Izoh pastdagi postlarda 👇

Https://t.me/tarixi_dunyo

AGAR TARIXNI MAG'LUBLAR YOZGANDA

G'oliblar tarix yozadi degan gap bor. Ammo hech kim so'ramaydi. Agar mag'lublar yozganda edi nima bo'lardi?

469 yil miloddan avvalgi. Afinada bir sud jarayoni bo'lib o'tmoqda. Sokrat ayblanmoqda. Ayblov aniq. U yoshlarni buzmoqda. U yangi xudolarni targ'ib qilmoqda.

Sokrat o'zini himoya qiladi. Ammo hakamlar hay'ati unga o'lim jazosini beradi.

Bugun biz Sokratni qanday bilamiz? Uning shogirdi Platon orqali. Platon yozgan matnlarda Sokrat dono. Adolatli. Haqiqat izlovchi.

Ammo bir savol tug'iladi. Agar o'sha kunda Sokratni qatl etgan hakamlar o'z tarixini yozganda edi biz nima o'qigan bo'lardik? Ehtimol biz Sokratni xavfli, jamiyatga zarar keltiruvchi, yoshlarni yo'ldan ozdiruvchi shaxs sifatida bilgan bo'lardik.

Bir odam. Ikki mutlaqo boshqa hikoya. Farq faqat qaysi tomon yozganida.

TARIX QANDAY YOZILADI
Bu savolga javob berishdan oldin bir haqiqatni tan olish kerak. Tarix hech qachon xolis emas.

Tarix voqealarning o'zi emas. Tarix voqealar haqidagi hikoya. Va har bir hikoyani kimdir aytadi. Har bir hikoyachining o'z nuqtai nazari bor. O'z manfaati bor. O'z xotirasi bor.

G'olib tomon odatda ikki narsaga ega bo'ladi. Birinchi hokimiyat. Ikkinchi vaqt.

Hokimiyat unga qaysi voqealar yozilishi kerakligini belgilash imkonini beradi. Vaqt esa unga o'z versiyasini takrorlash muhokama qilish va mustahkamlash imkonini beradi.

Mag'lub tomon esa ko'pincha ikkalasidan ham mahrum bo'ladi. Uning arxivlari yo'q qilinadi. Uning shahri yoqiladi. Uning avlodlari tarqalib ketadi yoki assimilyatsiya bo'ladi. Uning tili unutiladi.

Shuning uchun biz bilgan tarix aslida g'oliblarning xotirasi.

KARFAGEN: OVOZI O'CHIRILGAN SHAHAR
Bu misol eng aniq ko'rsatadigan voqea.

Karfagen bir vaqtlar O'rta yer dengizining eng boy shaharlaridan biri edi. Uning savdo tarmog'i Afrikadan Ispaniyagacha cho'zilgan edi.

Rim bilan uch marta urush qildi. Bu Pun urushlari deb ataladi. Uchinchi urushdan keyin Rim armiyasi Karfagenni butunlay yer bilan yakson qildi. Aholining aksariyati o'ldirildi yoki qullikka sotildi. Shahar yondirildi. Rivoyatga ko'ra yerga tuz sepildi hech narsa o'smasligi uchun.

Karfagenning o'z tarixchilari bo'lgan. O'z adabiyoti bo'lgan. Ammo bugun bizda bu manbalardan deyarli hech narsa qolmagan.

Biz Karfagen haqida nimani bilamiz? Rim tarixchilari yozganidan. Liviy. Polibiy. Ular Karfagenni qanday tasvirlaydi? Ayyor. Xoin. Shafqatsiz. Ular hatto Karfagenliklarni bolalarini qurbon qiladigan xalq sifatida ko'rsatishgan.

Bu haqiqatmi? Yoki bu g'olibning raqibini qoralash usulimi?

Biz hech qachon bilmaymiz. Chunki Karfagenning o'z ovozi bizgacha yetib kelmagan. Faqat uni yenggan tomonning ovozi qolgan.

AMERIKA MAHALLIY XALQLARI: YO'QOLGAN HIKOYALAR
Bu misol yanada yaqinroq davrga tegishli.
Kolumb Amerikaga kelganida bu yerda millionlab odam yashardi. Ularning o'z sivilizatsiyasi bor edi. O'z falsafasi. O'z ilmi. O'z tarixi.

Ammo keyingi asrlarda bu xalqlarning aksariyati kasallik, urush va majburiy ko'chirish natijasida yo'q bo'lib ketdi. Ularning yozma manbalari deyarli yo'q edi.
Chunki ko'p mahalliy madaniyatlar og'zaki an'anaga tayangan.

Va bosqinchilar ko'plab qolgan yozma manbalarni ham yo'q qildi. Maya qo'lyozmalari deyarli to'liq yoqib yuborildi. Bir ispan ruhoniysi bu qo'lyozmalarni la'nat asari deb atagan va ularni gulxanda kuydirgan.

Bugun biz mahalliy Amerika xalqlari haqida nimani bilamiz? Asosan yevropalik yozuvchilarning yozganlaridan. Ular mahalliy xalqlarni yovvoyi deb atashgan. Sivilizatsiyalashmagan deb atashgan.

Agar tarixni mahalliy xalqlarning o'zi yozganda edi biz butunlay boshqa hikoyani o'qigan bo'lardik. Ehtimol biz bosqinni sivilizatsiya olib kelish emas vahshiylik deb atagan bo'lardik.

G'OLIB TOMONNING TILI
Bu yerda muhim bir naqsh ko'rinadi.

G'olib tomon nafaqat voqealarni tasvirlaydi. U hatto so'zlarning ma'nosini belgilaydi.

Bir tomonning jangchisi qahramon deb ataladi. Boshqa tomonning xuddi shunday jangchisi esa isyonchi yoki terrorist deb ataladi.

Bir tomonning yerni olishi ozod qilish deb ataladi. Boshqa tomonning xuddi shunday harakati esa bosqin deb ataladi.

Bu til o'yinlari tasodifiy emas. Ular g'olib tomonga axloqiy ustunlikni ta'minlaydi. Va mag'lub tomonni tarix sahifalarida abadiy salbiy qahramon sifatida qoldiradi.

Buni anglash muhim. Chunki bu bizga eslatadi. Har gal biz bir voqeani o'qiganimizda biz aslida faqat bitta tomonning tilida gapirayotgan bo'lishimiz mumkin.

AGAR RIM YUTQAZGANDA
Bir fikriy tajriba qilaylik.
Tasavvur qiling Ganibal Zama jangida g'alaba qozongan. Rim Karfagen tomonidan tor-mor qilingan. Karfagen imperiyasi Yevropani boshqaradi.

Bu holatda biz bugun qanday tarix o'qigan bo'lardik?
Ehtimol biz Rimni shafqatsiz militarist davlat sifatida bilgan bo'lardik. Uning gladiator o'yinlari vahshiylik namunasi sifatida tasvirlangan bo'lardi. Uning qulchilik tizimi eng qorong'u sahifa sifatida yodga olingan bo'lardi.

Karfagen esa aksincha savdo va dengizchilikni rivojlantirgan tinchliksevar sivilizatsiya sifatida tasvirlangan bo'lardi. Uning dini boshqacha lekin unchalik shafqatsiz emas deb ko'rsatilgan bo'lardi.

Bu ikki hikoyaning qaysi biri haqiqat? Ehtimol ikkalasi ham qisman haqiqat. Ehtimol ikkalasi ham qisman bo'rttirish.

Muammo shunda. Biz haqiqiy Rimni hech qachon bila olmaymiz chunki uni faqat g'olib tomon sifatida bilamiz. Va biz haqiqiy Karfagenni ham hech qachon bila olmaymiz chunki uni faqat mag'lub tomon sifatida bilamiz.

IKKINCHI JAHON URUSHI: AGAR GITLER YUTGANDA

Bu savolning eng dahshatli misoli yaqinroq tarixda yotadi.
1945 yil. Berlin qulaydi. Gitler bunkerda o'zini otib o'ldiradi. Ittifoqchilar g'alaba qozonadi.
Va shu kundan boshlab dunyo Ikkinchi jahon urushini bir xil tilda hikoya qila boshlaydi. Natsizm yovuzlik. Xolokost insoniyat tarixidagi eng katta jinoyat. Gitler tarixning eng qorong'u shaxsi.

Bu hikoya haqiqat. Dalillar aniq. Guvohlar ko'p. Hujjatlar saqlangan. Bu ehtimol tarixdagi eng yaxshi dalillangan voqealardan biri.
Ammo bir fikriy tajriba qilib ko'raylik. Agar Germaniya urushni yutganda edi bugun biz qanday tarix o'qigan bo'lardik?
Ehtimol maktab darsliklarida Gitler millatni tiklagan buyuk rahbar sifatida yozilgan bo'lardi. Konslager haqidagi hikoyalar dushman propagandasi deb atalgan bo'lardi. Yahudiylarga qarshi siyosat milliy xavfsizlik chorasi sifatida oqlangan bo'lardi.
Bu bizni qo'rqitadigan fikr. Chunki u bizga ko'rsatadiki tarix ba'zan faqat kuch bilan emas balki kim uzoqroq yashab kim ko'proq kitob yozib kim bolalarni kim o'qitishiga bog'liq bo'ladi.

Yaxshiyamki bu holda haqiqat va g'alaba bir tomonda birlashdi. Ammo bu doim shunday bo'lishi shart emasligini bilish kerak. Va aynan shuning uchun har bir avlod haqiqatni faqat kitobdan emas balki dalildan, guvohlikdan va xotiradan qayta tekshirishi kerak.

Chunki bugun kuchli bo'lgan tomon ertaga zaif bo'lishi mumkin. Va agar biz haqiqatni faqat kuchga bog'lab qo'ysak haqiqatning o'zi ham kuch bilan birga yo'qolib ketishi mumkin.

ZAMONAVIY DUNYO: TARIX HALI HAM YOZILMOQDA
Bu masala faqat qadimgi tarixga tegishli emas.
Har bir zamonaviy urush ham o'z hikoyasini yaratadi. Har bir tomon o'z versiyasini tarqatadi. Va ko'pincha kuchli tomonning versiyasi keng tarqaladi. Chunki uning media resurslari ko'proq. Uning tili ko'proq tarjima qilinadi. Uning kitoblari ko'proq nashr etiladi.

Bu bugungi kunda ham davom etayotgan jarayon. Har bir mojaroda biz ko'proq bir tomonning ovozini eshitamiz. Ikkinchi tomonning ovozi ko'pincha bizgacha to'liq yetib kelmaydi.

Bu bizni ehtiyot bo'lishga chaqiradi. Faqat bitta manbadan kelgan hikoyani to'liq haqiqat deb qabul qilmaslikka.

FALSAFIY SAVOL: HAQIQAT NIMA?
Bu yerda chuqurroq savolga kelamiz.

Agar har bir tarixiy voqea kamida ikki tomon tomonidan turlicha hikoya qilinsa haqiqiy voqea nima edi?

Ba'zi faylasuflar aytadi haqiqat obyektiv mavjud. Voqea sodir bo'lgan. U qanday sodir bo'lgan bo'lsa shunday sodir bo'lgan. Bizning hikoyalarimiz bu haqiqatni to'liq yoki qisman aks ettirishi mumkin lekin haqiqatning o'zi o'zgarmaydi.

Boshqa faylasuflar aytadi haqiqat bizning tushunishimizdan tashqarida mavjud emas. Biz faqat hikoyalarni bilamiz. Va har bir hikoya o'zining haqiqatini yaratadi.

Bu ikki qarash orasida bir o'rta yo'l bor. Voqea obyektiv sodir bo'lgan. Ammo bizning bilishimiz doim cheklangan va tarafkash. Shuning uchun bizning vazifamiz mutlaq haqiqatni topish emas balki iloji boricha ko'proq nuqtai nazarni tinglash va shu orqali haqiqatga yaqinlashish.

TARIXCHI VAZIFASI
Bu yerda muhim savol tug'iladi. Yaxshi tarixchi kim?
Yaxshi tarixchi bitta hikoyani boshqasidan afzal ko'radigan odam emas. Yaxshi tarixchi imkon qadar ko'proq manbani qidiradigan odam. G'olibning ham mag'lubning ham ovozini eshitishga harakat qiladigan odam.

Ammo bu doim mumkin emas. Chunki ko'p hollarda mag'lub tomonning ovozi allaqachon yo'qolib bo'lgan. Yozuvlari kuydirilgan. Xalqi tarqatib yuborilgan. Tili unutilgan.

Bunday hollarda tarixchi nima qila oladi? U faqat mavjud izlarni qidirishi mumkin. Arxeologik topilmalar. Boshqa madaniyatlarning tashqi guvohliklari. G'olib tomon hikoyasidagi o'zaro ziddiyatlar va uzuqlar. Bu uzuqlar orqali ba'zan mag'lub tomonning haqiqati bir oz ko'rinib qoladi.

SABOQLAR
Birinchi saboq. Har bir hikoya bir tomonlama. Biz o'qigan har bir tarixiy hikoya kimningdir nuqtai nazaridan yozilgan. Bu bizni butunlay shubhaga tushirishi kerak emas lekin bizni ehtiyotkor qilishi kerak.

Ikkinchi saboq. Sukut ham xabar beradi. Ba'zan tarixda bir xalq yoki bir voqea haqida deyarli hech narsa yozilmagan bo'ladi. Bu sukutning o'zi bir narsani aytadi. Kim o'chirgan. Kimning ovozi bostirilgan.

Uchinchi saboq. Til quroldir. Bir voqeani qanday so'z bilan atashimiz bizning unga qanday qarashimizni belgilaydi. Qahramon va isyonchi. Ozodlik va bosqin. Bu so'zlarni tanlash aslida hukm chiqarish demak.

To'rtinchi saboq. Ko'p ovoz haqiqatga yaqinlashtiradi. Bitta manbadan kelgan hikoya har doim cheklangan. Turli tomonlarning hikoyalarini birga qo'yganda biz to'liq haqiqatga emas lekin unga yaqinroq bir tasvirga ega bo'lamiz.

Beshinchi saboq. Kim bugun kuchli bo'lsa ertaga tarixni yozadi. Bu bizga mas'uliyat yuklaydi. Agar biz bugun kuchli tomonda boʻlsak bu bizga boshqa tomonning ovozini bostirish huquqini bermaydi. Aksincha bu bizga ko'proq mas'uliyat yuklaydi.

YAKUNIY SO'Z
Sokrat zaharlangan qadahni ichdi. Uning shogirdi Platon uning hikoyasini yozdi. Va shu tufayli biz Sokratni dono va adolatli deb bilamiz.
Ammo agar o'sha kunning hakamlari o'z hikoyasini yozganda edi biz butunlay boshqa Sokratni bilgan bo'lardik.

Bu bizni qaysi xulosaga olib keladi? Biz bilgan tarix to'liq yolg'on emas. Ammo u to'liq haqiqat ham emas.
U ko'proq bir ko'zgu. Ko'zgu voqeani aks ettiradi lekin har bir ko'zguning o'z egriligi bor. Va bu egrilik tasvirni bir oz o'zgartiradi.

Bizning vazifamiz bitta ko'zguga qarab qoniqib qolish emas. Bizning vazifamiz imkon qadar ko'proq ko'zguni topish. Va ularning barchasini birga ko'rib haqiqiy shaklga yaqinlashishga harakat qilish.

Chunki agar biz faqat g'oliblarning ko'zgusiga qarasak biz faqat g'oliblarning dunyosini ko'ramiz. Va mag'lublarning dunyosi abadiy soyada qoladi.

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Insonning barcha tomoni go'zal bo'lishi kerak: yuzi, kiyimi, ruhi va fikrlari."

Anton Chexov©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

TIL CHEGARASI DUNYO CHEGARASI

"Mening tilimning chegaralari mening dunyomning chegaralaridir."
Bu gapni Lyudvig Vitgenshteyn yozgan. Avstriyalik faylasuf. XX asrning eng chuqur fikr yuritgan odamlaridan biri.

Uning fikri sodda ko'rinadi. Ammo u insoniyat tarixining eng muhim sirlaridan birini ochib beradi.

Biz faqat nomi bor narsani to'liq tushuna olamiz. Agar bir tushunchaga so'z topilmagan bo'lsa biz o'sha narsani ko'rsak ham uni anglay olmasligimiz mumkin.
Tarix bu haqiqatni ko'p marta isbotlagan.

RAQAMSIZ QABILA
Amazoniya o'rmonlarida Piraha xalqi yashaydi. Ularning tilida raqam yo'q. Faqat "kam" va "ko'p" degan tushunchalar bor.

Olimlar ularga oddiy hisob masalalari berishgan. Ikki narsaga bittasini qo'shing. Piraha odamlari buni bajara olmagan. Sababi ular sonlarni ajratish uchun so'zga muhtoj. Ular tabiiy zehnli. Ammo ularning tilida son yo'q. Shuning uchun ularning miyasi sonlarni aniq ajratishga o'rgatilmagan.

Bu misol Vitgenshteynning gapini to'g'ridan-to'g'ri isbotlaydi. Til yo'q joyda tushuncha ham yo'q. Tushuncha yo'q joyda fikrlash imkoniyati ham cheklangan.

GOMER VA KO'K RANG
Qadimgi yunon shoiri Gomer o'z asarlarida dengizni "sharobga o'xshash" deb ataydi. Ko'k rangini u hech qachon tasvirlamaydi.

XIX asrda ingliz siyosatchisi Uilyam Gladston bu haqiqatni payqadi. U "Iliada" va "Odisseya" asarlarida rang nomlarini sanadi. Qora va oq juda ko'p. Qizil bor. Sariq bor. Ammo ko'k umuman yo'q.
Keyinchalik olimlar buni dunyoning boshqa qadimgi tillarida ham topishdi. Qadimgi ibroniy tilida. Qadimgi xitoy tilida. Ularning hech birida ko'k rangi uchun alohida so'z yo'q edi.

Bu qadimgi odamlar ko'k rangni ko'rmagan degani emas. Osmon ularning ko'ziga ham ko'k ko'ringan. Ammo ularning tilida bu rang uchun alohida so'z bo'lmagani sababli ular uni alohida tushuncha sifatida ajratmagan.

Zamonaviy tadqiqotlar buni tasdiqladi. Namibiyadagi Himba qabilasida ko'k va yashil uchun bitta so'z bor. Ularga ikkita rang ko'rsatilganda ular ko'p madaniyat vakillariga qaraganda ularni farqlashda ancha qiynaladi. Chunki ularning tilida bu ikki rang bitta so'z ostida.

Til nafaqat biz nima o'ylashimizni belgilaydi. U hatto biz nimani ko'rishimizni ham o'zgartiradi.

NOL TUSHUNCHASI YO'Q BO'LGAN DUNYO
Rim imperiyasi ulkan davlat qurdi. Ajoyib yo'llar. Kuchli qonunlar. Murakkab arxitektura.
Ammo Rim raqamlarida bir narsa yo'q edi. Nol.
Rim raqamlari I, V, X, L, C, D, M harflaridan iborat. Bu tizimda bo'sh miqdorni ifodalash uchun belgi yo'q edi.
Buning natijasida murakkab matematik hisob-kitoblar Rim olimlari uchun deyarli imkonsiz bo'lib qolgan.
Nol tushunchasi Hindistonda tug'ildi. Keyin arab olimlari orqali Yevropaga yetib bordi. Al-Xorazmiy bu tushunchani rivojlantirgan olimlardan biri edi.
Nol kelgandan keyin matematikada inqilob boshlandi. Algebra rivojlandi. Murakkab hisob-kitoblar mumkin bo'ldi. Keyinchalik butun ilmiy inqilob shu poydevor ustiga qurildi.

Bir kichik belgi. Ammo shu belgi yo'q joyda butun bir ilm sohasi cheklangan edi. Belgi kelgandan keyin insoniyat oldin tasavvur qila olmagan narsalarni hisoblay boshladi.

SO'Z KELISHI BILAN DUNYO KENGAYADI

Ilmiy inqilob davrida bu naqsh yana takrorlandi.
Isaak Nyuton tortishish kuchini kashf etganda unga yangi so'z kerak bo'ldi. Gravitatsiya. Bu so'zsiz olimlar bu hodisani aniq muhokama qila olmasdi.

Charlz Darvin tabiiy tanlanish g'oyasini ifodalaganda ham xuddi shunday. Yangi tushuncha yangi atama talab qildi. Evolyutsiya so'zi paydo bo'lgandan keyingina bu murakkab jarayon haqida aniq fikr yuritish mumkin bo'ldi.

Har safar fan yangi cho'qqiga chiqqanda u avval yangi so'z yaratishi kerak bo'lgan. Chunki eski so'zlar yangi haqiqatni ko'tara olmagan.

TILNI CHEKLASH ORQALI FIKRNI CHEKLASH
Bu haqiqatning qorong'i tomoni ham bor. Agar til fikrni shakllantirsa unda tilni nazorat qilish fikrni nazorat qilish demak.

Jorj Oruell "1984" romanida buni yorqin tasvirlagan. Uning romanidagi hukumat Yangi Til yaratadi. Bu tilda "erkinlik" so'zi yo'q qilinadi. Chunki agar bu so'z bo'lmasa odamlar erkinlik haqida to'liq fikrlay olmaydi.
Bu faqat badiiy tasavvur emas edi. Totalitar rejimlar tarixda buni haqiqatda amalga oshirgan. So'zlar taqiqlangan. Kitoblar yoqilgan. Tushunchalar rasmiy tildan olib tashlangan.

Mustamlakachilik davrida ham xuddi shu jarayon sodir bo'ldi. Mahalliy tillar bosilgan. Bolalar o'z ona tilida gapirishi taqiqlangan. Bu shunchaki til masalasi emas edi. Bu o'sha xalqning o'ziga xos dunyoqarashini yo'q qilish edi. Chunki har bir til o'zining ichida noyob tushunchalar tizimini olib yuradi. Til yo'qolganda o'sha tushunchalar ham yo'qoladi.

KO'P TIL BILISH VA CHUQUR BILISH
Endi birinchi fikringizga qaytaylik.
Yuz til biladigan odam avtomatik ravishda keng dunyoqarashga ega bo'lmaydi. Agar u har bir tilda faqat kundalik so'zlashuv darajasida qolsa uning tushuncha olami tor bo'lib qolaveradi.

Ammo bitta tilni chuqur biladigan odam falsafa tarix fan va san'atni o'rgansa uning ichki dunyosi ancha kengroq bo'lishi mumkin. Chunki muhim bo'lgan narsa qancha so'z bilishimiz emas. Muhim bo'lgan narsa qancha tushunchani ichimizga sig'dira olishimiz.

Bu Vitgenshteynning aslida aytmoqchi bo'lgan gapi. Til shunchaki lug'at emas. Til bizning fikrlash qurollarimiz to'plami. Va bu qurollar qanchalik boy bo'lsa biz shunchalik murakkab haqiqatlarni tushunishga qodir bo'lamiz.

SABOQLAR
Birinchi saboq. Nom bermagan narsani biz to'liq tushuna olmaymiz. Piraha xalqi va Gomer misoli buni ko'rsatadi. Tushuncha yaratish uchun avval so'z kerak.

Ikkinchi saboq. Kichik yangilik katta o'zgarishga olib kelishi mumkin. Nol belgisi kichik ko'rinadi. Ammo u butun matematika ilmini o'zgartirdi. Ba'zan eng katta inqilob eng kichik belgidan boshlanadi.

Uchinchi saboq. Til nazorati fikr nazorati demak. Kim so'zlarni cheklasa u fikrni ham cheklaydi. Bu tarixning eng xavfli quroliaridan biri bo'lgan.

To'rtinchi saboq. Chuqurlik kenglikdan muhimroq bo'lishi mumkin. Ko'p til bilish o'zi maqsad emas. Muhim narsa qancha chuqur va murakkab tushunchani o'zlashtira olishimiz.

Beshinchi saboq. Til yo'qolganda dunyoqarash yo'qoladi. Har bir til o'z ichida noyob fikrlash tizimini olib yuradi. Bir til o'lganda insoniyat bir dunyoqarashni abadiy yo'qotadi.

YAKUNIY SO'Z
Vitgenshteyn bir gapda insoniyat tarixining chuqur qonuniyatini ochib berdi.

Piraha odami sonlarni ko'ra olmadi chunki uning tilida son yo'q edi. Gomer ko'k rangni tasvirlamadi chunki uning tilida bu rang uchun so'z yo'q edi. Rim olimlari murakkab hisoblarni qila olmadi chunki ularda nol yo'q edi.

Har safar insoniyat yangi so'z yaratganda dunyo bir oz kengaydi. Har safar til bosilganda dunyo bir oz torayadi.
Shuning uchun til shunchaki muloqot vositasi emas. Til bizning haqiqatni qanday ko'rishimizni belgilaydigan quroldir.

Va shuning uchun har bir yangi so'z aslida yangi dunyoning kalitidir.

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Agar bugun hech narsa og'riq keltirmasa, uyingiz issiq va yaqinlaringiz tirik bo'lsa, siz allaqachon omadli insonsiz."

Fyodor Dostoevskiy©️

🏛️ Https://t.me/tarixi_dunyo

"Siringiz sizning asiringizdir; agar uni qo'yib yuborsangiz, o'zingiz uning asiriga aylanasiz."

Arab hikmati©️

🏛️ Https://t.me/tarixi_dunyo

"Dunyo juda tez sur'atlarda oldinga siljimoqda, shuning uchun nafas oling, eski narsalardan voz keching va yangi oqimda suzishni o'rganing."

Heraklit©️

🏛️ Https://t.me/tarixi_dunyo