O'YIN OYNASIDAGI G'OYALAR: VIDEO O'YINLAR QANDAY QILIB DUNYOQARASHNI SHAKLLANTIRADI

Kitob sizga voqeani aytib beradi. Film sizga voqeani ko'rsatadi. O'yin esa sizni o'sha voqeaning ichiga kiritadi va sizdan tanlov qilishni so'raydi.

Va aynan shu farq video o'yinlarni tarixdagi eng kuchli mafkura vositasiga aylantirdi.

2002 yil. Amerika armiyasi g'alati loyihani e'lon qildi. Ular bepul video o'yin yaratishdi. Nomi America's Army.

Bu o'yinda o'yinchi amerika askari bo'lib jang qiladi.
Bu oddiy o'yin emas edi. Bu harbiy yollash quroli edi.
O'yin millionlab yosh yigit tomonidan o'ynaldi. Ko'pchilik o'yindan zavq oldi keyin haqiqiy armiyaga qiziqish bildirdi. Amerika armiyasi rasman e'tirof etdi bu o'yin boshqa har qanday reklama kampaniyasidan ko'proq samarali natija bergan.

Bu voqea savol tug'diradi. Agar o'yin bunchalik kuchli ta'sir qila olsa unda biz har kuni o'ynaydigan boshqa o'yinlar bizga nima o'rgatmoqda?

PROPAGANDA TARIXI: ESKI QUROL YANGI SHAKL
G'oyalarni ommaga yetkazish insoniyat tarixida hech qachon yangilik bo'lmagan.

Qadimgi Rim haykallar orqali imperator kuchini namoyish qilardi. O'rta asr cherkovi freskalar orqali Injil hikoyasini o'rgatardi. XX asrda radio va kino ommaviy mafkuraviy quroliga aylandi.

Har bir yangi texnologiya o'z davrining eng kuchli ta'sir vositasiga aylangan.

Gitler Germaniyasi Leni Riefenstahl filmlarini ishlatdi. Sovet Ittifoqi Eyzenshteyn kinosini ishlatdi. Amerika Gollivudni ishlatdi.

Ammo bu vositalarning hammasida umumiy bir cheklov bor edi. Tomoshabin passiv edi. U ekranga qaraydi tinglaydi ammo harakat qilmaydi.
Video o'yin bu cheklovni buzdi.

INTERAKTIVLIK: MAFKURANING YANGI QUDRATI

Bu yerda falsafiy chuqur bir haqiqatga kelamiz.

Agar sizga birov kim yaxshi kim yomon deb aytsa siz shubha bilan qarashingiz mumkin. Ammo agar siz o'zingiz bir tomonni tanlab o'z qo'lingiz bilan harakat qilsangiz bu tanlov sizniki deb his qilasiz.

Video o'yin aynan shu psixologik mexanizmni ishlatadi.

Call of Duty o'yinida siz dushmanni o'zingiz otasiz. Hech kim sizga buyruq bermadi. Siz tanlab tugmani bosdingiz.

Ammo savol shu. Kim sizga kim dushman ekanligini oldindan belgilab qo'ygan?

O'yin dizaynerlari ko'p yillar oldin bu qarorni qabul qilishgan. Qaysi millat qaysi armiya qaysi mafkura ekranda yovuz tasvirlanadi. Siz faqat allaqachon tayyorlangan dunyoqarash ichida harakat qilasiz.

Ammo siz harakat qildingiz va siz bu dunyoqarashni o'zingizniki deb his qilasiz.

Bu propaganda tarixidagi eng nozik eng samarali mexanizm.

SIVILIZATSIYA: TARIXNI QANDAY TUSHUNTIRAMIZ

Sid Meier ning Civilization seriyasi dunyoning eng mashhur strategik o'yinlaridan biri.

Bu o'yinda siz bir sivilizatsiyani tosh davridan kosmik davrgacha olib borasiz. Texnologiya daraxti orqali ilm rivojlanadi. Shaharlar kattalashadi. Imperiyalar quriladi.
Bu o'yin ajoyib va qiziqarli. Ammo u chuqur falsafiy da'vo ham qiladi.

O'yin tarixni chiziqli progressiv jarayon sifatida ko'rsatadi. Har bir jamiyat bir xil yo'ldan o'tishi kerak. G'ovlardan temir asriga. Temir asridan sanoat inqilobiga. Sanoat inqilobidan raqamli davrga.

Bu model aslida XIX asr yevropalik faylasuflarining g'oyasi. Ular dunyo tarixini yevropa tajribasi asosida o'lchashgan. Va boshqa madaniyatlarni shu chiziq bo'yicha orqada yoki oldinda deb baholashgan.

O'yin bu tarixiy nazariyani o'ylab ko'rmasdan o'zining o'yin mexanikasiga aylantirdi. Millionlab yosh o'yinchi bu modelni o'ynash orqali tarix shunday ishlaydi deb ichki tarzda qabul qiladi.

Bu ataylab qilingan mafkuraviy hujum emas. Ammo bu nazariyaning sokin ko'rinmas tarqalishi.

BIOSHOCK VA SPEC OPS: O'YIN O'ZINI TANQID QILGANDA

Ba'zi o'yinlar boshqacha yo'l tutdi. Ular o'yin janrining o'zini tanqid qildi.

Bioshock o'yinida siz dastlab oddiy qahramon sifatida buyruqlarni bajarib borasiz. O'yin oxirida sizga aytiladi siz aslida hech qachon o'z ixtiyoringiz bilan harakat qilmagansiz. Sizni boshqargan bo'lgan. Bu lahza o'yinchiga savol beradi. Men o'yinda qancha erkinlikka egaman deb o'ylagan bo'lsam haqiqatda qancha erkinlikka ega bo'lganman?

Spec Ops The Line o'yini yanada keskinroq. U harbiy otishma janrini tanlaydi. Ammo asta sekin o'yinchini qiynoqqa soladi. Siz urushni qahramonlik sifatida boshlaysiz. Oxirida siz o'zingiz yovuzlik qilganingizni tushunasiz. O'yin sizga to'g'ridan to'g'ri savol beradi. Sizga bu otishmalar hali ham qiziqmi?

Bu ikki misol ko'rsatadi. Video o'yin faqat mafkurani tarqatish quroli emas. U shu mafkurani fosh qilish quroli ham bo'lishi mumkin.

MILLIY G'OYA VA O'YIN SANOATI

Video o'yin sanoati global. Ammo har bir mamlakat o'z o'yinlarida o'z qadriyatlarini aks ettiradi.

Yaponiya o'yinlari ko'pincha jamoaviylik sharaf va fidoyilik mavzularini ko'taradi. Bu mavzular yaponcha madaniy tarixdan keladi. Final Fantasy seriyasida qahramon ko'pincha o'z hayotini boshqalar uchun qurbon qiladi.

Amerika o'yinlari ko'pincha individualizm va shaxsiy erkinlikni ko'taradi. Bir qahramon dunyoni o'zi qutqaradi. Bu Amerika madaniy an'anasining aksi.

Xitoy hukumati video o'yin sanoatini qattiq nazorat qiladi. Zo'ravonlik cheklanadi. Tarixiy mavzular davlat tomonidan tasdiqlangan tarzda ko'rsatilishi kerak. Bu shuni ko'rsatadi hukumatlar o'yinni faqat o'yin deb hisoblamaydi. Ular uni g'oyaviy vosita deb biladi.

O'YIN ICHIDAGI TARIX: KIM YOZADI

Tarixiy o'yinlarda eng katta savol shu. Kim tarixni yozadi?

Assassin's Creed seriyasi turli tarixiy davrlarni tasvirlaydi. Salib yurishlari. Fransuz inqilobi. Vikinglar davri. Millionlab o'yinchi bu davrlar haqidagi birinchi taassurotni aynan shu o'yindan oladi.

Ammo o'yin tarixchi emas. U ijodkor. U tanlov qiladi. Qaysi voqea ko'rsatiladi. Qaysi shaxs qahramon qilinadi. Qaysi tomon haq deb tasvirlanadi.

Ko'p yosh o'yinchi uchun o'yinda ko'rgan tarix haqiqiy tarixga aylanadi. Ular keyinchalik kitob o'qimasligi mumkin. Ular faqat o'yinni eslaydi.

Bu holat yangi mas'uliyat tug'diradi. O'yin yaratuvchisi endi faqat o'yin dizaynerchi emas. U aslida tarix o'qituvchisiga aylangan. Ammo hech kim uni bunday deb tan olmaydi.

FALSAFIY SAVOL: ERKINLIK ILLYUZIYASI

Bu yerda eng chuqur falsafiy savolga kelamiz.
Video o'yin sizga tanlov beradi. Chapga boring yoki o'ngga. Bu qahramonni o'ldiring yoki qutqaring. Bu tomonni tanlang yoki boshqasini.

Ammo bu tanlov haqiqiy erkinlikmi? Yoki bu faqat oldindan dasturlashtirilgan yo'llar orasidagi tanlov?

Filosof bu savolni boshqacha shaklda ming yillar oldin bergan. Inson erkin iroda egasi yoki u faqat sabab va oqibat zanjirining bir qismi?

O'yin bu falsafiy savolni yangi shaklda qayta tiriltiradi. Siz o'yinda erkin his qilasiz. Ammo aslida siz dasturchi chizgan chegara ichida harakat qilyapsiz.

Va bu yerda eng qo'rqinchli fikr paydo bo'ladi. Balki haqiqiy hayotda ham biz shunga o'xshash holatdamiz. Biz erkin tanlov qilyapmiz deb o'ylaymiz. Ammo aslida biz madaniyat tarbiya va atrof muhit chizgan chegara ichida harakat qilamiz.

O'yin bizga bu haqiqatni ko'rsatadigan ko'zgu bo'lishi mumkin.

SABOQLAR
Birinchi saboq. Interaktivlik ta'sirni kuchaytiradi. Passiv tomosha qilingan g'oya shubha bilan qabul qilinishi mumkin. Faol harakat qilib qabul qilingan g'oya o'zinikidek his qilinadi. Bu narsa nafaqat o'yinda ishlaydi. Bu ta'lim va tarbiyada ham asosiy tamoyil.

Ikkinchi saboq. Har bir tizim yaratuvchisining qarashini olib yuradi. Sivilizatsiya o'yini betaraf ko'rinadi. Ammo u aslida bir tarixiy nazariyani ichiga yashiradi. Hech qanday tizim to'liq betaraf emas. Har birida kimningdir dunyoqarashi bor.

Uchinchi saboq. O'z ichidan tanqid eng kuchli tanqid. Bioshock va Spec Ops o'zining janrini ichidan buzadi. Bu tashqaridan kelgan tanqiddan ko'ra ko'proq ta'sir qiladi. Chunki o'yinchi o'zi his qilgan tajribani qayta ko'rib chiqishga majbur bo'ladi.

To'rtinchi saboq. Ommaviy vosita ta'lim vositasiga aylanishi mumkin xohlasa ham xohlamasa ham. Tarixiy o'yin yaratuvchisi o'zini faqat ko'ngil ochuvchi deb hisoblashi mumkin. Ammo millionlab o'yinchi uchun u aslida tarix o'qituvchisi. Bu mas'uliyatni tan olish muhim.

Beshinchi saboq. Har qanday erkinlik chegara ichida bo'ladi. O'yindagi tanlov illyuziyasi bizga hayotdagi haqiqiy tanlov haqida savol berishi kerak. Biz qancha erkinmiz va qancha atrof muhit tomonidan chizilgan yo'l ichida harakat qilyapmiz?

YAKUNIY SO'Z
2002 yil Amerika armiyasi bir o'yin chiqardi. Bu o'yin millionlab yosh yigitni jalb qildi. Ularning ko'pi keyinchalik haqiqiy armiyaga qo'shildi.

Bu voqea bizga ko'rsatadi. O'yin endi faqat ko'ngil ochish emas. U dunyoni ko'rish usulini shakllantiruvchi kuchli vosita.

Har bir avlod o'z davrining eng kuchli ommaviy vositasi orqali dunyoqarashini shakllantiradi. O'tgan asrda bu kino edi. Bugun bu ko'p jihatdan video o'yin va ijtimoiy tarmoqlar.

Savol shu emas video o'yin g'oya tashiydimi yoki yo'qmi. Bu allaqachon aniq. Savol shu. Biz bu g'oyalarni qanchalik ongli ravishda qabul qilyapmiz?

Ekran oldida o'tirgan har bir bola. Tugmani bosayotgan har bir qo'l. Ular nafaqat o'yin o'ynayapti. Ular asta sekin dunyoni qanday ko'rish kerakligini o'rganyapti.
Bu jarayon ko'rinmas. Ammo u eng chuqur ta'sirlardan biri.

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Fransuz jozibasining sirini bilasizmi? Bu muammolaringizni unutib, mazali taom uchun tashqariga chiqish qobiliyatidir."

Jean Reno©️

🏛️ Https://t.me/tarixi_dunyo

"Agar kimdirdan biror narsa istasangiz, uni majburlamang - jozibangizni yoqing, ularning egosini xushnud eting va ular buni o'zlarining ajoyib g'oyasi deb o'ylab, sizga oltin laganda berishni xohlashlariga yo'l bering."

Niccolò Machiavelli©️

🏛️ Https://t.me/tarixi_dunyo

"Haqiqiy kashfiyot sayohatda yangi manzaralarni ko'rishdan emas, balki yangi ko'zlarga ega bo'lishdan iborat."

Marsel Prust©️

🏛️ Https://t.me/tarixi_dunyo

"Haqiqiy xarizma va kuch oddiy narsalarda yotadi. Rostini ayta olish qobiliyatida, qiyin vaziyatda do'stingizni himoya qila olish qobiliyatida va qiyin paytlarda nolimaslik odatida."

Boris Vasilev©️

🏛️ Https://t.me/tarixi_dunyo

Izoh pastdagi postlarda 👇

Https://t.me/tarixi_dunyo

YAQIN SHARQ: NEGA URUSH HECH QACHON TUGAMAYDI

Bu yer uch dinning tug'ilgan joyi. Ipak yo'lining chorrahasi. Dunyoning energiya manbai. Va ayni paytda insoniyat tarixidagi eng uzoq davom etgan mojarolar maydoni.

Nega aynan shu yer?
Bu savolga bitta javob yo'q. Yaqin Sharq bir necha asrlik qatlamlarning ustiga qurilgan. Har bir qatlam o'zining og'irligini qoldirgan. Va bu qatlamlar bir-birining ustiga shunchalik ko'p yig'ilganki ularni ajratib olish deyarli imkonsiz bo'lib qolgan.

Keling bu qatlamlarni birma-bir ochib ko'raylik.

GEOGRAFIYA: UCH QIT'ANING KESISHGAN NUQTASI
Yaqin Sharq tasodifan dunyoning eng strategik joyida joylashgan.

Osiyo, Afrika va Yevropa aynan shu hududda birlashadi. Ming yillar davomida savdogarlar, armiyalar, dinlar va g'oyalar shu yerdan o'tgan. Hindistondan Yevropaga boradigan yo'l shu yerdan o'tadi. Afrikadan Osiyoga boradigan yo'l ham shu yerdan.

Bu ulkan boylik keltirgan. Ammo shu bilan birga ulkan raqobat ham keltirgan. Har bir kuchli imperiya tarix davomida bu hududni o'z nazoratiga olishni xohlagan.

Rim, Fors, Bizantiya, Arab xalifaligi, Usmonli, Britaniya, Fransiya va bugun Amerika hamda Rossiya.

Kim bu chorrahani nazorat qilsa savdo yo'llarini, harbiy strategiyani va energiya oqimini nazorat qiladi. Shuning uchun hech bir kuchli davlat bu hududni tinch qoldirmagan.

DIN: UCH ULUG' AN'ANANING BIR HUDUDDA TUGASHI
Yahudiylik, Xristianlik, Islom. Uch buyuk din uchalasi ham aynan shu hududda tug'ilgan. Va uchalasi ham aynan bir shaharni muqaddas deb biladi.
Quddus.

Bu tasodif emas. Bu shahar uch din uchun ham chuqur samimiy ma'noga ega. Yahudiylar uchun bu Dovud va Sulaymon qirolligining poytaxti. Xristianlar uchun bu Iso Masihning yashagan va vafot etgan joyi. Musulmonlar uchun bu Muhammad payg'ambarning me'rojga chiqqan joyi.

Bu diniy ahamiyat insonlarning eng chuqur his-tuyg'ularini qo'zg'atadi. Bir yerni bir necha xalq va bir necha din bir vaqtda o'z eng muqaddas joyi deb bilsa bu yerdagi har qanday nizo oddiy hudud nizosidan ancha chuqurroq bo'lib chiqadi.

Bu faqat bir sabab. Ammo bu urushlarning faqat din tufayli bo'layotganini anglatmaydi. Din ko'pincha boshqa sabablar bilan siyosiy, iqtisodiy va tarixiy sabablar bilan chambarchas bog'lanib ketadi. Va bu bog'liqlikni ajratish deyarli imkonsiz bo'lib qoladi.

SUNNIY VA SHIA: MING YILLIK BO'LINISH
Islom dunyosining o'zida ham chuqur bo'linish mavjud.
632 yilda Muhammad payg'ambar vafot etganidan keyin kim uning o'rnini bosishi kerak degan savol musulmon jamoasini ikkiga ajratdi.

Sunniylar jamoa tanlagan xalifani to'g'ri deb bilishdi. Shialar Ali va uning avlodlarini haqiqiy meros olgan deb bilishdi.

Bu bo'linish ming yildan ortiq vaqt davomida davom etmoqda. Bugun Eron shia dunyosining markazi. Saudiya Arabistoni sunniy dunyosining markazi. Iroq, Suriya, Livan va Yaman bu ikki oqim o'rtasidagi kurash maydoniga aylangan.

Bu bo'linish faqat diniy ta'limot masalasi emas. Bu asrlar davomida siyosiy kuchga va mintaqaviy ta'sirga aylangan. Eron va Saudiya Arabistoni o'rtasidagi bugungi raqobat ko'p jihatdan iqtisodiy va geosiyosiy. Ammo bu raqobat ko'pincha diniy til bilan ifodalanadi.

MUSTAMLAKACHILIK MEROSI: CHIZILGAN CHEGARALAR
Bu yerda tarixning eng og'ir qatlamiga kelamiz.

1916 yil. Birinchi jahon urushi hali tugamagan. Ikki davlat vakili Britaniyalik Mark Sykes va Fransuzlik Fransua Jorj Piko maxfiy xaritaga egilib turishibdi.

Ular Usmonli imperiyasi qulaganidan keyin Yaqin Sharqni o'zaro qanday bo'lishishni muhokama qilishmoqda. Bu xaritada ular chizg'ich bilan chiziqlar tortishdi. Bu chiziqlar hech qanday etnik, diniy yoki qabila chegarasini hisobga olmasdi. Ular faqat ikki imperiyaning o'zaro manfaatini hisobga oldi.

Natijada bir etnik guruh bir necha davlat orasida bo'linib qoldi. Kurdlar Turkiya, Iroq, Suriya va Eron o'rtasida bo'linib ketdi. Turli qabilalar, turli dinlar va turli tillar sun'iy ravishda bir davlat ichida birlashtirilib qo'yildi.

Iroq bunga eng yorqin misol. Bu davlat ichida sunniy arablar, shia arablar va kurdlar sun'iy ravishda birlashtirilgan. Ular orasida hech qachon chuqur umumiy milliy tuyg'u shakllanmagan. Saddam Husayn davrida bu qarama-qarshiliklar zo'ravonlik bilan bostirilgan. U ketgandan keyin bu qarama-qarshiliklar yana yuzaga chiqdi.

Bu faqat Iroqqa xos emas. Suriya, Livan, Yaman va Iordaniya bularning barchasi bir necha o'n yil oldin tashqi kuchlar tomonidan chizilgan chegaralar ichida yashaydi. Bu chegaralar mahalliy xalqning o'z tarixi va o'z madaniyati asosida chizilmagan.

NEFT: BARAKA VA LA'NAT
XX asr boshida Yaqin Sharq ostida dunyoning eng katta neft zaxiralaridan biri topildi.

Bu kutilgan farovonlik keltirishi kerak edi. Ammo ko'p hollarda u teskari natija berdi.

Iqtisodchilar buni resurs la'nati deb atashadi. Neftga boy davlatlar ko'pincha boshqa iqtisodiy sohalarni rivojlantirmaydi. Hokimiyat neft daromadini nazorat qiluvchi kichik guruh qo'lida to'planadi. Va bu daromad ko'pincha xalq farovonligiga emas hokimiyatni saqlab qolishga sarflanadi.

Yana bir muammo tashqi qiziqish. Yaqin Sharq nefti butun dunyo iqtisodiyoti uchun hayotiy ahamiyatga ega. Shuning uchun kuchli davlatlar bu hududdagi har qanday siyosiy o'zgarishga o'zining manfaati nuqtai nazaridan qaraydi.

Bu mahalliy nizolarni ko'pincha xalqaro miqyosga ko'taradi. Bir mamlakat ichidagi fuqarolar urushi tashqi davlatlarning aralashuvi orqali uzoqroq va murakkabroq davom etadi.

BUYUK KUCHLAR RAQOBATI: PROKSI URUSHLAR MAYDONI

Sovuq urush davrida Amerika va Sovet Ittifoqi to'g'ridan-to'g'ri bir-biriga qarshi urush qilmadi. Ammo ular Yaqin Sharqda o'z ta'sir doiralarini kengaytirish uchun mahalliy kuchlarni qo'llab-quvvatlashdi.

Bir davlat Amerika tomonidan qurol bilan ta'minlansa uning raqibi Sovet Ittifoqi tomonidan ta'minlanardi. Bu mahalliy nizolarni kattalashtirdi. Chunki endi kichik mojaro katta davlatlarning manfaati bilan bog'lanib qoldi.

Sovuq urush tugagandan keyin ham bu andoza davom etdi. Bugun Amerika, Rossiya, Eron, Saudiya Arabistoni va Turkiya hammasi Suriya, Yaman va Livan kabi mamlakatlardagi mahalliy kuchlarni turli darajada qo'llab-quvvatlaydi.

Bu mahalliy mojaroni tugatishni ancha qiyinlashtiradi. Chunki endi tinchlik faqat mahalliy tomonlarning kelishuviga bog'liq emas. U uzoq masofadagi kuchli davlatlarning manfaatlariga ham bog'liq.

ISROIL VA FALASTIN: IKKI XALQNING BIR YER UCHUN INTILISHI

Bu mavzu Yaqin Sharqdagi eng chuqur va eng murakkab masalalardan biri.

XIX asr oxirida Yevropada yahudiy xalqi uchun o'z davlatini qurish g'oyasi siyonizm harakati sifatida kuchaya boshladi. Bu harakat asrlar davomida ko'p Yevropa mamlakatlarida yahudiylarga qarshi kamsitish va ta'qib natijasida kuchaygan edi.

Shu bilan birga Falastin yerlarida asrlar davomida arab aholisi yashab kelgan edi. Ular ham o'z tuprog'ini o'z vatani deb bilishardi.

1948 yilda Isroil davlati tashkil topdi. Bu voqea yahudiy xalqi uchun uzoq davom etgan intilishning natijasi edi. Ayni paytda bu voqea ko'plab falastinlik arab uchun o'z yeridan mahrum bo'lish tajribasi bo'ldi.

Shu kundan boshlab ikki xalq o'rtasidagi mojaro davom etmoqda. Har ikki tomon ham o'z tarixiy va axloqiy haqqoniyligiga chuqur ishonadi. Har ikki tomon ham katta yo'qotishlarni boshdan kechirgan.

Bu masala ko'pincha oddiy yaxshi va yomon andozasi bilan tushuntiriladi. Ammo haqiqat ancha murakkab. Bu yerda ikki xalqning bir yer uchun chuqur samimiy tarixiy va hissiy bog'liqligi bir-biriga to'qnashadi. Va bu oson hal bo'ladigan masala emas.

SUV: KO'RINMAS URUSH SABABI
Kam gapiriladigan ammo tobora muhim bo'lib borayotgan omil bor.
Suv.

Yaqin Sharq dunyodagi eng quruq hududlardan biri. Dajla va Frot daryolari Turkiya, Suriya va Iroq orqali oqadi. Iordan daryosi Isroil, Iordaniya va Falastin o'rtasida taqsimlanadi.

Bu daryolarni kim nazorat qilsa u pastki oqim mamlakatlarining hayotiy resursini nazorat qiladi.

Turkiya Dajla va Frot ustida ulkan to'g'onlar qurgan. Bu Suriya va Iroqning suv miqdorini kamaytirgan.
Iqlim o'zgarishi bu muammoni yanada og'irlashtirmoqda. Ba'zi tahlilchilar kelajakda neft uchun emas suv uchun yangi urushlar boshlanishi mumkin deb ogohlantirmoqda.

DAVLAT VA QABILA: KIM KIMGA SODIQ?
Bu ehtimol eng chuqur va eng kam tushuniladigan omil.
Yevropada millat-davlat tushunchasi asrlar davomida sekin va tabiiy ravishda shakllangan. Odamlar avval o'z qishlog'iga keyin o'z viloyatiga keyin o'z millatiga sodiq bo'lishni o'rgangan.

Yaqin Sharqda bu jarayon boshqacha kechdi. Ko'p hollarda davlat chegaralari tashqaridan tez va sun'iy ravishda chizilgan. Ammo odamlarning chuqur sodiqligi ko'pincha davlatga emas qabilaga, oilaga yoki diniy jamoaga qaratilgan qoldi.

Bu muhim natija beradi. Agar markaziy hokimiyat zaiflashsa yoki qulasa odamlar davlat atrofida emas o'z qabilasi yoki diniy jamoasi atrofida birlashadi. Iroqda, Liviyada va Suriyada markaziy hokimiyat qulaganda aynan shu narsa sodir bo'ldi. Davlat o'rnini qabila va mazhab egallab oldi.

SABOQLAR
Birinchi saboq. Chizilgan chegara tabiiy birlikning o'rnini bosa olmaydi. Sykes-Piko chizig'i bir asr o'tsa ham hali ham mintaqani larzaga solmoqda. Tashqi kuch tez qaror bilan o'zining o'lchovi bilan dunyoni qayta chizishi mumkin. Ammo bu chiziq mahalliy xalqning chuqur tarixi bilan kelishmasa u doimiy zaiflik manbaiga aylanadi.

Ikkinchi saboq. Resurs baraka bo'lishi ham la'nat bo'lishi ham mumkin. Neft Yaqin Sharqqa ulkan boylik keltirishi mumkin edi. Ammo u ko'p hollarda hokimiyat kurashini, tashqi aralashuvni va tengsizlikni kuchaytirdi. Resurs o'zi yaxshi yoki yomon emas. Uni kim qanday boshqarishi hal qiluvchi.

Uchinchi saboq. Tashqi aralashuv mahalliy mojaroni uzaytiradi. Har safar kuchli davlat mahalliy nizoga o'z manfaati uchun aralashganda bu nizo ancha uzoq davom etadi. Chunki endi u faqat mahalliy emas xalqaro masalaga aylanadi.

To'rtinchi saboq. Diniy his-tuyg'u chuqur va haqiqiy. Ammo u ko'pincha siyosiy manfaat bilan aralashtiriladi. Quddus uch din uchun samimiy muqaddas. Bu insonlarni ajablanarli darajada chuqur his-tuyg'uga olib keladi. Ammo bu his-tuyg'u ko'pincha siyosatchilar tomonidan o'z manfaati uchun ishlatiladi.

Beshinchi saboq. Sodiqlik davlatdan kattaroq yoki kichikroq bo'lishi mumkin. Yaqin Sharqda ko'p insonning chuqur sodiqligi qabilaga, oilaga yoki dinga qaratilgan. Davlat ba'zan bu sodiqlikning ustiga yupqa qatlam bo'lib qo'yiladi. Markaziy hokimiyat zaiflashsa bu yupqa qatlam tez yorilib ketishi mumkin.

YAKUNIY SO'Z
Yaqin Sharq bir yechimga ega bo'lgan bitta muammo emas.

Bu yer geografik chorraha, uch dinning tug'ilgan joyi, mustamlakachilik merosi, neft boyligi, buyuk kuchlar raqobati va chuqur mahalliy sodiqliklarning bir yerda jamlangan ko'p qatlamli murakkab hodisasi.

Har bir avlod bu qatlamlarga yangi qatlam qo'shadi. Har bir urush yangi yara qoldiradi. Har bir yara keyingi avlodga meros bo'lib o'tadi.

Ba'zi olimlar tinchlik faqat bu chegaralarni qayta ko'rib chiqish orqali mumkin deyishadi. Boshqalari tinchlik iqtisodiy rivojlanish va ta'lim orqali keladi deyishadi.

Yana boshqalari tinchlik avvalo tashqi kuchlarning aralashuvini to'xtatishdan boshlanishi kerak deyishadi.
Ehtimol haqiqat bularning hammasida bir oz bor.

Ammo bir narsa aniq. Bu mintaqadagi urushlarning tugamasligi tasodif emas. U asrlar davomida qatlama-qatlam yig'ilib kelgan tarixiy, siyosiy, iqtisodiy va diniy kuchlarning natijasi.

Va bu qatlamlarni tushunmasdan turib hech qanday tinchlik rejasi uzoq muddat yashamaydi.

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Siyosatchilar soʻzi: lotin tilida "Poli" "ko'p" degan ma'noni anglatadi va "tics" "qon so'ruvchi maxluqlar" degan ma'noni bildiradi"

Robin Williams©️

🏛️ Https://t.me/tarixi_dunyo

"Sizning kundalik, kichik odatlaringiz oxir-oqibat sizning kimligingizni belgilaydi - hayotda g'alaba qozuvchi yoki boshqa biror kishining bayramini tomosha qiluvchi."

Aristotel©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Hozirgi vaqtda ega bo'lganlaringizga qanoat qiling, chunki ertaga hamma narsa o'zgarishi mumkin."

Erix Mariya Remark©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Muvaffaqiyatsizliklarni shaxsiy fojia sifatida emas, balki ajoyib natijaga erishish yo'lidagi kasbiy xavf sifatida ko'ring. O'zingizni changdan tozalang, tabassum qiling va oldinga intiling."

Jeki Chan ©

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Go'zallik yo'qoladi, lekin aql-zakovat, nafis xulq-atvor va tinglash qobiliyati abadiy o'ziga jalb qiladi."

Kleopatra©️

🏛️ Https://t.me/tarixi_dunyo

Izoh pastdagi postlarda 👇

Https://t.me/tarixi_dunyo

AGAR TARIXNI MAG'LUBLAR YOZGANDA

G'oliblar tarix yozadi degan gap bor. Ammo hech kim so'ramaydi. Agar mag'lublar yozganda edi nima bo'lardi?

469 yil miloddan avvalgi. Afinada bir sud jarayoni bo'lib o'tmoqda. Sokrat ayblanmoqda. Ayblov aniq. U yoshlarni buzmoqda. U yangi xudolarni targ'ib qilmoqda.

Sokrat o'zini himoya qiladi. Ammo hakamlar hay'ati unga o'lim jazosini beradi.

Bugun biz Sokratni qanday bilamiz? Uning shogirdi Platon orqali. Platon yozgan matnlarda Sokrat dono. Adolatli. Haqiqat izlovchi.

Ammo bir savol tug'iladi. Agar o'sha kunda Sokratni qatl etgan hakamlar o'z tarixini yozganda edi biz nima o'qigan bo'lardik? Ehtimol biz Sokratni xavfli, jamiyatga zarar keltiruvchi, yoshlarni yo'ldan ozdiruvchi shaxs sifatida bilgan bo'lardik.

Bir odam. Ikki mutlaqo boshqa hikoya. Farq faqat qaysi tomon yozganida.

TARIX QANDAY YOZILADI
Bu savolga javob berishdan oldin bir haqiqatni tan olish kerak. Tarix hech qachon xolis emas.

Tarix voqealarning o'zi emas. Tarix voqealar haqidagi hikoya. Va har bir hikoyani kimdir aytadi. Har bir hikoyachining o'z nuqtai nazari bor. O'z manfaati bor. O'z xotirasi bor.

G'olib tomon odatda ikki narsaga ega bo'ladi. Birinchi hokimiyat. Ikkinchi vaqt.

Hokimiyat unga qaysi voqealar yozilishi kerakligini belgilash imkonini beradi. Vaqt esa unga o'z versiyasini takrorlash muhokama qilish va mustahkamlash imkonini beradi.

Mag'lub tomon esa ko'pincha ikkalasidan ham mahrum bo'ladi. Uning arxivlari yo'q qilinadi. Uning shahri yoqiladi. Uning avlodlari tarqalib ketadi yoki assimilyatsiya bo'ladi. Uning tili unutiladi.

Shuning uchun biz bilgan tarix aslida g'oliblarning xotirasi.

KARFAGEN: OVOZI O'CHIRILGAN SHAHAR
Bu misol eng aniq ko'rsatadigan voqea.

Karfagen bir vaqtlar O'rta yer dengizining eng boy shaharlaridan biri edi. Uning savdo tarmog'i Afrikadan Ispaniyagacha cho'zilgan edi.

Rim bilan uch marta urush qildi. Bu Pun urushlari deb ataladi. Uchinchi urushdan keyin Rim armiyasi Karfagenni butunlay yer bilan yakson qildi. Aholining aksariyati o'ldirildi yoki qullikka sotildi. Shahar yondirildi. Rivoyatga ko'ra yerga tuz sepildi hech narsa o'smasligi uchun.

Karfagenning o'z tarixchilari bo'lgan. O'z adabiyoti bo'lgan. Ammo bugun bizda bu manbalardan deyarli hech narsa qolmagan.

Biz Karfagen haqida nimani bilamiz? Rim tarixchilari yozganidan. Liviy. Polibiy. Ular Karfagenni qanday tasvirlaydi? Ayyor. Xoin. Shafqatsiz. Ular hatto Karfagenliklarni bolalarini qurbon qiladigan xalq sifatida ko'rsatishgan.

Bu haqiqatmi? Yoki bu g'olibning raqibini qoralash usulimi?

Biz hech qachon bilmaymiz. Chunki Karfagenning o'z ovozi bizgacha yetib kelmagan. Faqat uni yenggan tomonning ovozi qolgan.

AMERIKA MAHALLIY XALQLARI: YO'QOLGAN HIKOYALAR
Bu misol yanada yaqinroq davrga tegishli.
Kolumb Amerikaga kelganida bu yerda millionlab odam yashardi. Ularning o'z sivilizatsiyasi bor edi. O'z falsafasi. O'z ilmi. O'z tarixi.

Ammo keyingi asrlarda bu xalqlarning aksariyati kasallik, urush va majburiy ko'chirish natijasida yo'q bo'lib ketdi. Ularning yozma manbalari deyarli yo'q edi.
Chunki ko'p mahalliy madaniyatlar og'zaki an'anaga tayangan.

Va bosqinchilar ko'plab qolgan yozma manbalarni ham yo'q qildi. Maya qo'lyozmalari deyarli to'liq yoqib yuborildi. Bir ispan ruhoniysi bu qo'lyozmalarni la'nat asari deb atagan va ularni gulxanda kuydirgan.

Bugun biz mahalliy Amerika xalqlari haqida nimani bilamiz? Asosan yevropalik yozuvchilarning yozganlaridan. Ular mahalliy xalqlarni yovvoyi deb atashgan. Sivilizatsiyalashmagan deb atashgan.

Agar tarixni mahalliy xalqlarning o'zi yozganda edi biz butunlay boshqa hikoyani o'qigan bo'lardik. Ehtimol biz bosqinni sivilizatsiya olib kelish emas vahshiylik deb atagan bo'lardik.

G'OLIB TOMONNING TILI
Bu yerda muhim bir naqsh ko'rinadi.

G'olib tomon nafaqat voqealarni tasvirlaydi. U hatto so'zlarning ma'nosini belgilaydi.

Bir tomonning jangchisi qahramon deb ataladi. Boshqa tomonning xuddi shunday jangchisi esa isyonchi yoki terrorist deb ataladi.

Bir tomonning yerni olishi ozod qilish deb ataladi. Boshqa tomonning xuddi shunday harakati esa bosqin deb ataladi.

Bu til o'yinlari tasodifiy emas. Ular g'olib tomonga axloqiy ustunlikni ta'minlaydi. Va mag'lub tomonni tarix sahifalarida abadiy salbiy qahramon sifatida qoldiradi.

Buni anglash muhim. Chunki bu bizga eslatadi. Har gal biz bir voqeani o'qiganimizda biz aslida faqat bitta tomonning tilida gapirayotgan bo'lishimiz mumkin.

AGAR RIM YUTQAZGANDA
Bir fikriy tajriba qilaylik.
Tasavvur qiling Ganibal Zama jangida g'alaba qozongan. Rim Karfagen tomonidan tor-mor qilingan. Karfagen imperiyasi Yevropani boshqaradi.

Bu holatda biz bugun qanday tarix o'qigan bo'lardik?
Ehtimol biz Rimni shafqatsiz militarist davlat sifatida bilgan bo'lardik. Uning gladiator o'yinlari vahshiylik namunasi sifatida tasvirlangan bo'lardi. Uning qulchilik tizimi eng qorong'u sahifa sifatida yodga olingan bo'lardi.

Karfagen esa aksincha savdo va dengizchilikni rivojlantirgan tinchliksevar sivilizatsiya sifatida tasvirlangan bo'lardi. Uning dini boshqacha lekin unchalik shafqatsiz emas deb ko'rsatilgan bo'lardi.

Bu ikki hikoyaning qaysi biri haqiqat? Ehtimol ikkalasi ham qisman haqiqat. Ehtimol ikkalasi ham qisman bo'rttirish.

Muammo shunda. Biz haqiqiy Rimni hech qachon bila olmaymiz chunki uni faqat g'olib tomon sifatida bilamiz. Va biz haqiqiy Karfagenni ham hech qachon bila olmaymiz chunki uni faqat mag'lub tomon sifatida bilamiz.

IKKINCHI JAHON URUSHI: AGAR GITLER YUTGANDA

Bu savolning eng dahshatli misoli yaqinroq tarixda yotadi.
1945 yil. Berlin qulaydi. Gitler bunkerda o'zini otib o'ldiradi. Ittifoqchilar g'alaba qozonadi.
Va shu kundan boshlab dunyo Ikkinchi jahon urushini bir xil tilda hikoya qila boshlaydi. Natsizm yovuzlik. Xolokost insoniyat tarixidagi eng katta jinoyat. Gitler tarixning eng qorong'u shaxsi.

Bu hikoya haqiqat. Dalillar aniq. Guvohlar ko'p. Hujjatlar saqlangan. Bu ehtimol tarixdagi eng yaxshi dalillangan voqealardan biri.
Ammo bir fikriy tajriba qilib ko'raylik. Agar Germaniya urushni yutganda edi bugun biz qanday tarix o'qigan bo'lardik?
Ehtimol maktab darsliklarida Gitler millatni tiklagan buyuk rahbar sifatida yozilgan bo'lardi. Konslager haqidagi hikoyalar dushman propagandasi deb atalgan bo'lardi. Yahudiylarga qarshi siyosat milliy xavfsizlik chorasi sifatida oqlangan bo'lardi.
Bu bizni qo'rqitadigan fikr. Chunki u bizga ko'rsatadiki tarix ba'zan faqat kuch bilan emas balki kim uzoqroq yashab kim ko'proq kitob yozib kim bolalarni kim o'qitishiga bog'liq bo'ladi.

Yaxshiyamki bu holda haqiqat va g'alaba bir tomonda birlashdi. Ammo bu doim shunday bo'lishi shart emasligini bilish kerak. Va aynan shuning uchun har bir avlod haqiqatni faqat kitobdan emas balki dalildan, guvohlikdan va xotiradan qayta tekshirishi kerak.

Chunki bugun kuchli bo'lgan tomon ertaga zaif bo'lishi mumkin. Va agar biz haqiqatni faqat kuchga bog'lab qo'ysak haqiqatning o'zi ham kuch bilan birga yo'qolib ketishi mumkin.

ZAMONAVIY DUNYO: TARIX HALI HAM YOZILMOQDA
Bu masala faqat qadimgi tarixga tegishli emas.
Har bir zamonaviy urush ham o'z hikoyasini yaratadi. Har bir tomon o'z versiyasini tarqatadi. Va ko'pincha kuchli tomonning versiyasi keng tarqaladi. Chunki uning media resurslari ko'proq. Uning tili ko'proq tarjima qilinadi. Uning kitoblari ko'proq nashr etiladi.

Bu bugungi kunda ham davom etayotgan jarayon. Har bir mojaroda biz ko'proq bir tomonning ovozini eshitamiz. Ikkinchi tomonning ovozi ko'pincha bizgacha to'liq yetib kelmaydi.

Bu bizni ehtiyot bo'lishga chaqiradi. Faqat bitta manbadan kelgan hikoyani to'liq haqiqat deb qabul qilmaslikka.

FALSAFIY SAVOL: HAQIQAT NIMA?
Bu yerda chuqurroq savolga kelamiz.

Agar har bir tarixiy voqea kamida ikki tomon tomonidan turlicha hikoya qilinsa haqiqiy voqea nima edi?

Ba'zi faylasuflar aytadi haqiqat obyektiv mavjud. Voqea sodir bo'lgan. U qanday sodir bo'lgan bo'lsa shunday sodir bo'lgan. Bizning hikoyalarimiz bu haqiqatni to'liq yoki qisman aks ettirishi mumkin lekin haqiqatning o'zi o'zgarmaydi.

Boshqa faylasuflar aytadi haqiqat bizning tushunishimizdan tashqarida mavjud emas. Biz faqat hikoyalarni bilamiz. Va har bir hikoya o'zining haqiqatini yaratadi.

Bu ikki qarash orasida bir o'rta yo'l bor. Voqea obyektiv sodir bo'lgan. Ammo bizning bilishimiz doim cheklangan va tarafkash. Shuning uchun bizning vazifamiz mutlaq haqiqatni topish emas balki iloji boricha ko'proq nuqtai nazarni tinglash va shu orqali haqiqatga yaqinlashish.

TARIXCHI VAZIFASI
Bu yerda muhim savol tug'iladi. Yaxshi tarixchi kim?
Yaxshi tarixchi bitta hikoyani boshqasidan afzal ko'radigan odam emas. Yaxshi tarixchi imkon qadar ko'proq manbani qidiradigan odam. G'olibning ham mag'lubning ham ovozini eshitishga harakat qiladigan odam.

Ammo bu doim mumkin emas. Chunki ko'p hollarda mag'lub tomonning ovozi allaqachon yo'qolib bo'lgan. Yozuvlari kuydirilgan. Xalqi tarqatib yuborilgan. Tili unutilgan.

Bunday hollarda tarixchi nima qila oladi? U faqat mavjud izlarni qidirishi mumkin. Arxeologik topilmalar. Boshqa madaniyatlarning tashqi guvohliklari. G'olib tomon hikoyasidagi o'zaro ziddiyatlar va uzuqlar. Bu uzuqlar orqali ba'zan mag'lub tomonning haqiqati bir oz ko'rinib qoladi.

SABOQLAR
Birinchi saboq. Har bir hikoya bir tomonlama. Biz o'qigan har bir tarixiy hikoya kimningdir nuqtai nazaridan yozilgan. Bu bizni butunlay shubhaga tushirishi kerak emas lekin bizni ehtiyotkor qilishi kerak.

Ikkinchi saboq. Sukut ham xabar beradi. Ba'zan tarixda bir xalq yoki bir voqea haqida deyarli hech narsa yozilmagan bo'ladi. Bu sukutning o'zi bir narsani aytadi. Kim o'chirgan. Kimning ovozi bostirilgan.

Uchinchi saboq. Til quroldir. Bir voqeani qanday so'z bilan atashimiz bizning unga qanday qarashimizni belgilaydi. Qahramon va isyonchi. Ozodlik va bosqin. Bu so'zlarni tanlash aslida hukm chiqarish demak.

To'rtinchi saboq. Ko'p ovoz haqiqatga yaqinlashtiradi. Bitta manbadan kelgan hikoya har doim cheklangan. Turli tomonlarning hikoyalarini birga qo'yganda biz to'liq haqiqatga emas lekin unga yaqinroq bir tasvirga ega bo'lamiz.

Beshinchi saboq. Kim bugun kuchli bo'lsa ertaga tarixni yozadi. Bu bizga mas'uliyat yuklaydi. Agar biz bugun kuchli tomonda boʻlsak bu bizga boshqa tomonning ovozini bostirish huquqini bermaydi. Aksincha bu bizga ko'proq mas'uliyat yuklaydi.

YAKUNIY SO'Z
Sokrat zaharlangan qadahni ichdi. Uning shogirdi Platon uning hikoyasini yozdi. Va shu tufayli biz Sokratni dono va adolatli deb bilamiz.
Ammo agar o'sha kunning hakamlari o'z hikoyasini yozganda edi biz butunlay boshqa Sokratni bilgan bo'lardik.

Bu bizni qaysi xulosaga olib keladi? Biz bilgan tarix to'liq yolg'on emas. Ammo u to'liq haqiqat ham emas.
U ko'proq bir ko'zgu. Ko'zgu voqeani aks ettiradi lekin har bir ko'zguning o'z egriligi bor. Va bu egrilik tasvirni bir oz o'zgartiradi.

Bizning vazifamiz bitta ko'zguga qarab qoniqib qolish emas. Bizning vazifamiz imkon qadar ko'proq ko'zguni topish. Va ularning barchasini birga ko'rib haqiqiy shaklga yaqinlashishga harakat qilish.

Chunki agar biz faqat g'oliblarning ko'zgusiga qarasak biz faqat g'oliblarning dunyosini ko'ramiz. Va mag'lublarning dunyosi abadiy soyada qoladi.

Https://t.me/tarixi_dunyo