TARIXDAN VIDEO MA'LUMOTLAR

ZAMA JANGI

Qadimgi dunyoning eng mashhur va ayovsiz kurashlarga boy o’tgan va ko’plab taqdirlarni hal qilgan muhorabalardan biri albatta shimoliy Afrika hududida Rim legionlari, Karfagen va Numidiya armiyalari o’rtasida bo’lib o’tgan Zama jangidir.
O’sha davrning eng mashhur kishisi va sarkardasi bo’lgan Gannibal harbiy mahorati aynan Zama jangidan keyin yakunlanadi. U bilan birga Karfagen saltanati ham qudratdan voz kechadi. Butun O’rta Yer dengizi hududida yangi yulduz – Rim davlati porlab chiqadi.
Jang maydoni Zama deb atalgan va hozirda Turisda joylashgan Hama shahri hududida bo’lgan qadimiy shahar edi. Ushbu jang ikkinchi Puni urushi deyilgan urushdagi adoqsiz janglarning yakuni bo’ldi. Rim o’zining qobiliyatli sarkardasi va konsuli Sssipionni katta qo’shin ila qudratli Karfagenni yakson etish uchun safarbar qildi.
Xullas miloddan avvalgi 202-yilda Zama yaqinida bo’lgan o’sha qaqshatkich olishuv haqida batafsil gapirishni boshlaymiz. Zama muhorabasida 3 mamlakat qurolli kuchlari qatnashdi. Karfagen va Gannibal, Rim va Ssipion, hamda bu urushda ikki tomondan turib qatnashgan va aslida Rimga yordam berib, o’z ittifoqchisi Karfagenga xiyonat qilgan Numidiyaliklar jang qatnashchisi bo’ldi.
Esingizda bo’lsa Gannibal Pireneydan Alpga va undan Italiyaga o’tib Rim ila daxshatli janglar olib borgan va axiyri Rim aqlli siyosat olib borib 250-300 ming armiyani bir necha qismlarga bo’lib Karfagenga zarba bergan edi. Rim armiyasining bir qismi Italiyada Gannibal ila olishayotgan bo’lsa ikkinchi qismi Karfagenning o’ziga hujum qilgan edi. Bunday holatda Gannibal rejalari buzilishi aniq edi. Va shunday ham bo’ldi. Xuddi o’sha Sssipion armiyasi Karfagen qirg’oqlariga hujum qilib, ikki jangda Karfagen va Numidiya armiyasini mag’lub qiladi. Bu vaziyatda Karfagen Italiyadan Gannibalni chaqirishga majbur edi.
Gannibalning Karfagenga qaytishi uning 16 yillik shonli urushlariga nuqta qo’ydi. Bu yillar davomida uning nomi shunchalik mashhur bo’ldiki, dushmanlari uchun haqiqiy shaytonga aylandi. Rim imperiyasi uni hech bir jangda yenga olmadi. Zama muhorabasi esa mana shu afsonani yo’qqa chiqardi.
O’z navbatida Rim konsuli Ssipion kutilmaganda Karfagen armiyasini birin ketin mag’lub qilishi orqasidan Gannibal mashhurligiga chiqa boshladi. Ssipion Karfagen uchun o’lim ramziga aylandi.
Karfagen Rim ila tuzilgan sulhni buzgach Ssipion qaytadan Afrikaga qo’shin tushira boshladi. Gannibal ispan yollanma askarlari, Gall ittifoqchilari, mahalliy fuqarolar va faxriylar hamda Italiya yurishlaridagi Numidiya otliqlaridan iborat qo'shinni boshqargan. Ssipionda ham Numidiya otliqlari bor edi. Aynan Numidiya otliqlariga ikki tomonning ishonchi katta edi. Sababi na Rim va na Gannibalda otliq armiya ko’p bo’lmagan. Numidiyaliklar esa deyarli to’liq otliq jangchilardan iborat bo’lishgan. Rim qo'shinining o'ng qanotida turgan Numidiya otliqlari ayniqsa kuchli edi. Numidiyaliklar aql bovar qilmaydigan tezlikda manyovr qilishni bilishardi. Ular tinimsiz o‘q otish, har tomondan hujum qilish bilan dushmanni charchatardi.
Ssipion
Jang maydoniga Gannibal birinchi bo’lib yetib keldi. Uning qo’shinida Numidiyaliklar kamayib ketgan ammo 80 ta jang fili bor edi. Lekin ushbu fillar Karfagenga yaqinda keltirilgan bo’lib hali yaxshi tayyorlanmagan holatda bo’lgan. Gannibaldagi otliqlar ozligi, Numidiyaliklar qirol Massinisa boshliq Rimga yordam bergani va Ssipionning armiya va og’ir qurolli askarlarni aniqlik ila jang maydoniga joylashtirgani oxir oqibat buyuk Gannibalga mag’lubiyat yozdi.
Gannibal qoʻshini 36000 piyoda, 4000 otliq va 80 jangovar fildan iborat boʻlsa, Skipionda jami 29000 piyoda va 6100 otliq askar boʻlgan. Otliq askarlar soni Rimda ko’proq edi.
Gannibal oʻz otliqlarini qanotlarga qoʻydi. Tajribasiz Karfagen otliqlari oʻngda va numidiyaliklar chapda boʻlib, Gannibal qolgan qoʻshinlarini – minglab piyodalarni fillari orqasida uchta toʻgʻri chiziq boʻylab joylashtirdi.
Sxemadagi ko’k rangli qism Karfagen armiyasi.
Gannibal ilk qatorda ittifoqchi va yollanma, asosan ishonchsiz bo’linm t.me/tarixuzz

1.76K viewsABDULLAYEV, 11:04

alarni joylashtirgan. Gannibalda Rim dushmani Makedoniya askarlari ham bo’lgani iddao qilinadi. Ssipion armiyasi ham uch chiziqda joylashgan. O’ng qanot – Karfagenning ishonchsiz chap qanot otliqlariga qarshi Numidiyaliklardan to’ldirildi. Bu jangchilar garchi yengil qurollangan bo’lishsa-da, otda jang qilish mahoratiga ega edilar. Massinisa ana shu o’ng qanotda edi. Uni Rimliklar Numidiya taxtiga o’tkazgan edi. Ssipion uchun eng katta tashvish fillar edi. U ular bilan kurashish uchun mohir reja tuzdi.
Ssipion fillarga oldinga siljish buyrug'i berilishi mumkinligini bilar edi, lekin ular faqat to'g'ri chiziqda o'z yurishini davom ettirishlari ham ma’lum edi. Uning fikricha, agar u o'z qo'shinlari orasida bo'shliqlarni ochsa, fillar hech bir askariga zarar bermasdan ular orasidan o'tib ketishadi. U polklar o'rtasida yo'laklar yaratdi va ular orasiga o'q otuvchilarni yashirdi. Rejaga ko'ra, fillar hujum qilganda, bu yo'laklar ochilib, fillarni legionerlar safidan o'tkazib, armiyaning orqasida kurashishga imkon berardi.
Gannibal esa deyarli 30 000 minglik Rim armiyasiga qarshi asosiy ishni fillar amalga oshiradi va undan keyin birinchi ikki chiziqdagi bo’linmalar Rim armiyasini uloqtirib yuboradi va hal qiluvchi hujumni Karfagen faxriylari amalga oshiradi deb hisobladi. Uning ikki qanotdagi otliqlarga ishonchi kamroq edi. Rimliklar otliq armiyada, Karfagen esa piyodalarda katta ustunlikka ega edi. Ikki tomon imkoniyati teng bo’lgan. Asosiy ish taktika masalasiga qolgandi.
Ikki qo’mondon jang oldidan uchrashishganida Gannibal Karfagen suverenitetini ta'minlash uchun chet el hududlariga bo'lgan har qanday da'volardan voz kechadigan shartnoma taklif qildi. Ssipion esa buni rad etdi va so'zsiz taslim bo'lish yoki jang qilishlari lozimligini aytdi.
Jang 19-oktyabr, miloddan avvalgi 202-yilda boshlandi. To’qnashuv boshida Gannibal oʻzining fillarini Rim qoʻshinlariga qarshi qoʻyib, ularning saflari birligini buzish va ochilishi mumkin boʻlgan yoriqlardan foydalanishni maqsad qilgan. Ammo Rimliklar qo’rquvga tushishmadi.
Jangni karfagenliklar bir vaqtning o'zida qanotlardan otliqlarning va markazdagi fillarning hujumi bilan boshladilar. Ko'p sonli Rim otliqlari Karfagen otliqlarini orqaga quvib, ta'qib qilishga shoshilishdi va tezda ko'zdan g'oyib bo'lishdi. Shunday qilib, Gannibalning hisobi muvaffaqiyatli bo'ldi, raqamli ustunlik unga o'tdi.
Ssipion otliq qo'shinlarga fillarni qo'rqitish uchun baland shoxlarni urishni buyurdi. Bu qisman muvaffaqiyatga keltirdi va bir nechta fillar Karfagenning chap qanotiga o'girilib, uni butunlay majaqlab yubordi. Bu fursatdan foydalanib, Masinissa oʻzining numidiyalik otliq qoʻshinlarini boshqarib, Numidiya otliqlaridan tashkil topgan Karfagen chap qanotiga hujum qildi va maydondan chetlashdi. Shu bilan birga, fillarning qolgan qismi ehtiyotkorlik bilan yo'laklardan o'tib, Rim armiyasining orqa tomoniga o'tqazildi va rim askarlari bilan kurashdi. Ssipioning fillar tahdidini zararsizlantirish rejasi ish berdi.
Rim chap qanotining qo'mondoni Laelius Karfagen o'ngiga qarshi hujum qildi. Karfagen otliqlari Gannibalning ko‘rsatmasiga binoan harakat qilib, Rim otliqlarini jang maydonidan tortib olish uchun va ularni orqadan Karfagen qo‘shinlariga hujum qilmasliklari uchun maydondan olib chiqishga urinishdi.
Gannibal, fillarning yo’qotilishiga qaramay, piyoda askarlari bilan markazda hujumni davom ettirdi. Iberiyalik yollanma askarlar, shuningdek, Karfagen fuqarolari va ittifoqdosh makedoniyaliklar hujumga o'tdilar.Endi Scipio o'z markazi bilan Gannibalning bevosita qo'mondonligi ostida bo'lgan Karfagen markazi tomon yurdi. Gannibal ikki chiziq bilan oldinga siljidi. Rim piyoda askarlari kartagenliklarning birinchi qatori tomon yugurib, uni orqaga itarib yubordilar, ammo shu vaqtda Gannibal qo‘shinining ikkinchi, kuchliroq chizig‘i jangga kirdi va kuchlarning ustunligi o‘zgardi. Gannibal o'zining ikkinchi qatori bilan hujumga o’tdi. Shiddatli kurash boshlandi va Rim askarlari katta yo'qotishlar bilan orqaga surildi. Ssiipion birinchi qatorlarni ikkinchi qator zahiralari bilan must t.me/tarixuzz

👍1

1.49K viewsABDULLAYEV, 11:06

TARIXDAN VIDEO MA'LUMOTLAR

ahkamladi.Ushbu kuchaytirish bilan Rim fronti hujumni yangiladi va Gannibalning ikkinchi chizig'ini mag'lub etdi.
Gannibal 15 yillik faxriylardan iborat kuchli 3-chiziqni janggi tayyorlay boshladi. Ularni qanotda shikast yegan qismlarga joylashga urindi. Bu oldin ham samara bergan usul edi. Ammo Ssipion ham deyarli bir vaqtning o'zida shunga o'xshash harakatni amalga oshirdi. Natijada shavqatsiz jang boshlandi. Maydonda endi eng kuchli askarlar jang qilishardi. Bir tomondan qarasa Gannibal faxriylari Rimnikidan kuchliroq edi. 2 soatlik qirg’in boshlandi. Markazda Karfagenliklar dushmanni yengishdi. Ikkinchi qism armiyasini esa ortga uloqtirishdi. Armiyasi ikkiga bo’linib ketayotganini ko’rgan Ssipion qanotlarda jang qilayotgan askarlarni jangdan olib chiqdi. Gannibal bir oz dam olib, qayta hujumga chiqdi. Karfagenliklarning son jihatdan ustunligini inobatga olgan holda, rimliklar jangda aniq yutqazayotgan edilar, ammo shu vaqtda dushmanni ta’qib qilgan Rim otliqlari Karfagen otliqlarini mag‘lubiyatga uchratib, qaytib kelishdi.
Numidiya qiroli Massinisa
Karfagen otliqlari Gannibalning ko'rsatmalarini yaxshi bajardilar va jang maydonida Rim otliqlaridan asar ham qolmadi. Ular yetarlicha uzoqlashgandan so'ng, burilib, Rim otliqlariga hujum qilishdi, ammo oxir-oqibat mag'lubiyatga uchradilar. Otliqlarining yengilishi Gannibalga qimmatga tushdi. Bu vaqtda esa Rim otliqlari jang maydoniga qaytib, orqadan Karfagen chizig'iga hujum qilishdi va jang rimliklar foydasiga hal bo'ldi. Karfagen piyodalari to’liq qurshab olindi va yo'q qilindi. Gannibal katta mag'lubiyatga uchradi.
Ko’plab Karfagenliklar va Gannibalning o’zi ham zo’rg’a qochib qutuldi. Bu uning birinchi halokatli mag’lubiyati edi. Numidiya otliqlari Karfagenning orqa qismida katta ishni amalga oshirishdi va Ssipionni qutqarib qolishdi.
Tarixchilarning turlicha ko’rsatmalariga qarab Gannibalning 10 mingdan 20 000 ga yaqin askarlari Zamada o'ldirildi deya olamiz. 8.5-20 000 askar esa asirga olindi. 11 fil o’ldirildi. Rimliklardan esa 2500-5000 atrofida askar halok bo'ldi.
Jang Karfagen otliq armiyasi qo’mondoni Magarbal halok bo’ldi.
Ssipionning Zamadagi g'alabasidan ko'p o'tmay, urush tugadi, Karfagen senati tinchlik uchun sulh da'vo qildi. Birinchi Puni urushini tugatgan shartnomadan farqli o'laroq, Karfagenga bu gal qo'shilgan shartlar shu qadar qattiq ediki, u endi hech qachon Rimga O'rta yer dengizi ustidan hukmronlik qilish uchun qarshi chiqa olmasdi. Shartnoma Karfagenni bankrot qildi va uning kelajakda harbiy kuch bo'lish imkoniyatini yo'q qildi. Ssipion Rimga qahramon bo'lib qaytdi.
Gannibal dastlab Karfagenga qaytib, fuqarolik siyosatiga kirdi; uning boshchiligida Karfagen urushdan keyin tez iqtisodiy tiklanishni boshdan kechirdi. Bu rimliklarni hayratda qoldirdi, ular Karfagen generalini tirikligida katta potentsial tahdid deb hisoblashdi. Gannibalning Karfagen ichida ham, tashqarisida ham ko'plab dushmanlari bor edi. Rim va ichki siyosiy raqiblarning bosimi tufayli Gannibal o'z ixtiyori bilan hokimiyatni tark etdi va surgunga ketdi. U umrining oxirigacha O'rta yer dengizi bo'ylab sayohat qilib, Rimga qarshi urush olib borayotgan har qanday siyosatchiga o'z xizmatini taklif qildi. Garchi ko'pchilik uning taklifini qabul qilishga tayyor bo'lsa-da, Gannibal oxir-oqibat maqsadiga yeta olmadi. Miloddan avvalgi 183-181 yillar oralig'ida, yaqin orada qo'lga olinishi kutilayotgan Gannibal o'z joniga qasd qildi.

1.64K viewsABDULLAYEV, 11:06

TARIXDAN VIDEO MA'LUMOTLAR