“Agar savol shunday boshlansa, javobi bunday bo‘ladi” – Quyoshni ko‘rib turib ham yo‘q deymizmi?

Tarixchi Arslon Boltayev ham “x-variant” deyilayotgan ikkinchi fayldagi ayrim savollar to‘liq shaklda emas, balki “agar savol mana bunday boshlansa, javobi mana bunday bo‘ladi” tarzida yozilganligi uning e’tiborini tortganini ta’kidladi.

Arslon Boltayev bunga misol sifatida quyidagi holatni keltiradi: “Agar matn “Boston choy qo‘zg‘oloni”dan boshlansa… To‘g‘ri javob: “Inglizlar Fransiyaga qarshi dengiz urushida ustunlikka erishdi”.

2-aprel kuni ayrim shaxslarga yetib borgan faylda shu kabi “agar savol mana bunday boshlansa, javobi mana bunday bo‘ladi” tarzidagi boshqa savollar ham mavjud bo‘lgan. Qizig‘i shundaki, xuddi shu savollar keyinchalik imtihonda tushgan.

“Endi bu “x-variant” bo‘lmay, nima bo‘lsin?” – deydi Arslon Boltayev.

***
Haqiqatan, agar “savol shunday boshlansa, javob bunday bo‘ladi” degan savollarning 2-aprel kuni mavjud bo‘lgan faylda bo‘lishi “x-variant” tarqalganiga juda kuchli ishora qiladi. Normal holatda bunday vaziyatda barcha OAVlar, barcha depututlar, tegishli idoralar hammani tikka turg‘azishi kerak edi. Afsuski, menda bunday vakolat mavjud emas, bo‘lganida o‘zim qilardim. Bu ishlarni tezlashtirib yuborar edim.

👉 @TESTLIDER

“X-variantdan pul qilish uchun bitta halol, ishonchli jamoa kerak”...

Matn qoʻshtirnoq ichida ekaniga e’tibor bering. Ya’ni bu gapni bizga (men va Husanboyga) Toshkentdaligimizda soat kechqurun 2 larda mehmonxonamizga kelib aytishgan. Bir yarim soat gapirgan‐e...

“Halol jamoa”ga qara 🤣

👉 @TESTLIDER

“Tulkining dumini bosib qo‘ymoq” iborasi haqida

O‘zbek tilida “tulkining dumini bosib qo‘ydi” degan ibora bor. Ma’nosi shuki, qandaydir yashirin va qorong‘i ishlarning tagiga yetdim deganingizda tasodifan o‘sha ishlarga aloqador bo‘lgan “katta” odamlarning ham dumini tasodifan bosib qo‘yasiz. Ular o‘zlarining “ulug‘” obro‘siga gard yuqib qolishidan xavotir ola boshlaydi. So‘ng turli yo‘llar bilan bosim qilishga tushadi. Obro‘li va ta’sirli odamlarni ishga soladi. Sizni yer bilan yakson qilishni va “o‘rmon ishlari”ga boshqa aralashmasligingizni istaydi.

Tasavvur qiling: o‘rmonda yuribsiz. Anchadan beri qandaydir yirtqichlar xalqning tinchini buzib keladi. Siz esa ularni qidirib yuribsiz. Birdan butalar orasida indamay pisib yotgan tulkining dumini bosib qo‘ydingiz. Shunda tulki birdan sakrab chiqadi. Akillaydi. Jazavaga tushadi. Sizga tashlanadi. Qasd qilgisi keladi. Keyin esa birdan boshqa tulkilar ham yugurib keladi. “Mana bu bizni payqab qoldi”, deydi ular bir-biriga.

Ha, ular “ovchilar”ni yomon ko‘radi. Chunki anchadan beri qishloqdan barra-barra qo‘zilarni bemalol yeb ketishga o‘rganib qolishgan.

Tulkilar o‘rmondagi eng kushli jonzot bizmiz deb o‘ylashadi. Lekin o‘rmonda faqat tulkilar yashamaydi. Boshqa jonzotlar ham bor. Sizdan qo‘rqmaydigan, siz bilmagan, siz kutmagan.

Gap tulkilar haqida ketyapti, tulkilarning laychalarining laychalari haqida emas.

👉 @TESTLIDER

Yaxshi qadam

👉 @TESTLIDER

Do‘stlar, bir uzrli holat yuzaga keldi

Hayit bayrami munosabati bilan pochta xizmati ham 5 kun dam olarkan. Shu sabab ayrim buyurtmalar rejalashtirilgan vaqtda emas, oldimizdagi dushanba-seshanba kunlari yetib boradi.

Bayram kunlarini hisobga olmabmiz, buning uchun chin dildan uzr so‘rayman.

Bu holat 42 nafar odamga taalluqli.

Kechikish uchun uzr sifatida keyingi kitobimiz chiqqanda shu 42 nafar inson buyurtma qilsa, ularga qo‘shimcha ravishda bitta kitob sovg‘a qilaman. 🙏📚

👉 @TESTLIDER

X-variantchilarga qanday jazo qo‘llanishi mumkin?

Tasavvur qilaylik, “x-variant” tarqaldi. “X-variant”ni pullayotgan “ichkaridagi” va “tashqaridagi”larni “firibgar” deb atash huquqiy jihatdan to‘g‘rimi? Yo‘q! Firibgarlik, qisqacha aytganda, aldov yo‘li bilan o‘zganing mol-mulkini qo‘lga kiritishdir. Bizning holatda esa, ular o‘sha 1000 $ evaziga imtihonga sanoqli soatlar qolganda bergan savollari haqiqatan imtihonda tushyapti. Ya’ni bu yerda firibgarlik jinoyati uchun majburiy bo‘lgan “aldov” elementi mavjud emas.

Bunday vaziyatda jarayonga aloqador bo‘lgan “ichkaridagi” shaxslar Jinoyat kodeksining juda og‘ir moddalari bo‘yicha ayblanishi mumkin. Masalan, “Davlat sirlarini oshkor qilish” (162-modda), “Pora olish” (210-modda), “Hokimiyat yoki mansab vakolatini suiisteʼmol qilish” (205-modda) kabi moddalar bilan, “tashqaridagi” mardikorlar ham JKning 28-moddasiga ko‘ra jinoyat ishtirokchisi (yordamchi yoki dalolatchi) sifatida yuqorida ko‘rsatilgan moddalar bilan aybli deb topilishi mumkin.

Bu hali og‘irlashtiruvchi holatlarsiz berilgan baho. Masalan, jinoyat kodeksiga ko‘ra, pora berish va olishda pora miqdori ham inobatga olinadi. Bundan tashqari, agar “ichkaridagi” va “tashqaridagi” shaxslar “x-variant”dan tizimli ravishda soqqa qilib kelishayotgan bo‘lsa, holat yanada og‘irlashib, uyushgan jinoiy guruh sifatida baholanish ehtimoli paydo bo‘ladi. Bu degani 10 yildan 15 yilgacha #. Qisqacha aytganda, gap juda og‘ir huquqiy oqibatlarga olib kelishi mumkin bo‘lgan jinoyat haqida ketmoqda.

Jinoyat kodeksida bunday og‘ir jazolar bekorga belgilanmagan. Chunki “x-variant”ning xavfi faqat minglab odamlarning natijalariga ta’sir qilishidagina emas, bu butun jamiyat, davlat kelajagiga bolta urishdir. Shuning uchun ham qonun bu kabi qilmishlarga nisbatan eng keskin jazo choralarini ko‘zda tutadi.

(c) Jalol BOLTAYEV

Izoh: qonunchilikka ko‘ra, test materiallari davlat siri hisoblanadi.

👉 @TARIXCHI_QARASHLARI

Oldinroq Toshkentdaligimizda men va Husanboyning oldiga kechqurun 2 larda kelgan bir shaxs haqida aytgan edim, o‘sha shaxs gapirgan gaplardan ayrim parchalarni keltiraman...

“...45 taligini ham olib bo‘ladi. Ishoning, [hudud]da 45 ta savolni 1 soat ichida 400 ta odam yodladi, ko‘zimning oldida, aniq, mening o‘zim guvohman...”.

“[hudud]da bir-ikkita domla bor, karochi, ular 20 yillik bo‘ri-da... Ayrim paytlarda 45 talik testni olishyapti, hammasini bilaman, kim beryapti, qancha olyapti...”.

“[hudud]da 170 ming dollar bir kunda kassa qilingan. Keyin meniyam asabim buziladi. Meniyam shu ishni qilgim keladi...”.

***

Yuqoridagi gaplarning qanchalik haqiqat yoki haqiqat emasligini bilmaymiz. Bu odam balki shunchaki firibgardir, hech qanday “aloqador shaxs” emasdir.

Vaholanki, “x-variant” chiqqaniga ishora qiluvchi, rad etish imkonsiz bo‘lgan boshqa argumentlar yetarlicha mavjud. Masalan, kombinatorikada 50 tadan 33 ta tasodifan o‘xshab qolishi “0”ga teng ekani (buni hatto BMBA rahbariyati ham yopiq (biroq yozib olingan) suhbatda tan olgan, tasdiqlagan) va ikkinchi faylda “savol shunday boshlansa, javob bunday bo‘ladi” tarzidagi savollarning mavjudligi va hokazo...

Biroq, baribir, bu odamning 1 soat-u 23 daqiqa davomida gapirgan gaplari ham ancha qiziqarli...

👉 @TARIXCHI_QARASHLARI

BMBA bergan statistika “x-variant” masalasini yopa olmaydi, chunki...

Testologiyada eng muhim ko‘rsatkichlardan biri test topshiriqlarining qobiliyat darajasi (ability) va qiyinlik darajasi (difficulty) o‘rtasidagi bog‘liqlikdir. BMBA taqdim qilgan statistik materiallarda esa aynan shu masalaga oid eng muhim ko‘rsatkichlardan biri – test topshiriqlarining qobiliyat darajasi va qiyinlik darajasi o‘rtasidagi korrelyatsiya tahlili MAVJUD EMAS (ya’ni negadir eng muhim ko‘rsatkich taqdim etilmagan).

Bundan ham muhimi, BMBA taqdim qilgan barcha statistikalar – o‘rtacha ball, moda, mediana, standart og‘ish, Kronbax alfa, qiyinlik darajalari va hokazolar – bir narsani ko‘rsatadi: yakuniy natijalar qanday bo‘lganini.

Lekin “x-variant” masalasidagi asosiy savol boshqa: test topshiriqlari ayrim shaxslarga oldindan ma’lum bo‘lganmi yoki yo‘qmi? Bu esa tamoman boshqa savol.

Har qanday statistika – hatto ideal normal taqsimotning o‘zi ham – test materiallari oldindan tarqagan yoki tarqamagani haqida konkret XULOSA BERA OLMAYDI. Chunki statistika natijani tasvirlaydi, sababni emas.

Oddiy misol: agar savollar oldindan cheklangan guruh qo‘liga tushgan bo‘lsa, umumiy natijalar baribir “normal” ko‘rinishi mumkin. Statistik taqsimotning normal chiqishi – “x-variant” tarqamaganining isboti emas.

Masalan, “1 soat ichida 400 ta odam yodlagan” bo‘lsa ham testologiyada bu umumiy fonga ta’sir ko‘rsatmaydi (aniqrogʻi‘ tashqaridan shunday koʻrinadi).

Shuning uchun BMBA taqdim qilgan statistikalar “x-variant” chiqmaganiga dalil bo‘la olmaydi. Ular faqat natijalar qanday taqsimlanganini ko‘rsatadi, xolos. “X-variant” bo‘yicha savol esa statistikadan oldingi masala – test materialining xavfsizligi va oldindan tarqalgan-tarqalmaganligi haqidagi savoldir.

👉 @TESTLIDER