Ծրագրին Հ. Մ. «Սարդարապատ» միութեան վարչութեան նախագահ Մուշեղ Ծատուրեանը ներկայացնելով օրւայ բանախօսի ազգային, հասարակական ու գաղափարական անցած ուղին հրաւիրեց Ճրտ. Վիգէն Բաղումեանին: Բանախօսի ելոյթը երեք հիմնական գլուխների էր բաժանւում՝ Հայոց Ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման առումով անցած ուղին, Հայաստանի ներկայ իշխանութիւնների ապազգային քաղաքականութիւնը եւ տարածաշրջանի ու Իրանի իրավիճակը: Նա համապարփակ գծերով անդրադարձաւ Հայոց Ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման առումով տասնամեակներ Հայ Դատի գրասենեակների կատարւած աշխատանքներին, Հայաստանի ներկայի իշխանութեան ներքաղաքական եւ արտաքին մակարդակով ապազգային քաղաքականութեանը եւ հայ ժողովրդի համազգային արժէքների ոտնահարմանն ու անտեսմանը, ինչպէս Արցախի հայկական լինելու ուրացում, «Արարատ» բիբլիական սարի անտեսում, Հայաստանեայց Առաքելական եկեղեցու դէմ արշաւ, որը նոյնիսկ Խորհրդային Սովետական տարիներին աննախադէպ է եղել, հայ ժողովրդի պատմութեան խեղաթիւրում, Հայաստանի բանակի թուլացում, անհանդուրժողականութեան տարածում, Բաքւում հայ ռազմագերիների անտեսում եւ Սփիւռքի նախարարութեան վերացմամբ, որի նպատակը միասնական հարցերի կարգաւորումն էր խափանել Հայաստան-Սփիւռք մէկ մարմին հանդիսացող գոյակցութիւնը եւ ոչնչացնել Սփիւռք-Հայաստան կապերը:

Բանախօսը կարեւորութեամբ անդրադարձաւ Հայաստանում շուտով կայացող խորհրդարանական ընտրութիւններին ընդգծելով ժողովրդի ճիշտ ընտրութիւնը, որով հնարաւոր լինի վերականգնել Հայաստանի եւ հայ ժողովրդի ոտնահարւած իրաւունքները: Բանախօսը անդրադառնալով տարածաշրջանի ներկայ պայմանների կարեւորեց հզօր Իրանի դերը Հայաստանի համար: Ապա ներկաներին առիթ տրւեց հարցումների:

Միջոցառմանը ներկայ էին Իրանի Իսլամական խորհրդարանում Թեհրանի եւ հիւսիսային իրանահայութեան պատգամաւոր Արա Շահվերդեանը, «ԱԼԻՔ» հաստատութեան ներկայացուցիչ Ալեքս Կարապետեանը, Թ. Հ. Թ. Թեմական խորհրդի ատենապետ Վարուժ Յովհաննիսեանը, ՊԺ-ի քաղաքամասի պատգամաւորներ, Հայոց Ցեղասպանութեան Կենտրոնական յանձնախմբի ատենապետ Մհեր Անդրէասեանը, ազգային մարմինների ու միութիւնների ներկայացուցիչներ եւ ներկաներ:

Եզրափակիչ խօսքով յանուն Թեհրանի հայոց թեմի առաջնորդ Տ. Սեպուհ արք. Սարգսեանի հանդէս եկաւ Սրբազան Հօր օգնական Տ. Առաքել աբեղայ Գատեհճեանը: Հայր Սուրբը ընդգծեց. «Մարդը գոյատեւում է թթւածնով, իսկ ազգերը եւ երկրները պատմական յիշողութեամբ, որը անցեալը, ներկան եւ ապագան իրար կապող կամուրջն է»: Հայր Սուրբը կարեւորեց Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչման, մեր իրաւունքների արդար եւ ամբողջական վերադարձի առումով պահանջատիրութեան շարունակութեանը եւ նշեց, որ չի կարելի ուրանալ Հայոց Ցեղասպանութիւնը, Արցախը եւ պատմական Հայաստանը:

Դարեր շարունակ այն պահպանել է մեր ինքնութիւնը, երբ պետականութիւն չկար, երբ վտանգւած էր անգամ մեր գոյութիւնը: Այսօր, երբ մենք արդէն անկախ պետութիւն ունենք, կանգնած ենք նոր եւ վտանգաւոր իրականութեան առաջ: Արցախի կորուստը ոչ միայն քաղաքական կամ տարածքային ձախողում է, այլ ազգային ողբերգութիւն, որը հարւածեց մեր արժանապատւութեանը եւ մեր ինքնութեան հիմքերին: Եւ այս պայմաններում առաւել վտանգաւոր են այն յանցաւոր գործընթացները, որը նախաձեռնում են ՀՀ իշխանութիւնները, որոնք ներսից են թուլացնում մեզ: Երբ թիրախաւորւում եւ հալածւում է եկեղեցին, երբ փորձ է արւում նւազեցնել նրա դերը եւ խաթարել նրա հեղինակութիւնը, մենք գործ ունենք ոչ թէ պարզապէս տարաձայնութիւնների, այլ ազգային հիմքերի հետեւողական քայքայման հետ: Մենք պարտաւոր ենք յստակ ասել՝ նման ուղին բացարձակ անընդունելի է»: Խօսքի այլ հատւածում նշւել էր. «Այսօր նաեւ ականատես ենք տարածաշրջանային լարւածութեան վտանգաւոր աճին: Մեր հայրենիք՝ Իրանի շուրջ սրւող հակամարտութիւնները կարող են լրջօրէն վտանգել ոչ միայն Իրանի այլեւ Հայաստանի կայունութիւնն ու անվտանգութիւնը: Հայաստանի համար Իրանի հետ սահմանը միայն աշխարհագրական գիծ չէ, այլ կենսական կապ՝ տնտեսական, ռազմավարական եւ անվտանգային առումներով: Պատահական չէ, որ Իրանը բազմիցս ընդգծել է, որ դէմ է տարածաշրջանում սահմանների փոփոխութեանը եւ յատկապէս Սիւնիքի շուրջ որեւէ պարտադրւած լուծման: Նրա դիրքորոշումը կարեւոր զսպող գործօն է եղել այն ծրագրերի նկատմամբ, որոնք սպառնում են Հայաստանի տարածքային ամբողջականութեանը»: Հայ Դատի խօսքի մէջ նշւած էր. «Հայ ժողովրդի ինքնութիւնը չի կարող ձեւափոխւել կարճաժամկէտ քաղաքական հաշւարկներով: Այն չի կարող զոհաբերւել ոչ մի պայմաններում: Մենք խստօրէն դատապարտում ենք այն քաղաքականութիւնն ու հռետորաբանութիւնը, որոնք բաժանում են մեր հասարակութիւնը եւ հարւածում մեր ազգային արժէքներին»:

Օրւայ բանախօսն էր Պատմական գիտութիւնների թեկնածու Դերենիկ Մելիքեանը, ով իր բանախօսութիւնը սկսեց հետեւեալ տողերով «Հայոց Ցեղասպանութեան հոգեական մեծագոյն արհաւիրքի զոհը դարձած Կոմիտաս Վարդապետի անւամբ կոչւած այս հինաւուրց դահլիճում, նոյն Ցեղասպանութեան ոգեկոչումն, անշուշտ առաւել խորհրդանշական նշանակութիւն է հաղորդում Եղեռնի 111-րդ տարելիցին: Մէկ դար ու տասնմէկ տարի անց, դեռեւս ողջ հայաշխարհը հոգեբարոյական չսպիացած արհաւիրքին զուգահեռ, ապրում է նաեւ ու մանաւանդ 20-րդ դարի Առաջին Ցեղասպանութեան աշխարհագրա-քաղաքական, ժողովրդագրական եւ այժմ յատկապէս՝ ազգային ու պետական անվտանգութեան անխուսափելի հետեւանքները»:

Իր ելոյթի այլ բաժնում բանախօսը անդրադառնալով ցեղասպանների մտադրութիւններին ընդգծեց, որ նրանք Ցեղասպանութիւնը միայն չեն իրականացրել արեւմտաՀայաստանում եւ վկայակոչելով պատմական աղբիւրներին, մէջբերում կատարեց իրանահայ յայտնի հրապարակախօս եւ Հայ Դատի նւիրեալ գործիչ՝ երջանկայիշատակ Անդրէ Տէր-Օհանեան-Ամուրեանի «Ատրպատականի հայութեան վիճակը թուրքական բանակների ներխուժման օրերին» գրքից, որտեղ ասւում է. «Յայտնի է, որ Ա Աշխարհամարտին (1914-1918 թթ.) Օսմանեան բանակները երկու անգամ մուտք գործեցին չէզոք Պարսկաստան, կատարեցին գրգռութիւններ, խժդժութիւններ եւ ջարդեր Ատրպատականի շրջաններում՝ Ուրմիայի, Սալմաստի, Խոյի, Մակուի, Ղարադաղի շրջանում, Ս. Թադէի վանքում, ապա՝ մուտք գործելով նաեւ Թաւրիզ՝ պատանդներ վերցրին հայ բնակչութիւնից, որին պիտի հետեւէր Թաւրիզի հայութեան եւ քրիստոնեաների կոտորածը...»:

Դերենիկ Մելիքեանը այսպէս շարունակեց. «Վերոգրեալ փաստագրական վկայութիւններն արւեցին, ոչ թէ մեզ՝ որպէս իրանահայութեան հետաքրքրութեան կամ գերագնահատելու համար, այլ փաստելու եւ կարեւորելու նոյն արեւելահայ հատւածի եւ մասնաւորապէս Ատրպատականի աշխարհագրա-քաղաքական ստրատեգիական դիրքը, որն որպէս միջնաբերդ հանդիսացել է նախորդ դարասկզբում՝ հայ ազատագրական 30-ամեայ պայքարի ընթացքում, սկսեալ 1890-ականներից մինչեւ 1918 թւականի հայոց անկախ պետականութեան հռչակումը»: Անդրադառնալով հայաշխարհի ներկայ իրավիճակին բանախօսը նշեց. «Գալով ներկային, պէտք է արձանագրել, որ հայկական իրականութեան վերջին 30 տարիների հոլովոյթում, Արեւելեան Հայաստանի միջնաբերդն հանդիսացողը՝ հերոսական Արցախն է եղել, յատկապէս՝ հայոց նորագոյն պահանջատիրութեան ու արդար դատի առաջմղման համազգային ուժականութեան տեսանկիւնից: Այսպիսով, սիրելի հայրենակիցներ, ակներեւ է անցեալի վերոգրեալ, ինչպէսեւ՝ ներկայի իրողութիւնների միջեւ ինչքան էլ ոչ ցանկալի, բայց տրամաբանական փոխկապակցւածութիւնը: Եւ փաստը մնում է փաստ, որ հայութեան թէ՛ նախորդ դարի ազատամարտերի, եւ թէ՛ նորագոյն պահանջատիրութեան արգելակող պատւարներն են հանդիսացել մէկ կողմից միջազգային ուժային կենտրոնները, իրենց աշխարհագրաքաղաքական շահերից ելնելով, իսկ միւս կողմից նոյն կենտրոնների շրջանային կամակատարները՝ յանձինս նախկինի օսման-թուրքական, իսկ ներկայի թուրք-ադրբեջանական տանդեմի ու դաշինքի: Մէկ խօսքով՝ պատմագիտական դարաւոր օրինաչափութեան համաձայն ու յատկապէս հայկական պատմական յիշողութեան տւեալների ճշգրիտ բնութագրմամբ՝ հայութեան վերջին՝ շուրջ հազար տարւայ ազգային թշնամին մնացել է նոյնը, որն կազմակերպել է Հայոց Ցեղասպանութիւնը եւ գրաւել հայոց հայրենիքի տարածքի շուրջ 90 տոկոսը»:

Բանախօսը կարեւորութեամբ անդրադարձաւ Սփիւռքի դերակատարութեանը եւ այսպէս շարունակեց. «Յիշենք նաեւ հայոց պահանջատիրութեան կարեւոր միւս կռւանին: Մեր դարաւոր պայքարի ակունքներում հաստատակամ կանգնած Սփիւռքը, որ ՀՀ-ի վերանկախացումից ի վեր՝ առաւել ուժ ու միասնականութիւն էր հաղորդում համազգային նպատակների իրականացման ճամբին»: Նա խօսքը այսպէս եզրափակեց. «Եկէք միասնական ու հաւաքական հայեացքներով, որն բնականօրէն բխում է մեր պահանջատիրական պայքարի ոգուց ու հրամայական պարտաւորութիւններից, ուրւագծենք մտովի այն հեռանկարը, որտեղ ողջ հայութիւնը, ինչպէս իր հազարամեայ պատմութեան երկայնքում է բազմիցս ապացուցել, ճակատագրորոշ պահերին սթափւելու եւ անսասան ու վճռականօրէն շարունակելու է իր գոյապայքարը՝ յանուն դեռեւս կանգուն մնացած, բայց Հայոց Հայրենիքի մերօրեայ Միջնաբերդ չքնաղ Սիւնիքի անվտանգութեան, յանուն մեր ազգային ու աշխարհաքաղաքական ոտնակոխւած անսակարկելի իրաւունքների վերականգնման, յանուն սեփական ու հարազատ ինքնութեան պահպանման, յանուն անկախ պետականութեան փուլ առ փուլ առողջացման ու ազգային գաղափարախօսութեան արժէքային համակարգի հէնքի վրայ՝ ՀՀ-ի հզօրացման եւ վերջապէս յանուն դեռ գալիք սերունդների յաղթական, արժանապատիւ ու բարօր ապագայի իրականացման»:

Եզրափակիչ խօսքով Թեհրանի հայոց թեմի առաջնորդ Տ. Սեպուհ արք. Սարգսեանի անունից խօսք փոխանցեց Տ. Առաքել աբեղայ Գատեհճեանը:
Իր ելոյթի ընթացքում Հայր Սուրբը ընդգծեց. «Այսօր ողջ հայութիւնը Հայաստանում թէ Սփիւռքում մի բռունցք, մի սիրտ եւ մի հոգի դարձած, ոգեկոչում է Հայոց Ցեղասպանութեան 111-րդ ամեակը, ասելով. «Մենք չենք մոռացել Հայոց Ցեղասպանութիւնը, չենք մոռացել մէկ ու կէս միլիոն նահատակներին, չենք մոռացել մեր բռնագրաււած հողերը....: Ես կարծում եմ, թէ հայ ազգի մեծագոյն վրէժը իր վերապրելն է, մահից յարութիւն առնելն է: Թուրքի նպատակն էր աշխարհի վրայ մէկ հայ թողնել այն էլ թանգարանում, եւ ահա Հայոց Ցեղասպանութիւնց 111 տարիներ յետոյ, ամբողջ աշխարհը մի բաց թանգարանի է վերածւել՝ վկայելով հայ ժողովրդի հրաշափառ յարութեան մասին»:

Իր ելոյթի այլ բաժնում հայր Սուրբը նշեց. «Ապրիլ 24-ի հիմնական պատգամը պահանջատիրութիւնն է, մեր իրաւունքների արդար հատուցման եւ ձեռքբերման համար աշխատելն է, ինչ որ այսօր կատարում են Հայ Եկեղեցին եւ Հայ Դատի գրասենեակները: Սակայն այս ծանր բեռը միայն Հայ Եկեղեցու եւ Հայ Դատի գրասենեակների ուսերին բերցւած չէ, այլ այն բոլորիս պարտականութիւնն է: Մենք դատ ունենք, մենք ստանալիք իրաւունք ունենք, մենք արդար հատւցում ենք ուզում: Դրա համար շարունակ պիտի պայքարենք»: Հայր Սուրբը խօսքը ուղղելով նոր սերունդի ներկայացուցիչներին նշեց. «Ես միշտ հաւատացել եմ եւ հաւատում եմ նոր սերունդի ուժին: Եւ այսօր խիղճս հանգիստ տուն պիտի վերադառնամ, վստահ լինելով թէ մինչեւ այն ժամանակ, որ մենք ունենք այսպիսի նոր սերունդ, մեր եկեղեցու, հայրենիքի, ու ժողովրդի ապագան փայլուն է, պայծառ եւ ապահով»:

Ծրագրի գեղարւեստական բաժինը յագեցած էր ազգագրական երգերի կատարմամբ եւ ասմունքներով: Հնչեցին հայրենասիրական ոգով տոգորւած երկու ասմունքային կատարումներ՝ Արփի Ալավերդեանի եւ Վանէ Մակարեանի միջոցով:

Ծրագրի ընթացքում կենսունակ եւ պահանջատէր հայի ոգին դրսեւորող սկաուտական երդումով ներկայացան՝ Հ.Մ.Ա.Կ.-ի, Հ. Մ. Մ. «Նայիրի», Հ. Մ. «Սիփան» եւ Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր միութիւնների սկաուտները եւ «Ռուստոմ» Երիտասարդական միութեան երիտասարդները: Սկաուտներ, որոնք համերգասրահի բակում, ջահերով պատւի էին կանգնած նախքան ծրագրի մեկնարկը:

111-ամեակի ոգեկոչման միջոցառմանը ներկայ էին՝ Իրանի Իսլամական խորհրդարանում Թեհրանի եւ հիւսիսային իրանահայութեան պատգամաւոր դոկտ. Արա Շահվերդեանը, ՀՅԴ Բիւրոյի անդամ Սեւան Դանիէլեանը, «ԱԼԻՔ» հաստատութեան ներկայացուցիչ Գառօ Յովհաննիսեանը, Իրանի հայ Կաթողիկէ համայնքի առաջնորդ Տ. Սարգիս եպս. Դաւիթեանը, Իրանի Հայ Աւետարանական Եկեղեցու համայնքապետ-հովիւ Վերապատւելի դոկտ. Միշէլ Աղամալեանը, Մեծի
Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան Ազգային Կենտրոնական վարչութեան Քաղաքական ժողովի անդամ Յովսէփ Աւետեանը, Թ. Հ. Թ. Պատգամաւորական ժողովի եւ Թեմական խորհրդի ատենապետներ՝ դոկտ. Սեւակ Հաթամեանը եւ Վարուժ Յովհաննիսեանը, քահանայ հայրեր, ազգային իշխանութեան, մարմինների ու միութիւնների ներկայացու-ցիչներ եւ մեծ թւով հայրենակիցներ:

Միջոցառմանը ազգագրական երգերով հանդէս եկաւ Հ.Մ.Ա.Կ.-ի եւ Հայ Համալսարանականների Ընդհանուր միութեան համատեղ «Արարատ» եւ «Տաւիղ» երգչախումբը՝ դիրիժոր Արփի Սիմրոջեան (Նազարեան), դաշնամուրի կատարող՝ Արեգ Մարգարեան: Միջոցառմանը պատկերասփռւեց փաստագրական տեսաֆիլմեր:

Թղթակցութիւնը՝ ԿԱՐԻՆԷ ԴԱՒԹԵԱՆԻ
Լուսանկարիչ՝ ՀԱՏԻՍԻ

Նոյն համատեքստում նա շեշտեց նաեւ արցախահայութեան բռնի տեղահանման հարցը՝ նշելով, որ այն պատշաճ ձեւով չի ներկայացւել Եւրոպական եւ այլ միջազգային հարթակներում, ինչն, ըստ նրա, ուրացման քաղաքականութեան շարունակութիւն է պետական մակարդակով։

Նիստի երկրորդ բանախօսը՝ Սեւան Դանիէլեանն իր ելոյթում կենտրոնացաւ Հայաստանի ներքաղաքական զարգացումների, մասնաւորապէս՝ նախընտրական գործընթացների եւ քաղաքական ուժերի դասաւորման վրայ։ Նրա խօսքով՝ ընդդիմադիր դաշտում առանձնանում են չորս հիմնական քաղաքական ուժեր՝ «Հայաստան դաշինք», «Ուժեղ Հայաստանը», «Բարգաւաճ Հայաստանը» եւ «Միասնութեան թեւեր» (Թաթոյեանի խումբը)։ Դանիէլեանի կանխատեսմամբ՝ նշւած ուժերը համատեղ կարող են հաւաքել քւէների շուրջ 55 տոկոսը, մինչդեռ իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցութիւնը, պետական համակարգի լծակներն օգտագործելով, ակնկալում է ստանալ շուրջ 35 տոկոս ձայներ։

Նա նաեւ նշեց, որ ընդդիմադիր դաշտում ներկայ են շուրջ 17 քաղաքական ուժեր, որոնցից, իր գնահատմամբ, միայն վերը նշւած չորսը կը յաղթահարեն խորհրդարան անցնելու տոկոսային շեմը։ Մնացած ուժերի ձայները համամասնական բաշխմամբ կը բաժանւեն խորհրդարան անցած քաղաքական ուժերի միջեւ։ Ս. Դանիէլեանը կարեւորեց ընտրողների, յատկապէս՝ տատանւող եւ պասիւ զանգւածների մասնակցութիւնը՝ ընդգծելով, որ «ընտրութիւններով ոչինչ չի փոխւում» տեսակէտի տարածումը կարող է ծառայել գործող իշխանութեան շահերին։

Բանախօսի համոզմամբ՝ առաջիկայ ընտրութիւնները վճռորոշ են Հայաստանի եւ հայ ժողովրդի ապագայի համար։ Նրա կարծիքով՝ ներկայ աշխարհաքաղաքական վերադասաւորումների պայմաններում երկիրը կարող է փրկել միայն ազգային արժէքներով առաջնորդւող քաղաքական ուղղւածութիւնը։ Ս. Դանիէլեանը յիշեցրեց նաեւ գործող իշխանութեան կողմից ժամանակին հռչակւած նպատակները՝ Արցախի հարցի լուծում, կոռուպցիայի դէմ պայքար եւ բարեփոխումներ, եւ ընդգծեց, որ, իր գնահատմամբ, այդ խոստումները չեն իրականացել։ Նա անդրադարձաւ նաեւ բանակի վիճակին, Սփիւռքի հետ կապերի թուլացմանը, համապատասխան նախարարութիւնների լուծարմանը եւ մշակութային քաղաքականութեան փոփոխութիւններին՝ դրանք համարելով ապազգային քաղաքականութեան դրսեւորումներ։

Երկու բանախօսներն էլ մտահոգութիւն յայտնեցին եկեղեցու դէմ իրականացւող գործողութիւնների, ազգային խորհրդանշանների արժէզրկման փորձերի, արտաքին քաղաքական կողմնորոշումների եւ Արցախի հարցի շուրջ ստեղծւած իրավիճակի առնչութեամբ։ Նշւեց նաեւ Արցախի մշակութային ժառանգութեան ոչնչացման, արցախահայութեան վերադարձի իրաւունքի, գերիների խնդրի եւ Հայաստանի պետական սահմանների անվտանգութեան վերաբերեալ մտահոգութիւնները։ Բանախօսները այս բոլոր զարգացումները բնորոշեցին որպէս ՀՀ գործող իշխանութեան դրսեւորումների հետեւանքով երկրում առկայ ճգնաժամային իրավիճակի արտայայտութիւն։

Հարցուպատասխանի ընթացքում քննարկւեց նաեւ այն հարցը, թէ ընդդիմադիր ուժերը հնարաւոր յաղթանակի դէպքում արդեօք կը ձեւաւորեն կոալիցիոն կառավարութիւն եւ ինչու նման միաւորում չի կայացել ընտրութիւններից առաջ։ Սեւան Դանիէլեանը պարզաբանեց, որ նախընտրական կոալիցիան կարող էր հանգեցնել ձայների կորստի, քանի որ տարբեր ուժերի ընտրազանգւածները կարող էին չընդունել միաւորւած ձեւաչափը։ Նրա կարծիքով՝ ընտրութիւններից յետոյ, ըստ ստացած ձայների յարաբերակցութեան, աւելի դիւրին կը լինի կազմել գործունէութեան կոալիցիա։

Ներկաների շարքում էին՝ Թ. Հ. Թ. ՊԺ-ի ներկայացուցիչները, Թեմական խորհրդի ատենապետը, «ԱԼԻՔ» հաստատութեան ներկայացուցիչներ, Ցեղասպանութեան 111-ամեակի յանձնախմբի ատենապետը, ուսուցիչներ, դպրոցի տնօրէններ եւ արւեստի գործիչներ: