Bu texnologiya təbiətdə təxminən 3000 il çəkən təbii regenerasiya prosesini cəmi bir neçə həftəyə endirməyə imkan verir. Metod hidrotermal humifikasiya adlanır - bu prosesdə üzvi tullantılar istilik, təzyiq və su vasitəsilə qidalı humin maddələrə çevrilir. Sahə sınaqları zamanı Humify tərəfindən hazırlanmış süni humusun tətbiqi kənd təsərrüfatı bitkilərinin məhsuldarlığını 20%-ə qədər artırıb. Torpaq karbon qazının tutulmasında əsas rol oynayır. O, Yer kürəsində ən böyük təbii CO2 anbarıdır. Lakin meşələrin qırılması, bataqlıqların qurudulması və intensiv kənd təsərrüfatı kimi insan fəaliyyəti torpaq mikroorqanizmlərinin məhvinə və torpağın karbonu tutma qabiliyyətinin azalmasına səbəb olur. Nəticədə, torpaq zərərli emissiyaların mənbəyinə çevrilir və iqlim böhranını daha da dərinləşdirir.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/yeni-usul-torpagin-munbitliyini-3000-il-evezine-bir-nece-hefteye-berpa-edir

1 avqust tarixindən etibarən Instagram platforması yeni bir yeniliyin tətbiqinə başlayıb: yalnız açıq hesabı olan və ən azı 1000 izləyicisi olan istifadəçilər canlı yayım keçirə biləcəklər. Qapalı hesab sahibləri və 1000-dən az izləyicisi olan istifadəçilər isə bu funksiyadan artıq istifadə edə bilməyəcəklər. Platformanın rəsmi dəstək səhifəsində qeyd olunub: “Yalnız açıq hesabı və 1000 və ya daha çox izləyicisi olan Instagram istifadəçiləri canlı yayım keçirə biləcəklər”. Bu dəyişiklik kiçik kontent müəllifləri, yeni başlayan blogerlər, yerli biznes sahibləri və azsaylı izləyici auditoriyası ilə canlı yayım aparanlar üçün ciddi məhdudiyyət sayılır. Qeyd edək ki, bu, sahədə tamamilə yeni bir addım deyil - TikTok da canlı yayım üçün 1000 izləyici tələb edir.
https://technote.az/sosial-media/bundan-sonra-instagram-da-canli-yayimi-en-azi-1000-abuneciye-sahib-hesablar-kecire-bilecekler

Araşdırma göstərib ki, kütləsindən və sayından asılı olaraq ilkin qara dəliklər ilk ulduzların yaranma prosesini həm sürətləndirə, həm də ləngidə bilərdi. Astronomlar hesab edirlər ki, Böyük partlayış zamanı yaranmış ilkin qara dəliklər kainatda ilk ulduzların formalaşmasında mühüm rol oynamış ola bilər. Bu nəticələr ilkin qara dəliklərin kainatın ən sirli maddəsi olan qaranlıq materiyanın namizədi kimi nə dərəcədə uyğun olduğunu qiymətləndirməyə kömək edə bilər. Lakin alimlər hələ də əmin deyillər ki, bu qara dəliklər ulduzların yaranmasına təkan veriblər, yoxsa əksinə, onların doğulmasını əngəlləyiblər. Aparılmış modelləşdirmə göstərib ki, ilkin qara dəliklər kütlə və miqdardan asılı olaraq ya ulduzların yaranmasını sürətləndirə, ya da ləngidə bilərdi. Hesab olunur ki, ilkin qara dəliklər erkən kainatda maddənin sıxlıq dalğalanmaları nəticəsində yaranıb.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/kainatdaki-ilk-ulduzlar-ilkin-qara-delikler-vasitesile-formalasmis-ola-bilerler

