Huquqshunosga o‘xshab e’tiroz bildiring

Huquq fanidan kecha imtihon bo‘ldi. Yuqorida Eldor Asadov fikr bildirgan (ha, huquqshunos deb yozish esdan chiqibdi). Haqiqatan ham dunyoning qaysidir burchagidagi davlat federativmi yoki unitarmi – buni bilishning o‘zi katta ilmiy yoki amaliy ahamiyatga ega emas, ayniqsa huquqshunos uchun. Bu o‘rinli e’tiroz. Kosta Rikaning unitar davlat ekanini bilmagan odamni “bilimsiz”, bilgan odamni esa “yorvoradigan darajada bilimli” deb bo‘lmaydi.

Eldor Asadov aynan shu jihatga e’tibor qaratdi. U huquqshunos sifatida ham, testologiyadan xabardor inson sifatida ham savollarning mazmuni va ularning ahamiyat (muhimlilik) darajasiga to‘g‘ri e’tiroz bildirdi. Aynan shunday asosli tanqidlar test sifatining yaxshilanishiga ta’sir qilmasdan qolmaydi.

Lekin “savol darslikdan tashqarida tushgani uchun apellyatsiyada yutib chiqamiz” degan e’tiroz testologiya nuqtayi nazaridan ham, pedagogika nuqtayi nazaridan ham, eng muhimi, qonunchilik nuqtayi nazaridan ham to‘g‘ri emas. Testologiya bilan pedagogikani bir chetga qo‘ya turaylik, qonunchilikning o‘zi bunga asos bermaydi. Huquqshunos bo‘lgan insondan bunday e’tirozni eshitish esa ikki karra hayratlanarli. Axir huquqshunoslarning o‘zi ham “qonun – baribir qonun” degan tamoyilni yaxshi biladi-ku.

Qolaversa, haqiqatan ham testning sifatli (valid) bo‘lishi faqat darslik bilan bog‘liq emas. Masalan, Fan olimpiadalari markazi tuzadigan testlarning barchasi “darslik doirasida” bo‘lyapti. Xo‘sh, o‘sha testlar sifatlimi? So‘nggi olimpiada testlaridan jamoatchilik qay darajada mamnun bo‘ldi (ayniqsa, huquq va tarix testlaridan)? Demak, testning sifati “darslikda bor-yo‘qligi” bilan belgilanmaydi.

Hozir ayrim huquqshunoslar, jumladan, Akmal Sodiqov ham huquq fani testlarini “norm emas” deb baholadi. Men ham bu fikrga qisman qo‘shilaman. Lekin o‘tgan yillar davomida Akmal Sodikov tomonidan ko‘p ilgari surilgan “darslikda yo‘q, apellyatsiya berib yutib chiqamiz” degan mazmundagi “argument”ni keltirmaslik zarur. Bu minusga ishlaydigan, BMBAga moydek yoqib tushadigan, javob berish oson bo‘lgan quruq e’tiroz.

Asosiy e’tirozlar asosan “test qay darajada muhim ma’lumot asosida tuzilgan?” degan savol ustiga qurilishi kerak. U bo‘lajak huquqshunosning bilim va kompetensiyalarini baholash uchun qanchalik ahamiyatga ega?

Eldor Asadov videoda shu masalani ko‘tardi. O‘tgan yillar davomida ham bir qator jamoatchilik faollari va yuristlar shu nuqtaga e’tibor qaratib, asosli tanqidlar bildirib kelishgan (masalan, Ne’matullo Zamonov. Biroq boshida hamma ham noto‘g‘ri e’tiroz bildirayotganini tushuna olmagan). Tan olish kerakki, aynan shunday konstruktiv e’tirozlar sabab testlar oldingi yillarga qaraganda ancha yaxshilandi.

Yana bir masala meni o‘ylantiradi. Nega bu mavzuda aniq, tizimli va argumentlarga tayangan tahlillar juda kam? Mayli, abituriyentlar hali yosh. Lekin tajribali yuristlardan ham “birinchidan..., ikkinchidan..., uchinchidan...” tarzida puxta asoslangan tahlillarni kam uchratamiz. Axir shunday e’tirozlargina ko‘proq ta’sir qilishini bilamiz-ku.

***

Ochig‘i, yuqoridan vazifa yuklatilgan ta’lim sohasi vakillari haqida o‘zimda “ichi bo‘sh ekan” degan taassurot paydo bo‘lishini istamayman. Chunki bunday holat mening ham motivatsiyamni pasaytiradi. Vazifa yuklangan mutaxassisdan mantiqsiz yoki yuzaki fikr eshitsam, undan ham ko‘ra o‘zimdan ko‘proq xafa bo‘la boshlayman.

Oldin tarix sohasi bo‘yicha vazifa yuklatilgan bir insonga ham shunday degandim: mayli, bunday mantiqsiz gapni boshqa birov aytsa aytsin, lekin siz aytmang. Chunki siz aytsangiz, mendagi “vazifa yuklangan odamlar kuchli mutaxassis bo‘ladi” degan ishonch chilparchin bo‘ladi...

👉 @TESTLIDER

Huquq fanidan "x‐variant" chiqdimi?

👉 @TESTLIDER

Dalillarga asoslangan fikrlar

Aprel oyidagi “Milliy sertifikat” imtihonida savollar avvalgi yillarga nisbatan ancha murakkablashgani ko‘pchilik tomonidan e'tirof etildi. Bir qator repetitorlar, jumladan, Sirojiddin Yo‘ldoshev va O‘g‘ilbeka Fayzullayeva ham bu holat ortida “X-variant” bozorining chaqqon bo‘lishi maqsadi yotganligi haqidagi qarashni ilgari surgan.

Bu gapda jon bor. Chunki ilgari ham murakkab savollar bo‘lgan, ammo bu darajada mantiq doirasidan chiqmagan. Go‘yoki kimdir savollar qanchalik mantiqsiz bo‘lsa, shuncha kattaroq pul bo‘ladi, degandek. Oldingi savollar bilan o‘zingiz solishtirib ko‘rishingiz mumkin.

***
2025-yil 8-mayda respublikada respublikada 60 % o‘qituvchi yiqilgan (isbot). Bu konkret fakt. Xorazmda atigi 2–3 kishi o‘tgan o‘shanda. Bu imtihonda 900 nafar o‘qituvchi o‘zining haqli balidan, ayrimlar ishidan mahrum bo‘lgan. Shundan so‘ng 1 yil davomida BM bilan kurash olib borib yutib chiqqanmiz, ishga qayta tiklanganlarning quvonchini ko‘rsangiz edi... 2025-yil 8-maydan keyin bo‘lgan attestatsiya imtihonlarida attesatsiyadan o‘tganlar soni oshgan, ya’ni savollarga nisbatan e’tibor bera boshlashgan. Jumladan, Xorazm viloyatida ham oldingiga qaraganda 3–4 barabar oshgan. @T_Nurmetov kanalida ko‘rishingiz mumkin.

“Attestatsiyada kurashgandik, shunga attestatsiyadan o‘tuvchilar kam bo‘ldi” degan gap statistikaga zid-ku, shundoq ko‘rinib turibdi-ku. Bu gapni aytayotganlar natijalarga bir qarab qo‘ysa bo‘lardi. 2025-yil 8-mayda hech bir repetitorda tuzuk natija chiqmagan. Mendayam. Ochig‘i, mavjud dalillarga tupurib, bir insonni yomonotliq qilishni bas qilish kerak. Uyat, ichiqoralik – uyat! :)

Ha, aytgancha, “x-variant” degan narsaga bolta urilmasa, savollar shunday mantiqsiz bo‘lish ehtimoli doim qolaveradi!

👉 @TESTLIDER

“X-variant”ning kasofati!

Huquq fanidan ham “X-variant” tarqalgan bo‘lishi ehtimoli yuqori ekani haqida ko‘plab huquq yo‘nalishidagi kanallar yozmoqda. Men bu borada qat'iy xulosa chiqara olmayman. Hozir huquq fanidan kurs ham o‘tmayapman. Bu gap qanchalik haqiqatga yaqin, uni tasdiqlaydigan dalillar qanchalik kuchli – bilmayman. Balki yaqin kunlarda dalillar paydo bo‘lar, balki dalillar qo‘lga kiritilmas.

Lekin bir narsani unutmaslik kerak. Tarix fanida ham “8 martadan beri” gumonlar bor edi (ayrimlar aytishardi yodladik bitta zdaniyada deb). Rad etib bo‘lmas dalillarning jamoatchilikka oshkor bo‘lishi esa aprel oyiga to‘g‘ri keldi!

Shuning uchun huquq fani bo‘yicha hozircha ommaga dalil taqdim etilmagani "X-variant" bo‘lmaganini anglatmasligi mumkin. Albatta, bu uning bo‘lgani isbotlandi degani ham emas. Ammo “x-variant chiqdi” degan ehtimolni butunlay inkor etish ham to‘g‘ri bo‘lmaydi.

Chunki tarix fanida "X-variant" aynan shu imtihon tizimi ichidan chiqqan ekan, boshqa fanlar – huquq, kimyo, biologiya, ona tililarda ham nega chiqmasligi kerak? Ayniqsa, huquq va kimyo kabi talab yuqori bo‘lgan fanlarda bunday xavotir yanada kuchli.

Ammo, mening nazdimda, huquqdagi yangi gumonlar ortidan quvishdan oldin avvalo tarix bo‘yicha “x-variant”ga javob berilishi lozim. “X-variant”ni ichkaridan kimlar chiqardi, nega ularga jazo berilmayapti – bular aniqlanishi kerak.

Chunki “tarix keysi”da “x-variant” allaqachon jiddiy dalillar bilan jamoatchilikka ma'lum bo‘lgan. Huquqni muhofaza qiluvchi organlar masalaga aralashishi, BMBA esa hanuz javobsiz qolayotgan savollarga javob berishi, jinoyat jazosiz qolmasligi kerak.

Zero, masala bitta fan bilan cheklanmaydi. Agar "X-variant" savdosi haqiqatan ham mavjud bo‘lsa, uning ildiziga bolta urilmasa, ertaga shu muammo boshqa fanlarda ham takrorlanaveradi.

👉 @TESTLIDER

Siz “Huquq fanidan “X-variant” chiqqan”, desangiz, “dalil qani? Isbot bormi? Asossiz gapirmang”, degan e’tiroz bildirishadi.

Shunda boshqa savolni berish kerak: "Xo‘sh, tarixdagi holat-chi?" Axir tarix fani bo‘yicha DALILLAR allaqachon jamoatchilikka e'lon qilindi. Nega jinoyatchilar jazolanmadi?

Shu tarix keysi orqali bu xaromxo‘rlar o‘zining asl joyi – # ga kirsa, qolgan fanlardan “X-variant chiqdimi” degan savol berishga hojat qolmaydi.

👉 @TESTLIDER

Birinchi marta emasdir, birinchi marta fosh bo‘lgandir, balki

Bugun aksar ustozlar “bu safar chiqqan bo‘lsa, jim turmayman”, degan fikrni ko‘p yozishyapti. Lekin, nazarimda, “x-variant” “faqat tarix fanidan, faqat aprel oyida” birinchi marta sodir bo‘ldi, degan gapga ishonish negadir soddalikdek ko‘rinmoqda ko‘zimga. Faqat biz oldingilarini bilmay qolganmiz yoki isbotlashning imkoni bo‘lmagandir.

Boshimizni tuyaqushga o‘xshab qumga tiqib turganimiz bilan boʻron o‘tib ketmaydi. Shuning uchun qonuniy va demokratik yo‘l bilan harakat qilish kerak. Jamoatchilik savol berishi, talab qilishi lozim. Mas’ul idoralar jim turmasligi kerak. Jinoyat jazosiz qolmasligi shart.

👉 @TESTLIDER

Ayni damda bo‘linish emas, birlashish kerak

Hozir bir-birimiz bilan tortishish, kim ko‘proq ish qilgani yoki kimning bu masalada gapirishga haqqi ko‘proq ekani haqida bahslashishning vaqti emas. “Men yurisprudensiyada o‘qiganman, sen esa “milliy g‘oya”da, “tarix”da” yoki “eng ko‘p harakatni men qildim, lider menman”, degan munozaralar hech kimga foyda bermaydi. Aksincha, bundan bo‘linishni istaydiganlar manfaatdor bo‘lishi mumkin.

Adolat yuzasidan aytish kerakki, Sirojiddin Yo‘ldoshev tarix fanidagi “X-variant” masalasini kun tartibiga olib chiqish va tarixchilarni qo‘llab-quvvatlashda o‘z hissasini qo‘shdi. Biroq biz o‘sha payti ko‘pchilikdan buni kutgan edik. Vaholanki bu masala faqat tarixchilarning muammosi emas, bu butun jamiyatni tashvishga soladigan masala edi. Shuning uchun uni hal qilish ham bitta fan vakillarining emas, jamoatchilikning umumiy talabi bo‘lishi kerak.

Bugun tarixchilar boshidan o‘tayotgan holat ertaga huquqchilarning, kimyochilarning, biologlarning yoki ona tilichilarning boshiga tushmasligiga hech kim kafolat bera olmaydi.

Shu sababli, ayniqsa huquq sohasi vakillariga bitta maslahat: o‘zaro raqobat va shaxsiy ambitsiyalarni bir chetga surib, har kim qo‘lidan kelganicha qonuniy, demokratik, parlamentar yo‘l bilan harakat qilsin.

Oddiy mantiq shuni ko‘rsatadiki, tarix fani bo‘yicha konkret dalillar turgan bo‘lsa-da, hech qanday chora ko‘rilmas ekan, boshqa fanlardan “x-chiqmaydi” deb konkret aytib bo‘lmaydi.

Ha, ayni damda ham izohlarda “x-variant”ga kurashayotganlarga qarshi chiqayotganlar yo o‘zlari ham “x-variant”dan manfaatdor bo‘lgan yo manipulyatsiyalarga ishongan o‘ta sodda odamlar. Birinchi variantning ehtimoli yuqoriroq.

👉 @TESTLIDER

Huquq testlarini yomonlash fonida tarixchi ustozlarga ham tashlab qoʻyish odatdagidek boshlandi. Shunaqa haypajorlar bilan hech qachon odam boʻlmaymiz.

Yurisprudensiyani tugatib ham “tupoy” boʻlish mumkin. Kerak boʻlsa, qaysidir tarixchi, qaysidir jurnalist, qaysidir filolog huquq sohasini sendan yaxshiroq tushunishi, tushuntira olishi, uni amalda qoʻllay olishi mumkin.

Ayrim yurisprudensiyani bitirganlar oʻzining huquqiy savodxonligi haminqadar ekanini allaqachon koʻrsatib boʻlgan aslida.

👉 @TESTLIDER

🔥 Tarixchilar (kurs oʻtuvchi repetitorlar) ning an'anaviy yigʻilishlari bu safar Xorazmga moʻljallangan edik. Sababi 29-iyul Jalol Boltayevning tugʻilgan kuni.

Tarixchi ustozlar yigʻilishi taklifi bilan chiqqan barchani qoʻllab-quvvatlaymiz va oʻz davramizga qabul qilamiz.

Toshkentda ikki marta yigʻildik. Kelolmaganlar Urganchga 29-iyulga rejalashtirib turinglar.

@tarix_tilsimi

29-iyul kuni, tug‘ilgan kunimda bu safar tarixchi repetitorlar Xorazmda yig‘iladi

Shu o‘rinda, bir eslatma: o‘tgan safar Toshkentga borganimda “ko‘rishamiz” deganlarning ayrimlari negadir bulut bo‘lib ketgandi. 😶‍🌫️ Mayli, sizlar ham kelishingiz mumkin, marhamat.

To‘g‘risi, o‘shalarni o‘zlari Toshkentga chaqirib, o‘zlari Toshkentda bo‘la turib, bizni ancha kuttirib qo‘yib, yonimizga kelolmaganlarning Xorazmga, bizning yonimizga kelishiga biroz shubham bor.

Lekin mayli... 29-iyul kuni Xorazmda tarixchilar yig‘iladi. Balki bu safar uddalarsiz. “Ilmiy suhbat” ham quramiz. :)

👉 @TESTLIDER

Underdog effekti

Shunday nomdagi effekt, odat bor: qaysi jamoa yoki sportchi yutqaza boshlasa, beixtiyor o‘sha tomonga o‘tib qolaman. Balki bu menda bolalikdan shakllangan mazlumga achinish hissi bilan bog‘liqdir. 🙂

Chin muxlislar, fanatiklarda bunday bo‘lmaydi. