Huquq darsligi nimani o‘rgatishi kerak: «necha yil»nimi yoki «nega»nimi (5-qism)?

1, 2-qismlar
3-qism
4-qism
5-qism

Angliyaning maktab o‘quvchilari uchun yozilgan «GCSE Law» darsligini ko‘rib chiqdim. Unda ham xuddi bizdagidek jinoyat, jazo va sud mavzulari o‘tiladi. Lekin bitta farq bor: darslik bolaga faqatgina «birovni ursang necha yilga qamalasan» deb o‘rgatmaydi. U «birovni urish nima uchun taqiqlangan»ligiga ko‘proq urg‘u qaratadi.

Bola ko‘chada birovni urdi. Unga ikki xil gap aytish mumkin. Birinchisi: «Buning uchun kodeks bo‘yicha falon yilgacha jazo beriladi». Ikkinchisi: «Har bir odamning tanasi faqat o‘ziniki. Unga roziligisiz tegish mumkin emas: xoh u kuchli bo‘lsin, xoh kuchsiz, xoh pastkash bo‘lsin. Nizoni musht bilan hal qilish huquqi hech kimga berilmagan. Shuning uchun urish taqiqlangan.

To‘g‘ri, birinchisi ham ishlaydi: jazodan qo‘rqish odamni ushlab turadi. Lekin har doim emas. «Bu odamning tanasi meniki emas» deb anglagan bola bu fikrni hamma joyda o‘zi bilan olib yuradi. Qo‘rquv tashqaridan qo‘riqlaydi, tushuncha – ichkaridan.

Yana bir farq: «necha yil» – eskiradigan javob, kodeks har yili tahrirlanishi mumkin. «Nega» esa eskirmaydi, tana daxlsizligi esa 50 yil oldin ham shunday edi, 50 yildan keyin ham shunday bo‘ladi va yuzta vaziyatga kalit beradi: tana daxlsizligini tushungan bola o‘zi xulosa chiqaradi – urish mumkin emas, qo‘rqitish ham.

Demak, to‘g‘ri tartib: avval mohiyat, keyin jazo – uning tasdig‘i sifatida. GCSE Law shunday qurilgan: normalar bor, lekin mohiyatni ko‘rsatuvchi misol sifatida.

Endi bizning darslik. 2024-yilgi 8-sinf darsligida birovni urish nima uchun noto‘g‘riligi haqida bir abzats ham yo‘q – «zo‘ravonlik» so‘zi 122 betda bir marta ham uchramaydi. Uning o‘rniga: «jarima bazaviy hisoblash miqdorining 5 baravaridan 600 baravarigacha», «ma’muriy qamoq 3 sutkadan 15 sutkagacha», qasd shakllari kodeksdan so‘zma-so‘z, hatto «intizomiy qismga jo‘natish» – harbiylarga beriladigan jazo – 13 yoshli bolaga tushuntirilgan.

Darslik aybdor emas, u dasturni bajargan. Va hozir muhokamadagi yangi dastur ham xuddi shu buyurtmani beryapti: 52 maqsad ichida «jazo tizimini izohlash» bor, «nima uchun taqiqlangan ekanini asoslash» – bitta ham yo‘q.

Har maqsadga bitta «nega» qo‘shish. «Jazo tizimini izohlash» o‘rniga – «davlat nima uchun jazolashga haqli va jazodan maqsad nima ekanini asoslash».

(c) Jalol BOLTAYEV

👉 @TESTLIDER

“Uchinchi guruh”da yangiliklarni joriy qilyapman, degan edim

Shu yangiliklardan biri – guruhga qabul qilingan har bir ustoz va o‘quvchini kontaktimga alohida saqlab borish. Hech kim qolib ketmaydi.

Maqsadim – onlayn ta’limdagi eng katta muammolardan biri, “o‘quvchini o‘z holiga tashlab qo‘yish” muammosini hal qilish.

Kimdir darsdan qolsa, faolligi pasaysa yoki biror masalada yordam kerak bo‘lsa, u shunchaki guruhdagi yuzlab ismlardan biri bo‘lib qolmaydi. Men u bilan bevosita bog‘lana olishim kerak.

👉 @TESTLIDER

Va nihoyat nashr etildi 🔥

• 8-sinf «O‘zbekiston tarixi» (2023)
• Mavzulashtirilgan test
• “KUNDALIK-OPTIMAL”
• Jalol BOLTAYEV

@TESTLIDER

“Kundalik-optimal”ning ko‘rinmaydigan tomoni

2871 ta testdan iborat 8-sinf darsligining “Kundalik-optimal” test to‘plami nashrdan chiqdi. Bu raqam og‘izning bir chetidan chiqib ketadi. Quruq raqamdek tuyiladi. Xuddi tarix kitoblarida “falon urushda 28541 kishi halok bo‘ldi” degan jumlani o‘qiganimizda 28 541 shunchaki raqam bo‘lib ko‘ringani kabi. Holbuki, uning ortida 28 541 ta alohida taqdir, alohida hayot bor.

2871 ta test ham men uchun shunchaki 2871 emas. Har birining ortida vaqt, o‘qish, izlanish, tekshirish, xato qilish, qayta tuzish va yana qayta tekshirish bor. Har bir testga mehnatim singgan.

Lekin bu safar o‘sha mehnat haqida emas, shu mehnatni qilishimga imkon bergan odamlar haqida yozmoqchiman.

Men test tuzishga har kunimning kamida 8 soatini ajrataman. Shu sababli ba’zan kanalda kamnamo bo‘lib qolaman. Aslida 10 ta gapdan iborat postni yozishim 5 daqiqa ham vaqt olmaydi. Ammo 8 soat davomida test tuzgan bo‘lsam, o‘sha kun uchun eng muhim ishimni bajargan bo‘laman.

Men uchun hozir eng katta “foydali ish koeffitsiyenti” “Kundalik-optimal”larni yaratish.

Kimdir “Nega bepul dars o‘tmaysiz?” deb so‘ragandi. Ishoning, men uchun bepul dars o‘tish – Kundalik-optimal tuzishdan 100 baravar osonroq ish. Xohlasam, kuniga ikki soat ajratib, bemalol dars o‘tishim mumkin. Lekin bunday qilsam, ichimda boshqa bir gap turadi: “sen hozir “Kundalik-optimal”ni tuzishing kerak-ku”. Shu fikrning o‘zi meni tinch qo‘ymaydi.

Chunki oldimga maqsad qo‘yganman – qishgacha barcha darsliklar uchun “Kundalik-optimal” test to‘plamlarini chiqarish.

Ayni paytda biror kitobni bepul o‘tishdan ko‘ra, shu to‘plamlarni nashr ettirish odamlar uchun ham 100 baravar katta foyda beradi aslida (“Kundalik-optimal”ni ishlaganlar buni yaxshi tushunadi).

Bu ishlarni qilish uchun menga vaqt kerak. Vaqt esa ayrim ishlarni kimdir o‘z zimmasiga olganidagina paydo bo‘ladi.

Shu ma’noda “Kundalik-optimal”lar faqat mening mehnatim mahsuli emas. Masalan, onlayn guruhlarimda savol-javoblarni bir kun men, bir kun Mardon ustoz olib boramiz. Mardon ustoz savol-javobni olib borgan kuni men 8 soatdan ham ko‘proq ishlay olaman.

Ochig‘i, kasbiy hamkorlik masalasida odamlarga juda kam ishonaman. Bu – sifat masalasi. Biror ishni boshqa odamga topshirishim uchun uning natijasi men qilganimdek chiqishiga ishonishim kerak.
Mardon ustozga esa o‘zimga ishongandek ishonaman. Savol-javoblarimiz ham deyarli bir xil bo‘ladi. Qolaversa, uning boshqa ko‘plab xislatlari ham bu ishonchni oqlab kelmoqda.

To‘g‘ri, “Kundalik-optimal”ning o‘zini yaratish jarayonida hech kim bilan hamkorlik qilmayman. Har bir ma’lumotni qayta-qayta tekshirish, o‘z tuzgan testiga tanqidiy qarash, testni boshidan tuzish talab etiladi. Xullas, sifatga bo‘lgan talabim juda yuqori.

Lekin bu kitoblarning yaratilishiga sharoit yaratishda jamoamning hissasi juda katta. Ular bo‘lmaganida men katta vaqtimni test tuzishga ajrata olmasdim.

Ayni paytda bir necha yildan beri menda tahsil olib kelayotgan Oygul Ikromova ustoz ham tashkiliy ishlarda menga ancha dastak bo‘lib kelmoqda. Unga ham alohida rahmat.

Oflayndagi shogirdim Sarvinoz esa haqiqiy menejerlik qobiliyatiga ega. Ko‘p ishlarimni yengillashtirib, menga ancha dastak bo‘lmoqda.

Shuning uchun kitob chiqqanida “mana, yana bir kitobim chiqdi” deb, buni faqat o‘z mehnatimning natijasi sifatida ko‘rsatgim kelmadi.

Bu kitoblarda mening mehnatim juda katta, lekin uning ortida mening vaqtimni bo‘shatib bergan, tashkiliy ishlarni ko‘targan, o‘quvchilarimiz bilan ishlagan, menga ishongan odamlarning ham mehnati bor.

Men bu to‘plamlarni juda qadrlayman. Bu kitoblar tarix fanini o‘rganayotgan odam uchun eng tizimli va uzoq muddat foydalaniladigan materiallardir.

Shu sababli 2871 ta testni ko‘rganingizda, uni shunchaki “2871 ta test” deb qaramang.

👉 @TESTLIDER

📚 KO‘PLARNI KUTTIRGAN KITOB NASHRDAN CHIQDI!

8-sinf “O‘zbekiston tarixi” fanidan “KUNDALIK-OPTIMAL” test to‘plami. KITOBDAN NAMUNA

• Bir dona kitob – 35 000 so‘m
• Pochta puli – 15 000 so‘m (qo‘shib to‘lov qilasiz)

15 000 so‘mlik pochta to‘lovi 3 tagacha kitob uchun amal qiladi. Ko‘proq kitob buyurtma qilmoqchi bo‘lsangiz, nechta kitob kerakligini yozing, yetkazib berish xarajatini hisoblab aytamiz.

Qolgan “KUNDALIK-OPTIMAL” test to‘plamlari ham 35 000 so‘mdan. Juda ko‘p kitob olmoqchi bo‘lsangiz, maxsus narxda xarid qilishingiz mumkin.

💳 Karta: 9860010133910371
📩 Buyurtma berish uchun: @jalolbooks

👉 @TESTLIDER

Oʻzbekiston musulmonlari idorasi Fatvo markazi javobi

👉 @TESTLIDER

Attestatsiya: avval darslikmi yoki qo‘shimcha adabiyotmi?

Attestatsiya imtihonlari spetsifikatsiyasini ko‘pchilik ko‘rgan bo‘lsa kerak. Unda tavsiyaviy xarakterdagi 16 ta asosiy va 14 ta qo‘shimcha adabiyot keltirilgan. Lekin bundan qo‘rqib, “endi imtihondan o‘tish uchun 30 ta kitobni o‘qish kerak ekan”, degan xulosaga kelish shart emas.

Masalan, o‘tgan attestatsiya imtihonidagi savollarni tahlil qiladigan bo‘lsak, 35 ta testning 32 tasiga faqat maktab darsliklarini o‘qigan holda javob berish mumkin edi. Qolgan 3 ta topshiriqning 2 tasi metodik qo‘llanmaga, 1 tasi esa tashqi manbaga borib taqalgan.

O‘sha paytda “tarqalgan” (yoki “tarqatilgan”) “35 ta savolning 30 tasi boshqa kitoblardan tushdi” degan gap esa haqiqatga mutlaqo to‘g‘ri kelmaydi. Bunday gapni aytganlar yo birovdan eshitgan gapiga ko‘r-ko‘rona ishongan, yo bu gapni aytishdan boshqa g‘arazli maqsadi bor.

Hozir ham o‘qituvchilarga avvalo yangi maktab darsliklarini puxta o‘zlashtirishni tavsiya qilaman. Chunki ko‘pchilik yangi darsliklarni hali yetarlicha o‘zlashtirmasdan turib, qo‘shimcha adabiyotlarga o‘tishga shoshiladi. Bu to‘g‘ri yondashuv emas.

Ro‘yxatda tavsiya etilgan, tarix fanlari doktori, professor Akbar Zamonov boshchiligida yozilgan barcha kitoblarni o‘qib chiqqanman. Ular, albatta, qiziqarli va foydali. Lekin o‘qituvchilar attestatsiya imtihoniga tayyorgarlik ko‘rishda, birinchi navbatda, maktab darsliklarini puxta o‘zlashtirgani ma’qul.

Biz shu yondashuv bilan doim yuqori natija qilib kelyapmiz.

Albatta, attestatsiyadagi savollarning sifati (validligi) boshqa mavzu.

👉 @TESTLIDER

Aytgancha, masalan, rus tili o‘qituvchilari uchun 49 ta, matematika o‘qituvchilari uchun 34 ta tavsiyaviy manba ko‘rsatilgan. Boshqa fanlarda ham bunday manbalar soni ancha ko‘p.

Lekin ular tavsiyaviy. Testologiya nuqtayi nazaridan esa kitobdagi har qanday mayda ma’lumot test uchun material bo‘lavermaydi. Test o‘quvchining muhim bilim va ko‘nikmalarini o‘lchashi kerak, tasodifiy yoki ikkilamchi tafsilotni yod olgan-olmaganini emas.

Masalan, bir darslik muallifi bilan suhbatlashganimda u kishi o‘z kitobidagi bir ma’lumot haqida: “Men bu ma’lumotni test tuzish uchun kiritmagandim”, degan edi.

Umuman olganda, Baholash markazi ham bu tamoyilni hisobga olsa kerak.

O‘tgan galgi imtihonda 35 ta testning 32 tasiga maktab darsliklarini o‘qigan holda javob berish mumkin edi (o‘tgan galgi imtihondagi barcha topshiriqlarni yuqori sifatli deya olmayman, lekin avvalgi imtihonlarga qaraganda nisbatan yaxshiroq bo‘lgan).

👉 @TESTLIDER

🔥 Jalol BOLTAYEV kitoblari

Bu yerda sotuvdagi mening muallifligimdagi (hammuallifligimdagi) tarix faniga oid test to‘plamlari va qo‘llanmalaridan namunalar ko‘rishingiz va ularni sotib olishingiz mumkin. Shu paytgacha 70 dan ortiq o‘quv qo‘llanmalari (test to‘plamlari, qo‘llanmalar) yaratganman. Aksariyati onlayn kursim ishtirokchilariga PDF holatida ham taqdim etilgan. Ushbu bo‘limda esa nashriyotdan chiqqan, hozirda sotuvda mavjud bo‘lganlarni ko‘rishingiz mumkin.

BOSHQA KITOBLARIMIZ:
• “REPETITOR” (2017–2019-yilgi 6–9-sinf darsliklari asosida – Akbar ZAMONOV, Sharofiddin NURMUHAMMADOV, Jalol BOLTAYEV)
• “ZAMONAVIY 30”
• “MAJBURIY FAN. O‘ZBEKISTON TARIXI”

“KUNDALIK-OPTIMAL” TURKUMI
• “KUNDALIK-OPTIMAL” (6-sinf “Qadimgi dunyo tarixi” – 2022)
• “KUNDALIK-OPTIMAL” (7-sinf “O‘zbekiston tarixi” – 2022)
• “KUNDALIK-OPTIMAL” (7-sinf “Jahon tarixi” – 2022)
• “KUNDALIK-OPTIMAL” (10-sinf “O‘zbekiston tarixi” – 2022)
• “KUNDALIK-OPTIMAL” (10-sinf “Jahon tarixi” – 2022)
• “KUNDALIK-OPTIMAL” (8-sinf “O‘zbekiston tarixi” – 2023)

YAQINDA NASHRDAN CHIQISHI KUTILAYOTGAN KITOBLARIM...
• “KUNDALIK-OPTIMAL” (8-sinf “Jahon tarixi” – 2024)
• “KUNDALIK-OPTIMAL” (9-sinf “Jahon tarixi” – 2024)
• “KUNDALIK-OPTIMAL” (9-sinf “O‘zbekiston tarixi” – 2024)

👉 @TESTLIDER – repetitor, testolog Jalol BOLTAYEV kanali!
👉 @TARIX_OMBOR guruhida TARIX fani oid barcha zarur materiallar joylangan!

Tarix fanidan navbatdagi “Milliy sertifikat” imtihonlari 27‐oktyabr va 29‐dekabrda boʻlib oʻtar ekan. Muddat yomon emas, puxta tayyorlanishga vaqt bor.

👉 @TESTLIDER

Yotib olib, telefonda kanallardagi krinj kontentlarni kuzatib o‘tirgan paytingizda kimdir imtihon 27-oktyabrga qo‘yilgani haqida yozib qoldi.

Birdan telefonni ham, boshqa narsalarni ham yig‘ishtirib, kitob o‘qishga va test ishlashga o‘tib ketdingiz-a?

Imtihongacha shunaqa shijoat bilan o‘qing! ))

Aslida mendayam shunaqa bo‘ldi. Birdan test tuzishga o‘tib ketdim menam. )

👉 @TESTLIDER

🔥 Ayni damda 4 ta guruhga QABUL etmoqda!

1-guruh – “1-tezkor guruh”. Darslar tongda bo‘lib o‘tadi.

2-guruh – “2-tezkor guruh”. Darslar kechqurun, soat 20:00 dan boshlanadi.

3-guruh – “Oktyabrchilar” – “Tezkor YANGI guruh”. Darslar sentyabr oyida boshlanadi.

4-guruh – “Dekabrchilar” guruhi – Sekinlashtirilgan guruh. Darslar sentyabr oyida boshlanadi.

Qaysi guruhni tanlasangiz ham, oylik to‘lov – 200 000 so‘m.
Oktyabrda topshiradiganlar bitta to‘lov evaziga 3 ta guruhdagi darslarda ham qatnashishlari mumkin.

💳 9860010133910371 kartasiga to‘lovni amalga oshirib, chekni @jalolboltayev_kurs ga yuborasiz. Shundan so‘ng sizni tanlagan guruhingizga qo‘shib qo‘yaman.

👉 @TESTLIDER

Qaysi guruhga kimlar qo‘shilishi mumkin?

Bu savolni ham ko‘p berishyapti. Shuning uchun guruhlar o‘rtasidagi farqni aniq tushuntirib o‘taman.
1, 2 va 3-guruhlar bazasi bor, tarix fanini avval o‘qiganlar o‘quvchilar va ustozlar uchun mo‘ljallangan. 1 va 2-guruhlar aslida 6 oylik guruhlar edi. Bu guruhlardagi o‘quvchilarni avvaldan o‘qitib kelayapman.

1-guruh ayni damda 9-sinf, 2-guruh esa 10-sinf darsligi bo‘yicha ketmoqda.

3-guruh – “Oktyabrchilar” esa yangi ochiladigan tezkor guruh. Har darsda taxminan 10 mavzudan o‘tiladi. Shuning uchun bu guruhga ham kamida ma’lum bazaga ega bo‘lganlar qo‘shilishi maqsadga muvofiq.

Bu uchala guruhda ham “Milliy sertifikat” imtihoniga ham, attestatsiyaga ham tayyorlanishingiz mumkin.

Attestatsiyaga tayyorlanayotganlar hamkorim Guli Eshnazarovaning pedagogika bo‘yicha yopiq guruhi havolasi kurs o‘quvchilariga bepul taqdim etiladi.

Yana aytaman: agar siz hali BOSHLANG‘ICH darajada bo‘lsangiz, 1, 2 va 3-guruhlarni tavsiya qilmayman. Chunki bu guruhlarda ko‘p mavzular tez sur’atda o‘tiladi. Ko‘p mavzu degani – ko‘p test ishlash degani. Bizning kursda faqat kitobni o‘qib chiqish yoki savol-javoblarda qatnashishning o‘zi yetarli emas. Asosiy e’tibor muntazam va ko‘p test ishlashga qaratiladi (chunki shundagina real natija bo‘ladi).

Shuning uchun agar tarix fanidan endigina boshlayotgan bo‘lsangiz yoki bazangiz hali mustahkam bo‘lmasa, sizga “Dekabrchilar” guruhini tavsiya qilaman. Bu guruh sekinlashtirilgan sur’atda olib boriladi.

Murojaat uchun: @jalolboltayev_kurs

👉 @TESTLIDER

3-guruhdagilarning 63,5 % i o‘qituvchi, qariyb 5 % i repetitor, 22 % i o‘quvchi, 14 % i talaba ekan

Xudo xohlasa, onlayn ta’limning eng og‘riqli nuqtalaridan biri – “o‘z o‘quvchisini tanimaslik, o‘z holiga tashlab qo‘yish” muammosini shu guruhda yechaman. Aslida, onlayn ta’limda doim bir narsaga alohida e’tibor berib kelganman: o‘quvchi kursga “shunchaki qo‘shilgan odam” emas, o‘z ustoziga ega bo‘lgan odamdek ekanini his qilishi kerak.

Endi esa bu yondashuvni yanada kuchaytiraman. Bizda siz shunchaki guruhdagi navbatdagi ishtirokchi bo‘lib qolmaysiz. Kimligingizni, qayerda qiynalayotganingizni, nimalarga ehtiyojingiz borligini bilib boraman.
Maqsad – o‘quvchini ekranning narigi tomonidagi noma’lum odamga aylantirib qo‘ymaslik.

👉 @TESTLIDER

🔥 30-AVGUSTGACHA – MAXSUS IMKONIYAT!

30-avgustdan boshlab “Oktyabrchilar” yoki “Dekabrchilar” guruhiga qo‘shilgan ishtirokchilarga imzoli ruchka va kurs davomida foydalaniladigan 3 ta “Kundalik-optimal” kitoblarini yuborishni boshlayman.

Kursga qabul 30-avgustdan keyin ham davom etadi. Ammo undan keyin qo‘shilgan ishtirokchilarga 3 ta kitob va imzoli ruchka yuborilmaydi.

Hozir esa 200 000 so‘m to‘lov qilib guruhga kirganlar ushbu imkoniyatdan foydalanishlari mumkin. 30-avgustga juda oz vaqt qoldi.

Kursga qo‘shilish uchun @jalolboltayev_kurs'ga yozing.

👉 @TESTLIDER

“Uchinchi guruh”ga O‘zbekistonning 14 ta hududidan o‘quvchilar qo‘shilgan

Eng katta ulush – Xorazm viloyatiga tegishli. Undan keyingi o‘rinlarda Qashqadaryo, Qoraqalpog‘iston va Andijon viloyatlari turibdi.

Farg‘onadan Qoraqalpog‘istongacha, Xorazmdan Surxondaryogacha – turli hududlardan bir guruhga jam bo‘ldik.

O‘zbekistonning turli hududlaridan jamlangan o‘quvchilar bilan bitta maqsad sari harakat qilyapti.

👉 @TESTLIDER