Bu bölmə Siri və Safari-nin təkmilləşdirilməsi ilə məşğul olacaq. Bundan əlavə, Bloomberg-in məşhur insayderi Mark Gurman-ın məlumatına görə, Apple ChatGPT-yə bənzər süni intellekt əsaslı axtarış sistemi üzərində işləməyə başlayacaq. Şirkətin planına görə, yeni süni intellekt internetdə məlumat axtara və istifadəçilərin suallarına cavab verə biləcək. Vakansiyaların təsvirində qeyd olunur ki, komanda böyük dil modelləri (LLM) üzərində işləyir və bu modellər “istifadəçilərin şəxsi məlumatlarından istifadə edərək sorğulara cavab verməli, eyni zamanda məxfilik qorunmasını prioritet tutmalıdır”. Xüsusilə, Apple bu istiqamətdə bir sıra mütəxəssislərlə yanaşı, Siri-nin istifadəçi şəxsi məlumatları ilə bağlı suallara daha dəqiq cavab vermə qabiliyyətini artırmaq üçün təcrübəli machine learning mühəndisi də axtarır.
https://technote.az/proqram-teminati/apple-ozunun-chatgpt-analoqu-uzerinde-calisir

Onlar yarpaq quruluşundan ilhamlanaraq, mövcud bioplastik materialın iki qatı arasına sellüloza təbəqəsi yerləşdiriblər. Nəticədə həm möhkəm, həm də çoxfunksiyalı bir material əldə olunub. Bu material otaq temperaturunda parçalanır, möhkəmlik baxımından polietilen və polipropilenə uduzmur və ətraf mühit üçün təhlükəsizdir. Plastik qablaşdırma bazarının illik dövriyyəsi 23.5 milyard dollar təşkil edir. Bu sahədə əsasən polietilen və polipropilen - neftdən alınan və zərərli mikroplastiklərə parçalanan polimerlər - üstünlük təşkil edir. Problemin həlli üçün alimlər bioplastik - ənənəvi plastikə bioparçalanan alternativlər - hazırlayırlar. Lakin bioplastikin də məhdudiyyətləri var: bu materiallar neft əsaslı analoqlarla müqayisədə daha az möhkəmdir və parçalanmaq üçün yüksək temperaturlu kompostlaşdırma tələb edir.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/otaq-temperaturunda-parcalanan-yeni-bioplastik-hazirlanib

Lakin Gates Fondu tərəfindən maliyyələşdirilən yeni bir tədqiqat artımın daha erkən yavaşlayacağını və 2100-cü ilə qədər maksimum 8.8 milyard nəfərə çatacağını göstərir. Bunun əsas səbəbi bir çox ölkələrdə doğum səviyyəsinin davamlı şəkildə azalmasıdır. Bəzi mütəxəssislər hesab edirlər ki, gələcəkdə bu proseslərə texnoloji təkamül - yəni texnoloji sinqulyarlıq da təsir göstərə bilər. Hazırda dünya əhalisi 1950-ci ildən bəri ən yavaş templə artır ki, bu da doğum səviyyəsinin enməsi ilə bağlıdır. BMT-nin məlumatına görə, bu gün dünya əhalisinin 2/3-si doğum göstəricisi qadın başına 2.1 uşaqdan az olan ölkə və ya regionlarda yaşayır. Bu səviyyə aşağı ölüm nisbəti fonunda əhalinin uzunmüddətli sabitliyini təmin edən minimum göstərici hesab olunur.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/dunya-ehalisinin-sayi-gozlenilenden-daha-tez-pik-hedde-cata-biler

Kosmosu müşahidə həmişə keçmişə bir baxış deməkdir. Lakin bu baxışın keçə bilmədiyi təbii bir sərhəd var. İşıq həmişə eyni sürətlə (saniyədə 300 000 km) hərəkət edir, buna görə də biz nəyə baxırıqsa, əslində onu keçmişdə olduğu kimi görürük. Gündəlik həyatda bu ciddi fərq yaratmasa da, kosmosa baxış zamanı bu amil çox böyük əhəmiyyət kəsb edir. Məsələn, biz Aya baxanda, Yerə əks olunan günəş işığının bizə çatması üçün keçdiyi məsafəni nəzərə alsaq, onu indiki halda deyil, bir qədər əvvəl - təxminən bir saniyə öncəki halında görürük. İşıq astronomlara kainatı araşdırmaqda, keçmişə nəzər salmaqda yardım edir. Məhz bu cür müşahidələr sayəsində alimlər ulduzların, planetlərin və qalaktikaların milyardlarla il ərzində necə təkamül etdiklərini müəyyənləşdiriblər. Lakin biz keçmişə nə qədər dərindən baxsaq da, kainatın ən başlanğıc anını heç vaxt görə bilməyəcəyik.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/neye-gore-biz-hec-zaman-teleskoplar-vasitesile-boyuk-partlayisi-musahide-ede-bilmeyeceyik

Android üçün WhatsApp-ın son beta versiyasında “qonaq çatları” ilə bağlı bir yenilik aşkar edilib: WABetaInfo resursunun məlumatına görə, istifadəçi potensial söhbət tərəfdaşına onlayn çat linki göndərə biləcək və həmin şəxs bu link vasitəsilə WhatsApp tətbiqini telefona qurmadan, hətta WhatsApp hesabı olmadan da söhbətə qoşula biləcək. Göndərilən linki açan şəxs birbaşa göndərici ilə onlayn çatda birləşdiriləcək. Bu çat sonadək şifrələmə (end-to-end encryption) ilə qorunur və çox güman ki, WhatsApp Web-ə bənzər interfeysə malik olacaq. Qonaq çatları bəzi məhdudiyyətlərə sahib olacaq: şəkil və video göndərmək mümkün olmayacaq, səsli və video mesajlar dəstəklənməyəcək - yalnız mətn mesajları göndərilə bilər.
https://technote.az/sosial-media/qeydiyyatsiz-ve-tetbiqsiz-mesajlasma-whatsapp-da-qonaq-catlari-istifadeye-verilecek

Google DeepMind-ın baş direktoru Demis Hassabis The Guardian-a verdiyi müsahibədə bildirib ki, süni intellektin təsiri sənaye inqilabından 10 dəfə güclü və 10 dəfə daha sürətli olacaq. Onun proqnozuna görə, yaxın onilliklərdə süni intellekt cəmiyyəti köklü şəkildə dəyişdirəcək və bizi “radikal bolluq” dövrünə aparacaq - bu dövrdə texnologiyalar tibb, energetika və digər sahələrdə inqilabi irəliləyişlərə səbəb olacaq. Bununla yanaşı, Hassabis əmindir ki, insanlar çox uyğunlaşma qabiliyyətinə malikdirlər: beynimiz ovçu-toplayıcı həyatına uyğun şəkildə təkamül keçirsə də, biz müasir sivilizasiya qura bildik və qarşıdakı dəyişikliklərlə də bacaracağıq. Onun sözlərinə görə, yaxın 5-10 il ərzində insanın bütün idrak qabiliyyətlərini təqlid edə bilən ümumi süni intellekt (AGI) yarana bilər.
https://technote.az/suni-zeka-ve-elm/suni-intellekt-dunyani-senaye-inqilabindan-10-defe-daha-suretli-ve-guclu-sekilde-deyisecek

Şirkət bildirir ki, istifadəçilər əvvəlki versiyalarla müqayisədə yaradılan virtual dünyaları daha uzun müddət araşdıra biləcəklər və model kadra düşməyən obyektlərin yerləşməsini yadda saxlayacaq. Dünya modelləri, həmçinin ümumi süni intellektə (AGI) doğru irəliləmədə mühüm addım hesab olunur, çünki onlar süni intellektin məhdudiyyətsiz və zəngin bir mühitdə öyrədilməsinə imkan yaradırlar. "Dünya modelləri" və ya "model of the world" adlanan bu sistemlər - təhsil, əyləncə, elmi tədqiqatlar və süni intellekt agentləri və robotların öyrədilməsi kimi məqsədlərlə üçölçülü dünyaları simulyasiya edə bilən süni intellekt sistemləridir. İstifadəçi, mətn yönləndirməsi əsasında yaradılan dünyada - sanki videooyundakı kimi - sərbəst şəkildə hərəkət edə bilər.
https://technote.az/suni-zeka-ve-elm/google-3d-dunyalar-yarada-bilen-suni-intellekt-sistemini-teqdim-edib

İstifadəçi mətn sorğusu əsasında süni intellektə istənilən hekayənin yazılmasını tapşıra bilər. Hekayələr üçün ilham mənbəyi kimi süni intellekt istifadəçinin fotoşəkillərini, təsvirlərini və fayllarını istifadə edə bilir. Məsələn, Gemini-dən Günəş sisteminin quruluşunu uşağa izah edən və ya kiçik qardaş və bacılara qarşı mehriban münasibətin əhəmiyyətini izah edən bir hekayə uydurmasını istəmək olar. Həmçinin süni intellektə uşaq rəsmləri əsasında bütöv bir nağıl toplusu yazmağı da tapşırmaq mümkündür. Hazır iş üçün ön baxış imkanı mövcuddur. Google-un sözlərinə görə, nağıl toplusunun yaradılması cəmi bir neçə dəqiqə çəkir. Daha sonra Gemini iki sütunlu Canvas üslubunda interfeys yükləyir: ekranın sağ tərəfində kitab, sol tərəfində isə çat görünür.
https://technote.az/proqram-teminati/google-gemini-usaqlar-ucun-illustrasiyali-nagillar-yaratmagi-oyrenib

Voyager-1 1977-ci ildə buraxılıb və hal-hazırda Yerdən təxminən 167 astronomik vahid (a.v.) məsafədə yerləşir. Bu aparat Günəş sistemindən çıxaraq heliosferanı tərk edən, heliopauzanı keçən və ulduzlararası məkana daxil olan ilk insan tərəfindən hazırlanmış obyekt olub. Hazırda Yerdən göndərilən siqnalın aparata çatması üçün 23 saat 12 dəqiqə 18 saniyə vaxt tələb olunur. 1 ildən bir qədər sonra bu vaxt tam olaraq 24 saat olacaq. Məhz o anda Voyager-1 Yer kürəsindən tam 1 işıq sutkası məsafəsinə çatmış ilk süni aparat olacaq. Əslində, Voyager-1 missiyası artıq uzun müddətdir ki, başa çatmış hesab olunur və onun yanacaq ehtiyatları 2030-cu illərdə tam tükənəcək. Lakin onun səyahəti hələ yeni başlayır. 40 000 ildən sonra bu aparat AC +79 3888 ulduzuna bizim Günəşimizdən daha yaxın olacaq.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/voyager-1-300-ilden-sonra-ferziyyevi-kosmik-bolgeye-catacaq

Bu planet Günəşə bənzər bir ulduz ətrafında fırlanır və həyat üçün potensial olaraq yararlı ola bilər. Astronomlar ilk dəfə 1995-ci ildə Günəşə bənzər bir ulduzun ətrafında fırlanan planet aşkar ediblər. Artıq 30 ildir ki, alimlər Yerə maksimum dərəcədə bənzəyən, yəni "Yer 2.0" adlandırılan planeti axtarırlar. Belə bir planet ulduzunun yaşayış zonasında yerləşməli və Yerə mümkün qədər oxşar şəraitə malik olmalıdır. Bu cür planetin üzərində potensial olaraq yadplanetli həyat növü mövcud ola bilər. Yeni tədqiqatın müəllifləri yazırlar ki, onların aşkarladıqları bu yeni Super Yer planeti həyat üçün yararlı ola bilər. Adətən astronomlar Günəş sistemindən kənardakı planetləri tranzit metodu və radial sürət metodu ilə aşkar edirlər. Bu planetlər sərt səthli dünyalardır və Super Yer sinfinə aid edilirlər. Birinci metod, planet ulduzun fonundan keçərkən onun işığının nə qədər bloklandığını ölçməyə əsaslanır.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/heyat-ucun-potensial-olan-kepler-725c-adli-yeni-planet-kesf-edilib

Müasir generativ süni intellekt modellərinə əsaslanan çat-botlar artıq yalnız istifadəçi ilə ünsiyyətlə məhdudlaşmır - onlar şəxsi sorğulara fərdiləşdirilmiş cavablar vermək üçün sərbəst şəkildə üçüncü tərəf xidmətlərinə qoşula bilirlər. Məsələn, ChatGPT-ni Gmail poçt qutusu, GitHub repozitoriyası və Microsoft ekosistemindəki təqvimlə inteqrasiya etmək mümkündür. Lakin kibercinayətkarlar bu platformalardan istifadəçi məlumatlarını oğurlaya bilərlər - bunun üçün ChatGPT-yə cəmi bir zərərli sənəd ötürmək kifayətdir. Kibertəhlükəsizlik üzrə mütəxəssislər Michael Bargury və Tamir Ishay Sharbat Las Veqasda keçirilən Black Hat konfransında OpenAI Connectors xidmətindəki boşluqdan necə istifadə edərək üçüncü tərəf platformalardan məlumat oğurlamağın mümkün olduğunu nümayiş etdiriblər.
https://technote.az/kiberteklukesizlik/chatgpt-ni-konfidensial-melumatlarin-ogrusuna-ceviribler

Tesla-nın elektrik pikaplarının ABŞ xüsusi xidmət orqanları və ordusu tərəfindən istifadə olunması cəhdləri hələlik tək-tək hallarla məhdudlaşır. Lakin Pentaqon Cybertruck-ın ehtimal olunan düşmənin əlinə keçməsi perspektivindən açıq şəkildə narahatdır və buna görə də bir neçə elektromobili müxtəlif silah növlərinin zərbə qabiliyyətinin sınaqdan keçirildiyi poliqona göndərmək qərarına gəlib. Hərbçilər üçün bu cür sınaqlar adi bir təcrübədir və təlim hədəfi kimi yalnız zirehli texnika deyil, həm də ən sadə mülki nəqliyyat vasitələri istifadə olunur. Məlumata görə, ABŞ Müdafiə Nazirliyi Nyu-Meksiko ştatındakı poliqona müxtəlif tipli 33 nəqliyyat vasitəsinin tədarükü üzrə tender elan edib.
https://technote.az/neqliyyat/abs-herbcileri-cybertruck-i-raketler-ucun-hedef-qisminde-sinaqdan-kecirecekler

TRG Datacenters tərəfindən aparılmış son araşdırmaya görə, orta hesabla bir mobil cihaz sahibi ayda 11 GB-dan çox məlumat istifadə edir ki, bu da cəmi 2 il əvvəlki göstəricilərlə müqayisədə 40% artım deməkdir. Bu sürətli artım video məzmunların və multimedialı tətbiqlərin geniş yayılması ilə birbaşa əlaqəlidir - bu tətbiqlər artıq rəqəmsal həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Bütün mobil tətbiqlər arasında internet trafikinin istehlakı baxımından mütləq lider YouTube olub. İstifadəçilər burada ayda orta hesabla 30 saat vaxt keçirir və video izləməyə aktiv şəkildə vaxt ayırırlar ki, bu da təxminən 69.4 min MB həcmində məlumat sərfiyyatına səbəb olur. YouTube tətbiqi yalnız birbaşa istifadə zamanı deyil, həm də arxa planda məlumat yükləməyə davam etdiyi üçün yüksək resurs tələb edir. Ona yaxın göstəricilərlə Twitch streaming xidməti qərarlaşıb.
https://technote.az/sosial-media/smartfon-istifadecileri-mobil-trafikin-istifadesinde-yeni-rekordlar-qirirlar

Bu alət bir növ süni intellekt repetitoru kimi fəaliyyət göstərir və istifadəçilərə sadəcə sualların cavablarını vermək deyil, öyrəndikləri materialı daha dərindən anlamağa kömək edir. Təxminən 1 həftə əvvəl OpenAI də ChatGPT üçün oxşar alət təqdim etmişdi. Bu alətin məqsədi də yalnız suallara cavab vermək deyil, istifadəçilərə tənqidi düşünmə bacarıqlarını inkişaf etdirməkdə yardımçı olmaqdır. Bəzi fikirlərə görə, süni intellekt əsaslı çat-botlar birbaşa cavablar təqdim etməklə öyrənmə prosesinə zərər vururlar. Google və OpenAI-nin yeni alətləri isə, görünür, məhz bu problemi həll etməyə yönəlib. Hər iki şirkət bu alətləri sadəcə cavab alma vasitəsi deyil, öyrənmə üçün vasitə kimi təqdim edir. Guided Learning funksiyası Gemini çat-botuna tapşırıqları addım-addım izah etməyə və açıqlamaları istifadəçinin ehtiyaclarına uyğunlaşdırmağa imkan verir.
https://technote.az/proqram-teminati/google-gemini-suni-intellekt-esasli-repetitor-funksiyasini-elde-edib

Yenilik şirkətin agent tipli süni intellekt sistemləri yaratmağa keçidini göstərir. Bu sistemlər istifadəçi adından onun tapşırıqlarını yerinə yetirə biləcək geniş imkanlara sahibdir. GPT-5 - OpenAI-nin ilk “birləşdirilmiş” modelidir və “o” seriyasının məntiqi imkanlarını GPT ailəsinin yüksək cavab sürəti ilə birləşdirir. Əsas yeniliklərdən biri - ağıllı marşrutlaşdırıcıdır. O, real vaxt rejimində sorğunu necə daha yaxşı emal etməyi müəyyənləşdirir: tez cavab vermək, yoxsa daha dərindən düşünmək üçün əlavə vaxt sərf etmək. Artıq istifadəçilərin özlərinin parametrləri seçmələrinə ehtiyac yoxdur - hər şey avtomatik həyata keçirilir. OpenAI-nin baş direktoru Sam Altman-ın sözlərinə görə, GPT-5 “dünyanın ən yaxşı modeli”dir və insanı əksər tapşırıqlarda üstələyə bilən süni intellekti yaratmaq yolunda əhəmiyyətli bir addımdır.
https://technote.az/suni-zeka-ve-elm/openai-gpt-5-suni-intellekt-modelini-istifadeye-verib-video

Bu qara dəlik, hazırkı modellərə əsasən belə obyektlərin yaranması üçün şəraitin olmadığı bir dövrdə, materiyanı udan bu cür nəhəng strukturların necə formalaşdığını anlamağa imkan verir. Astronomlar indiyədək kainatda təsdiqlənmiş ən erkən və deməli, ən uzaqda yerləşən superkütləli qara dəliyi aşkar ediblər. O, CAPERS-LRD-z9 adlı qalaktikanın mərkəzində yerləşir və Böyük partlayışdan cəmi 500 milyon il sonra mövcud olub. Bu qara dəliyin kütləsi Günəşin kütləsindən 300 milyon dəfə çoxdur. Bu qara dəliyin öyrənilməsi, indiki modellərə əsasən yaranmaları mümkün sayılmayan bir dövrdə bu kosmik nəhənglərin necə formalaşdığını başa düşməyə kömək edəcək. Əvvəllər alimlər kainatda ən erkən və ən uzaqda yerləşən qara dəlik statusuna iddialı bir neçə namizəd obyekt aşkar etmişdilər. Lakin onların heç biri dəqiq şəkildə təsdiqlənməmişdi.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/alimler-kainatin-en-erken-qara-deliyini-kesf-edibler

James Webb kosmik teleskopu Alfa Sentavr A ulduzunun ətrafında ekzoplanetin mövcudluğuna dair indiyədək ən güclü sübutları əldə edib. Planet ulduzun yaşayış zonasında yerləşir ki, bu da orada bioloji həyatın inkişafı üçün imkan yaradır. Bu, Günəşə ən yaxın belə planetdir və kəşfi son dərəcə dəyərlidir. Alfa Sentavr sistemi 3 ulduzdan ibarətdir: Günəşə bənzər Alfa Sentavr A və B, həmçinin qırmızı cırtdan Proksima Sentavr. Hal-hazırda planetlərin mövcudluğu yalnız Proksima Sentavrda təsdiqlənib - belə 3 planet aşkarlanıb. Alfa Sentavr sisteminə qədər məsafə cəmi 4 işıq ili təşkil edir. Bu, öyrənmək üçün çox əlverişli obyekt olsa da, ulduzlarının, xüsusən də Alfa Sentavr A-nın - Yer səmasında parıltısına görə üçüncü yerdə olan ulduzun - parlaqlığı müşahidələri son dərəcə çətinləşdirir.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/yer-kuresine-en-yaxin-ekzoplanet-kesf-edilib