotlar bazasi. Deyarli har qanday odamning internet faoliyatini qidirish mumkin.

Tempora. Britaniya GCHQ — Atlantik kabellari orqali o'tayotgan ma'lumotlarni — kopiyalab — 30 kungacha saqlagan.

Telefon ma'lumotlari. NSA — Amerika ichida — barcha Verizon mijozlarining — kim kimga qo'ng'iroq qilganini — yig'gan. Mazmun emas — metadata. Ammo metadata — ko'p narsani aytadi.

Snowden sirni oshkor qilishi — dunyoni larzaga keltirdi.
Germaniya kansleri Angela Merkel — o'z telefonini tinglashganligini bildi. U qo'ng'iroq qildi Obamaga: "Bu — do'stlar o'rtasida qabul qilinmaydi."

Braziliya, Fransiya, Meksika — hayron va g'azabda.
Snowden — Rossiyaga qochdi. U hali u yerda — vaqtinchalik yashash ruxsati bilan.

AQSh hukumati — uni davlat xiyonatchisi deb atadi. Ko'plab jurnalistlar va huquq himoyachilari — esa qahramonligini ta'kidlashdi.

BESH KO'Z QANDAY ISHLAYDI: AMALDA
BO'LINISH VA IXTISOSLASHTIRISH

Besh Ko'z — dunyo bo'ylab hududlarni bo'lishib olgan. Har bir davlat — o'z hududiga javobgar.

Amerika — NSA — global. Asosiy. Eng katta byudjet. Eng ko'p xodim. Ular — Yaqin Sharq, Osiyo, Lotin Amerikasi.
Britaniya — GCHQ — Yevropa, Yaqin Sharq, Afrika.
Kanada — CSE — Rossiya, Lotin Amerikasi, ba'zi Osiyo.
Avstraliya — ASD — Janubi-sharqiy Osiyo, Tinch okeani.
Yangi Zelandiya — GCSB — Tinch okeani orollari, ba'zi Osiyo.

Bu ixtisoslashuv — samaradorlikni oshiradi. Takrorlashni kamaytiradi.

MA'LUMOT ULASHISH
Har biri — o'z hududida to'plagan ma'lumotlarni — boshqalar bilan ulashadi.

Maxfiylik darajalari bor. Ba'zi ma'lumotlar — barcha beshga boradi. Ba'zilari — faqat ikkita yoki uchtaga.
Eng maxfiy — "NOFORN" — No Foreign Nationals — hatto ittifoqchilarga berilmaydi.

TEXNIK VOSITALAR
Besh Ko'z ning texnik imkoniyatlari — ulkan.
Sun'iy yo'ldoshlar. Dunyo bo'ylab radio va aloqa signallarini ushlab olish.
Dengiz kabellari. Atlantik va Tinch okeani tubidagi kabellar — internet trafikining 95 foizi o'tadi.
Kibermaqsadlar. Raqib davlatlarning kompyuterlariga — hujum va kuzatish.
Insonlar — HUMINT. Texnik razvedkadan tashqari — agentlar ham ishlaydi.

TANQID: NIMA MUAMMO?
Besh Ko'z — kuchli. Ammo — tanqidlarsiz emas.

OMMAVIY NAZORAT
Snowden ko'rsatdi: Besh Ko'z — nafaqat tеrroristlarni — oddiy fuqarolarni ham kuzatadi.

Siz bugun — Google da biror narsa qidirsangiz — bu ma'lumot NSA serveriga ham tushishi mumkin.

Bu — demokratik jamiyatda — qabul qilinadimi?
Tarafdorlar deydi: "Xavfsizlik uchun zarur."
Tanqidchilar deydi: "Bu — totalitar nazorat. Shunchaki zamonaviy ko'rinishda."

QONUNIY CHEKLOV
Besh Ko'z ning amaliyoti — ko'pincha qonun chegarasida. Ba'zan — tashqarisida.
NSA — Amerika fuqarolarini — bevosita tinglashi qonun bilan cheklangan. Ammo Britaniya GCHQ — Amerika fuqarolarini — tinglashi mumkin — qonunan to'siq yo'q. Va aksincha.

Bu — "maʼlumot almashuv" — ittifoqchilar bir-birining fuqarolarini tinglaydi — va ma'lumotni ulashadi.

Rasmiy jihatdan — har bir davlatning qonunni buzmaydi. Ammo aslida — ommaviy kuzatuv.

ITTIFOQCHILARNI TINGLASH
Germaniyaning g'azabi — Merkel telefoni — asossiz emas edi.

Snowden hujjatlari ko'rsatdi: NSA — nafaqat dushmanlarni — ittifoqchilarni ham tinglagan. Fransiya prezidenti. Braziliya prezidenti. Germaniya kansler. Meksika prezidenti.

Bu — diplomatik inqirozlarga olib keldi.
Amerika — "buni qilmadik" dedi. Keyin — "lekin to'xtatamiz" dedi. Haqiqat — noma'lum.

BESH KO'Z NING KUCHLARI
Tanqidlar bilan birga — Besh Ko'z haqiqatan ham ishlaydi.

TERRORGA QARSHI
9/11 dan keyin — Besh Ko'z — terrorga qarshi kurashning asosiy vositasiga aylandi.

Al-Qaida aloqalarini kuzatish. Moliya oqimini kuzatish. Terrorchi tarmoqlarini aniqlash.
Ba'zi hujumlar — oldini olindi. Ba'zi terrorchi guruhlari — tarqatib yuborildi.
Aniq raqamlar — sir. Ammo ekspertlar — Besh Ko'z ning terrorga qarshi kurashda samarali ekanligini tan oladi.

YADROVIY TARQALISHGA QARSHI
Pokistan, Shimoliy Koreya, Eron — yadroviy dasturlar. Besh Ko'z — bu dasturlarni kuzatadi. Kimdan kimga texnologiya o'tаyotganini. Qaysi olim qaysi mamlakatga ketayotganini.

Bu kuzatuv — yadroviy qurol tarqalishini qisman sekinlashtirdi.

KIBERHUJUMLARGA QARSHI
Xitoy va Rossiyadan — kiberhujumlar — g'arbiy infratuzilmaga. Besh Ko'z — bu hujumlarni aniqlaydi. Ba'zan — oldini oladi.

BESH KO'Z VA QOLGAN DUNYO
Besh Ko'z — yolg'iz emas. Ular — kengaytirilgan tizim yaratdi.

To'qqiz Ko'z va O'n To'rt Ko'z
Besh Ko'z dan tashqari — kengaytirilgan ittifoqlar:
To'qqiz Ko'z — Besh Ko'z ga qo'shimcha: Daniya, Fransiya, Niderlandiya, Norvegiya.

O'n to'rt Ko'z — yana qo'shimcha: Germaniya, Belgiya, Italiya, Ispaniya, Shvetsiya.

Ular — to'liq a'zo emas. Ammo — ma'lum darajada ma'lumot almashishadi.

Bu kengayish — Besh Ko'z ning global qamrovini yanada oshiradi.

RAQIBLAR: KIM ULARGA QARSHI?
Besh Ko'z — dunyoning eng kuchli razvedka tizimi. Ammo raqiblar bor.

Rossiya — GRU va FSB. Sovuq urush davridagi KGB merosi. Ular — kiberhujumlarda — juda faol. 2016 Amerika sayloviga aralashuv. Yevropa siyosatiga ta'sir.

Xitoy — MSS. So'nggi yillarda — eng tez o'sayotgan razvedka kuchi. Ular — iqtisodiy josuslikda ustun. G'arbiy kompaniyalardan texnologiya o'g'irlash.

Eron va Shimoliy Koreya — kichikroq. Ammo — kiberhujumlarda — samarali.

Besh Ko'z — bu raqiblarga qarshi — doimiy kurashda.

BUGUNGI HOLAT: NIMA O'ZGARDI?
Snowden dan keyin — qisman o'zgarishlar bo'ldi.

AQSh — NSA ning ba'zi dasturlarini — chekladi. Sud nazorati — kuchaytirildi.

Ammo asosiy tizim — ishlaydi.
Farq — texnologiya. Bugun — sun'iy intellekt — ma'lumot tahlilini tezlashtirdi. Millionlab aloqadan — muhim ma'lumotni — AI ajratadi.

Besh Ko'z — bugun — yangi sohaga kirib keldi: Xitoyning texnologiya ekspansiyasiga qarshi kurash. Huawei, TikTok — bu brendlar — Besh Ko'z ning kuzatuvidа.

SABOQLAR
Birinchi saboq: Ishonch — ittifoqning asosi.
Besh Ko'z — 80 yildan beri ishlaydi. Nega? Chunki besh davlat — bir-biriga ishonadi. Bu ishonch — qon, madaniyat, til, qadriyatlar ortida. Har qanday hamkorlik — ishonchsiz — uzoq davom etmaydi. Davlatlar o'rtasida ham. Odamlar o'rtasida ham.

Ikkinchi saboq: Texnologiya — kuch va mas'uliyat birga.
Besh Ko'z — internet davrida — ulkan kuch to'pladi. Hamma narsani tinglash imkoniyati. Ammo bu kuch — mas'uliyat bilan kelmadi. Ommaviy kuzatuv — fuqarolar erkinligiga tahdid. Kuch — cheklovsiz qolsа — suiiste'molga olib keladi. Bu — texnologiya, siyosat, biznes — uchun ham bir xil tamoyil.

Uchinchi saboq: Sir — abadiy saqlanmaydi.
UKUSA shartnomasi — 60 yil sir saqlandi. ECHELON — 30 yil. PRISM — Snowden oshkor qilgunga qadar. Qanchalik katta va maxfiy tizim — oxir-oqibat — oshkor bo'ladi. Zamonaviy dunyoda — ma'lumot — oqadi. Bu — hukumatlar uchun ham, korporatsiyalar uchun ham — eslatma.

To'rtinchi saboq: Xavfsizlik va erkinlik — muvozanat kerak.
Besh Ko'z — xavfsizlik uchun — erkinlikni chekladi. Bu muvozanat — demokratik jamiyatning eng qiyin savolidir. Qanchalik nazorat — yetarli? Qayerda chegara? Bu savol — hali javobsiz. Va har avlod — bu savolga — qayta javob berishi kerak.

YAKUNIY SO'Z
1940-yil. Bletchley Park. Turing va uning guruhi — Enigmani buzdi. Va Britaniya — bu sirni — Amerika bilan ulashdi.

Shu ulashish — 80 yillik ittifoqni boshladi.
Besh Ko'z — bugun — dunyoning eng kuchli razvedka tizimi. Ular — tinglaydi. Kuzatаdi. Tahlil qiladi.

Ular terroristlarni aniqlashdi. Hujumlarni oldini olishdi. Yadroviy tarqalishni sekinlashtiradi.

Ammo — oddiy odamlarning xabarlari ham — ularning serverlarida.

Siz bugun — do'stingizga xabar yozdingiz. Ehtimol — u xabar — biror serverda — kopyalangan.
Bu — qulay emas. Bu — qo'rqinchli .

Ammo bu — 1940-yilda boshlangan bir ulashishning — 2026-yildagi natijasi.

Enigma — buzildi. Dunyoni tinglash tizimi — qurildi.
Va u — to'xtamayapti.

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Taqdirning qiyinchiliklarini ajoyib, go'zal raqs kabi qabul qiling: qadamingizni a'lo darajada bajaring va o'z holatingizni saqlang"

Yuliy Tsezar©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

✅Ertaga tashlanadigan maqolamiz shu mavzu haqida boʻladi.....

Mavzusini tahmin qilib koʻringlar😅

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Bankir - bu quyosh porlayotgan paytda sizga soyabonni qarzga beradigan va yomg'ir boshlanganda uni olib qo'yadigan odam."

Mark Tven©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

XOCH VA QILICH: O'RTA ASRLAR YEVROPASIDA DIN

Ruhoniy jangning birinchi qatorida edi. Sababini tushunish uchun — butun bir davrni tushunish kerak.

1492-yil. Kichik uchta kema. Atlantik okeani.
Kristofor Kolumb — kemaning oldingi qismida turibdi. Yonida — ikki kishi. Bir tomonda — qilichli kapitan. Ikkinchi tomonda — xochli ruhoniy.

Ular yangi qit'aga yetib borishdi. Kolumb dastlab oyoq qo'ydi. Keyin — ruhoniy. Uning qo'lida — xoch. Va u — birinchi ish sifatida — ibodat qildi.

Bu — tasodifiy emas edi.
Bu — butun bir dunyoning mantig'i edi.

O'rta asr Yevropasida — ruhoniy jang maydonida bo'lishi — g'alati emas edi. Aksincha — u bo'lmasa — g'alati bo'lardi.

Nima uchun?
Javob — bitta gap: O'rta asrlarda Yevropa — cherkov edi. Cherkov — Yevropa edi.

BIRINCHI SAVOL: O'RTA ASR DEGANI NIMA?
V asrdan XV asrgacha. Rim qulagandan — Renessansgacha. 1000 yil.

Bu 1000 yilni — ko'pchilik — "qorong'u asrlar" deydi. Bu — to'liq to'g'ri emas. Ammo shu nomdan bir haqiqat ko'rinadi.

Rim qulagandan keyin — Yevropa — bo'linib ketdi. Kuchli markaziy davlat yo'q. Qonun — zaif. Savdo — tushib ketdi. Shaharlar — kichrayib ketdi.

Bu vaziyatda — kim qoldi?
Rim-Katolik cherkovi.
Rim siyosiy imperiyasi — qulab tushdi. Ammo Rim diniy imperiyasi — qoldi. Kuchaydi. Kengaydi.

Cherkov — bo'shliqni to'ldirdi. Va bu to'ldirish — 1000 yilga cho'zildi.

CHERKOV NIMA UCHUN BU QADAR KUCHLI BO'LDI?
Bu — eng muhim savol.

BIRINCHI SABAB: U YAGONA YOZUV TIZIMINI SAQLADI
Rim qulagandan keyin — Yevropada — lotin tili va yozuv — deyarli yo'qoldi. Ko'pchilik savodsiz bo'ldi.

Kim yozishni bilardi? Ruhoniylar. Monastirlarda — rohiblar — qo'lyozmalarni ko'chirardi. Aristotelni. Tsitseronni. Avreliyni. Injilni.

Yozuv — cherkovning monopoliyasi edi.
Yozuv egasi — bilim egasi. Bilim egasi — kuch egasi.

IKKINCHI SABAB: U YAGONA XALQARO TASHKILOT EDI
O'rta asrda — Yevropa — yuzlab qirollik, knyazlik, shahar-davlatlarga bo'lingan.

Ammo Rim Papasi — hammaning ustida.
Fransiya qiroli, Angliya qiroli, Germaniya imperatori — barchasi — nominаl ravishda — Papaga bo'ysunardi. Papaning aytgani — qonun edi.

Agar Papa "ushbu urush — muqaddas" desa — butun Yevropa eshitardi.

Agar Papa "ushbu qirolni lа'natladim" desa — o'sha qirolning fuqarolari — unga itoat qilish majburiyatidan ozod bo'lardi.

Bu — ulkan kuch.

UCHINCHI SABAB: U YAGONA SOLIQLAShTIRUVChI EDI
Cherkov — o'n foiz soliq — dekima — yig'ardi. Hamma joyda.

Dehqon ekin yig'di — o'ndan birini cherkovga. Savdogar tovar sotdi — o'ndan birini. Hatto qirol ham — o'n foiz cherkovga.

Bu pul — ulkan. Va u — markazlashgan — Rimga oqdi.
Cherkov — o'rta asrning eng boy institutsiyasi edi. Eng katta yer egasi. Eng ko'p oltin.

TO'RTINCHI SABAB: U YAGONA "IJTIMOIY TARMOQ" EDI
O'rta asrda — aloqa yo'q. Gazetа yo'q. Radio yo'q. Internet yo'q.

Ammo — yakshanba kuni — hamma — cherkovga borardi. Bir haftada bir marta — bir nuqtada — bir xabar.
Ruhoniy nima desa — hamma eshitardi. Viloyatdan viloyatga — xabar — ruhoniylar orqali tarqalardi.
Cherkov — axborot tarmog'i edi.

PAPA VA QIROL: KIM KUCHLIROQ?
Bu — o'rta asrning eng dramatik kuchlar kurashi.

Nazariy jihatdan — Papa — ruhiy hokimiyat. Qirol — dunyoviy hokimiyat. Ikkalasi — turli soha.

Amalda — ular doimiy to'qnashdi.

CANOSSAKNING TAVBASI: 1077-YIL
Bu — o'rta asrning eng dramatik lahzalaridan biri.
Germaniya imperatori — Genrix IV — Papa bilan nizolashdi. Episkoplarni tayinlash masalasida.

Papa Grigoriy VII — Genrixni cherkovdan haydadi. Ekskommunikatsiya.

Bu — oddiy jazo emas edi. Bu degani:
Genrixning fuqarolari — unga itoat qilish majburiyatidan ozod. Hech kim u bilan savdo qilmaslikka majbur. Hech kim unga yor boʻlmasdi. U — odamlar orasidan xaydalgan.

Genrix — kuchli imperator — nima qildi?
U — qishda — Alp tog'larini oshib — Canossa qal'asiga bordi. Papa u yerda edi.

Genrix — uch kun — qorda — yalangoyoq — qal'a darvozasi oldida turdi. Tavba qildi. Papa kechirishini so'radi.

Dunyo — buni ko'rdi.
Eng kuchli dunyoviy hukmdor — ruhoniy oldida tavba qilib turgan.

Bu — papa hokimiyatining cho'qqisi edi.

Keyinchalik — Genrix qaytib kelib — o'chini oldi. Papa surgunga ketdi. Va o'sha surgunda vafot etdi.

Ammo Canossa — ramz bo'lib qoldi. 1000 yildan keyin ham — nemislar "Biz Canossaga bormaymiz" deydi — ya'ni — bosh egmaymiz.

RUHONIY JANG MAYDONIDA: NIMA UCHUN?
Endi — asosiy savolga qaytamiz.
Nega ruhoniy jangning birinchi qatorida?

BIRINCHI SABAB: URUSH — MUQADDAS DEDI CHERKOV

O'rta asrda — oddiy odam — "nima uchun jang qilaman?" deb so'rardi.

Feodal tizimda — u — lordiga xizmat qilishi majbur. Lord — janggа ketadi — vassallar ham boradi.

Ammo ruhoniy kelsа — va desa: "Bu — Xudo irodasi. Bu jangda oʻlgan — shahid. Jannat — uniki" —
Bu — mutlaqo boshqa motivatsiya edi.

Ruhoniy — askarga — mana shu xabarni berdi. Va askar — boshqacha jang qildi.

Salib yurishlari — buning eng yorqin namunasidir.
Papa Urban II — 1095-da — nutq so'yladi. Klermon shahrida.
"Quddus — xristianlarning yeri. Musulmonlar ushlab turibdi. Boringlar. Ozod qilinglar. Jangda o'lganlar — jannatga."

Minglab odam — oilasini, yerini, hamma narsasini tashlab — yo'lga chiqdi. Yerushalimga. Minglab kilometr. Piyoda. Ko'pchiligi — yetib bormadi ham.
Faqat din bu motivatsiyani bera olardi.

IKKINCHI SABAB: RUHONIY — MAROSIM BAJARUVCHI
O'rta asrda — marosimlar — hayotning asosi edi.

Jangdan oldin — ibodat. Ibodat uchun — ruhoniy kerak.
Diniy marosimlarni — faqat tayinlangan ruhoniy o'tkaza olardi. Oddiy odam — o'z-o'ziga — diniy marosim bera olmardi.

Shuning uchun — har bir qo'shin — o'z ruhoniyiga ega edi. Kapellan — polkdagi ruhoniy.

Jangdan oldin — u ibodаt qilardi. Gunohlarni kechirardi. Kommunion — eucharist — berardi.

Askar — jangga kirishidan oldin — "Xudo bilan munosabatimni tartibga soldim" deb his qilardi.

Bu — psixologik jihatdan — ulkan kuch.

UCHINCHI SABAB: RUHONIY — SAVODLI EDI
O'rta asrda — generalning o'zi ham ko'pincha — savodsiz edi.

Xarita o'qish. Raqamlar hisoblash. Xat yozish. Strategiyani qog'ozga tushirish.
Bularni kim qila olardi? Ruhoniy.

Ruhoniy — amalda — shtab xodimi ham edi. Kotib ham. Tarjimon ham.
Ko'plab o'rta asr hujjatlari — ruhoniylar tomonidan yozilgan. "Ushbu shartnomani men, falonchinig kotib-ruhoniysi, yozdim."

TO'RTINCHI SABAB: YANGI YERLARNI XRISTIANLASHTIRISH
Kolumb suratiga qaytamiz.

Ular yangi yerga borganida — ruhoniy nima uchun kerak edi?

Mahalliy xalqni — xristianlashtirish uchun.

Bu — Yevropa kengayishining rasmiy maqsadi edi. "Biz ularni qutqaramiz. Ularga jannat yo'lini ko'rsatamiz."

Ispaniya, Portugaliya, Fransiya — yangi yerlarni olganda — ruhoniylar doim birinchi qatorda edi.

Cherkov — kengayishni — ilohiy vazifa deb belgiladi. Va ruhoniy — bu vazifaning belgilovchisi edi.

MONASTIRLAR: O'RTA ASRNING UNIVERSITETI
O'rta asrda — maktab — monastir edi.
Benedikt ordeni — VI asrda — Benedikt Nursiyli tomonidan — monastirlar tarmog'ini qurdi. Butun Yevropa bo'ylab.

Monastirda — rohiblar — ibodat qilardi. Ammo ibodat bilan birga — ishlardi.

Yerga urugʻ ekardi , Kasallarni davolardi. Kitoblar ko'chirardi. Bolalar o'qitardi.

Monastir — o'rta asrda — nima edi?
Maktab. Kasalxona. Kutubxona. Mehmonxona. Laboratoriya. Bank. Hamma narsa.

Yevropa bilimining asosiy qismi — o'rta asrda — monastirlarda saqlandi.

Aristotel asarlari — arab tilidan lotin tiliga — monastirlarda tarjima qilindi.

Tibbiyot bilimlari — monastir shifoxonalarida — saqlanib, rivojlandi.

CHERKOV VA HUQUQ: KANON HUQUQI
O'rta asrda — ikki huquq tizimi mavjud edi.

Dunyoviy huquq — qirolning qonunlari. Har joyda — boshqacha.

Kanon huquqi — cherkovning qonunlari. Hamma joyda — bir xil.

Kanon huquqi — nikoh, meros, shartnomа, hatto ba'zi jinoyatlar — bularni tartibga solardi.

Cherkov sudi — inkvizitsiya dan oldinroq — oddiy fuqaro masalalarini ham ko'rib chiqardi.

Bu — cherkovning qonuniy hokimiyatini ko'rsatadi. U — faqat ruhiy emas — amaliy hokimiyat ham edi.

INKVIZITSIYA: DINIY NAZORATNING ENG QORONG'U QISMI
Bu — o'rta asr cherkovining eng ko'p muhokama qilingan tomoni.

Inkvizitsiya — bid'at — cherkov ta'limotiga qarshi g'oyalar — bilan kurash.

Nima uchun cherkov bunga bu qadar katta e'tibor berdi?
Chunki bid'at — nafaqat diniy masala. U — siyosiy masala. Agar odamlar cherkov ta'limotiga ishonmasa — cherkov hokimiyati — inqirozga tushadi.

Cherkov hokimiyati inqirozga tushsa — butun ijtimoiy tartib — larzaga keladi.

Bu — o'rta asr mantiqida — haqiqiy qo'rquv edi.

KATARLAR VA ALBIGOY SALIB YURISHI
Katarlar — janubiy Fransiyada — XII-XIII asr — cherkov ta'limotiga qarshi diniy harakat.

Ular aytdi: "Moddiy dunyo — yovuz. Ruhi dunyo — yaxshi. Rim cherkovi — moddiy dunyo ga botgan."

Papa Inokentiy III — 1209-da — ularga qarshi — salib yurishi e'lon qildi.

Butun janubiy Fransiya — vayron qilindi.
Bezye shahri — 20,000 aholi — deyarli hammasi o'ldirildi. Katoliklar ham, Katarlar ham.

Qo'mondan so'radi: "Qaysi biri bid'atchi, qaysi biri katolik — qanday ajratamiz?"

Papal legat javob berdi: "Hammasini o'ldiring. Xudo o'zinikini aniqlaydi."

Bu — o'rta asrning eng qorong'u gaplaridan biri.

DIN VA SAN'AT: CHERKOVNING MADANIY HOKIMIYATI
O'rta asrda — san'at — deyarli to'liq — cherkov uchun edi.

Katedrаllar — o'rta asrning eng ulkan qurilishlari. Notre-Dame, Chartres, Cologne, Canterbury.

Bu binolar — nafaqat ibodatxona. Ular — Injil hikoyalarini — savodsiz xalqqa — ko'rsatardi.

Vitraj oynalar — rangli shisha — Injil sahnalarini tasvirlardi. Dehqon o'qiy olmaydi. Ammo u — vitrajga qarab — tushunardi.

Haykallar. Freskalar. Mozaikalar. Barchasi — Injil hikoyalari.

Musiqa — cherkovda rivojlandi.
Gregorian qo'shiq. Ko'p ovozli xor. Notа yozuvi — cherkov tomonidan rivojlantirildi.

O'rta asrning barcha musiqiy merosi — cherkov tomonidan.

Adabiyot — ham asosan cherkov orqali.
Dante — "Ilohiy komediya" — Papa va cherkovni tanqid qiladi. Ammo u — butunlay cherkov tizimi ichida o'ylaydi.

Chaucer — "Canterbury hikoyalari" — ruhoniylarni masxara qiladi. Ammo u ham — cherkov dunyosida.

CHERKOV VA DEHQON: KUN TARTIBINI BELGILASH
O'rta asrda — oddiy dehqonning hayoti — cherkov tomonidan — to'liq tartibga solingan.

Tug'ilish — chaqaloq — darhol suvga cho'mdirilardi. Cherkov marosimi.

Nikoh — cherkovda. Ruhoniy oldida. Aks holda — nikoh — nikoh emas.

O'lim — ruhoniy yonida. Oxirgi marosim. Aks holda — jannat — shubhali.

Haftaning yetti kuni ham — belgilangan:
Yakshanba — ibodatxona. Majburiy.
Ro'za — ko'p kunlar davomida — goʻsht yemay. Bu — oziq-ovqat iqtisodiyotiga ham ta'sir qildi.
Bayramlar — Rojdestvo, Pasxa, Pentekost — va yuzlab avliyolar kuni — mehnat qilinmaydi.

O'rta asr taqvimi — cherkov taqvimi edi.

CHERKOVNING INQIROZI: NIMA O'ZGARDI?
XIV-XV asrlarda — cherkov hokimiyati — inqirozga kira boshladi.

AVIGNON PAPALIGI: 1309-1377
Papa Klement V — Rimdan — Avignonga — Janubiy Fransiyaga — ko'chdi. Fransiya qiroli bosimi ostida.

70 yil davomida — Papa — Rimda emas — Fransiyada yashadi.

Bu — Papa hokimiyatining obro'siga — ulkan zarba.
"Petrus — Rimda. Papa esa — Fransiya qirolining qo'lida" dedi tanqidchilar.

BUYUK SHIZM: 1378-1417
Avignon dan qaytgandan keyin — yanada yomoni bo'ldi.
Bir vaqtning o'zida — ikki Papa. Ba'zan uch Papa.
Biri Rimda. Biri Avignonda. Biri Pisa da.

Har biri — "men haqiqiy Papa" dedi. Har biri — boshqasini la'natladi.

Xalq — hayron. Kim haqiqiy Papa? Kimning la'nati kuchli? Kimning kechirimi ishlaydi?

Bu shizm — cherkov hokimiyatiga — jiddiy shubha uyg'otdi.

QORA O'LAT: 1347-1351
Yevropa aholisining — uchdan bir qismi — vafot etdi. 25 million odam.

Cherkov — nima qildi?
Ibodat qildi. "Ibodat qilinglar — Xudo jazo qilyapti — tavba qilinglar."

Ammo o'lat — davom etdi.
Ruhoniylar ham o'ldi — kasallar yonida xizmat qilgani uchun. Bu — ularning fidoyiligi edi. Ammo cherkov — o'latni to'xtata olmadi.

Xalq — birinchi marta — sezilarli ravishda — cherkovga shubha bilan qaradi.

REFORMATSIYA: CHERKOV HOKIMIYATINING TUGASHI
1517-yil. Martin Lyuter — 95 tezis — Vittembergda.

Bu — o'rta asr cherkovining oxirining boshlanishi edi.
Ammo Reformatsiya — to'satdan paydo bo'lmadi. U — asrlar davomida yig'ilgan shikoyatlar natijasi edi.
Indulgentsiya savdosi. Pul to'la — gunohingni kech. Bu — teologik jihatdan ham — axloqiy jihatdan ham — muammo edi. Lyuter — bunga qarshi.

Ruhoniylarning axloqsizligi. Ko'plab ruhoniy — o'z ta'limotiga zid yashardi.

Savodsiz ruhoniylar. Ko'plab qishloq ruhoniylari — Injilni o'zi ham tushunmasdi.

Papaning siyosiy o'yinlari. Papa — ruhiy rahbar emas — siyosiy o'yinchi sifatida ko'rinardi.

Lyuter — bularni — baland ovoz bilan aytdi.
Va dunyo — tingladi.

SABOQLAR
Birinchi saboq: Hokimiyat — bo'shliqda paydo bo'lаdi.
Rim qulаgandа — siyosiy bo'shliq paydo bo'ldi. Cherkov — bu bo'shliqni to'ldirdi. Bu — rejalashtirilmagan edi. Bu — zaruriyat edi.

Har qanday bo'shliq — to'ldiriladi. Savolga javob yo'q bo'lsa — birov javob beradi. Tartib yo'q bo'lsa — birov tartib o'rnatadi. Kim bu bo'shliqni to'ldirsa — o'sha kuchli bo'ladi.

Ikkinchi saboq: Bilim monopoliyasi — kuch monopoliyasi.

Cherkov — yozuvni, bilimni, ma'lumotni — o'z qo'lida ushlab turdi. Shu orqali — hokimiyatni. Bilim tarqalganda — Renessans, bosмa stanok, Reformatsiya — cherkov hokimiyati zaiflashdi.

Bu — bugungi kunda ham ishlaydi. Kim axborotni nazorat qilsa — o'sha hokimiyatli. Internet — bu monopoliyani sindirdi. Natijalar — hali davom etmoqda.

Uchinchi saboq: Har qanday tizim — o'z ichidagi ziddiyatdan yiqiladi.

Cherkov — "kambag'allarga yordam" dedi — o'zi eng boy bo'ldi. "Ruhiy" dedi — siyosiy o'ynadi. "Bir" dedi — ikki-uch Papaga bo'lindi.

Bu ziddiyatlar — ichdan — parchaladi. Tashqaridan hujum kerak emas edi. O'rta asr cherkovi — o'z vazifalari va amaliyoti orasidagi tafovutdan — inqirozga tushdi.

To'rtinchi saboq: Din — odamlar uchun javob beradi, ammo ba'zan yangi savollar tug'diradi.

O'rta asrda — odamlarning ko'plab savollariga — cherkov javob berdi. Nima uchun azob chekyapman? Nima uchun o'lim bor? Hayotning ma'nosi nima?

Bu — real ehtiyoj. Din — bu ehtiyojni qondirdi.
Ammo vaqt o'tganda — yangi savollar paydo bo'ldi.

"Nima uchun Papa Rimda emas Fransiyada?" "Nima uchun indulgentsiya pulga sotiladi?" "Nima uchun o'lat ibodat bilan to'xtamadi?"

Javob bera olmagan tizim — shubhaga uchradi. Bu — barcha tizimlar uchun — bir xil qonuniyat.

Beshinchi saboq: Madaniyat — hokimiyatning eng uzoq yashovchi qismi.

O'rta asr cherkovi — siyosiy hokimiyatni yo'qotdi. Iqtisodiy kuchini yo'qotdi.

Ammo — Notre-Dame katedrali — hali turibdi. Gregorian qo'shiqlari — hali kuylanadi. Dante — hali o'qiladi. Avliyolar hayoti — hali eslanadi.

Madaniyat — hokimiyatdan uzoqroq yashaydi. Qirolliklarni eslamаsak ham — ular qurgan qasrlarni eslaymiz. Bu — o'rta asrning o'ziga xos merosi.

YAKUNIY SO'Z
Kolumb suratiga qaytamiz. Ruhoniy — birinchi qatorda.
Endi — bu mantiqli ko'rinadi.

O'rta asrda — ruhoniy — faqat diniy emas edi. U — yagona savodli odam edi. Yagona xalqaro tashkilot vakili edi. Yagona axborot tizimi agenti edi. Yuridik, ma'muriy, siyosiy hokimiyatni ham ifodalardi.

Yangi yerga borganda — ruhoniy borishi — ma'muriy zaruriyat ham, diniy majburiyat ham edi.

O'rta asr Yevropasini tushunmoqchi bo'lsangiz — bir gapni eslab qoling:
Cherkov — o'rta asrning davlati, universiteti, kasalxonasi, gazetasi, banki va madaniy markazi edi. Bir vaqtda.

Bunday kuch — tarixda — kam uchraydi.
Va bunday kuch — nihoyat — o'z og'irligi ostida — quladi.
Ammo u qoldirgan meros — katedrаllar, musiqa, falsafa, huquq, ta'lim tizimi — bugun ham Yevropa madaniyatining asosi.

Ruhoniy jang maydonida — g'alati ko'rinadi bugun.
O'rta asrda esa — u bo'lmasa — g'alati bo'lardi.
Chunki o'sha dunyo — biz bilgan dunyodan — mutlaqo boshqa edi.

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Ko'p odamlar butun hayotini qorong'u g'orda o'tkazadilar, devordagi noaniq soyalarni yagona va yakuniy haqiqat deb oʻylashadi."

Platon©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

⚔️ Amir Temur va Yildirim Boyazid

Anqara jangi (1402)
​Oʻrta asrlarning ikki eng qudratli hukmdori — Sharq fotih sohibqironi Amir Temur va Yevropaga dahshat solgan Usmoniylar sultoni Boyazid I oʻrtasidagi toqnashuv shunchaki ikki shaxs adovati emas, ulkan geosiyosiy va psixologik kurash edi.

​Iqtisodiy va siyosiy sabablar
Sharq va Gʻarb oʻrtasidagi savdo yoʻllari hamda Kichik Osiyo uzra gegemonlik oʻrnatish asosiy maqsad edi. Temur davlat xavfsizligi va savdo karvonlari nazoratini taʼminlashni istasa, Boyazid Usmoniylar chegarasini Sharqqa kengaytirishga intilgan.

Har ikki hukmdor ulkan gʻurur va boʻysunmaslik hissi bilan harakat qildi. Urushdan oldingi maktublar zamirida raqibni ruhiy sindirish va elita ongiga taʼsir oʻtkazish maqsadi yashiringan edi.
​1402-yil Anqara yonida kechgan jangda Temurning taktik ustunligi va harbiy ayyorligi gʻalaba qozondi. Bu toqnashuv feodal dunyosida gegemonlik uchun kechgan eng yirik geosiyosiy toqnashuv sifatida tarixda qoldi.

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Hayot juda qisqa va go'zal, uni umidsizlikka, mayda qasos olishga yoki bo'lmagan shaxslarning fitnalarini ochishga sarflash uchun"

Aleksandr Dyuma©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Jamiyat bizga baxt, muvaffaqiyat va to'g'ri hayotning tayyor, chiroyli qadoqlangan shablonlarini taklif qilishni yaxshi ko'radi"

Albert Kamyu©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Olomon o'zgaruvchan va ko'r ekanligini unutmang: bugun u osmonga ko'tariladi va ertaga loyda oyoq osti qilinadi."

Lucius Annaeus Seneca©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Haqiqiy go'zallik yomg'irdan keyin tuproq hidida, oqshomning sokin nurida, uzoq kundan keyin bir piyola issiq choyda va odamlarni barcha xatolari va chandiqlari bilan qabul qilish qobiliyatidadir."

Jon Steynbek©️

Https://t.me/tarixi_dunyo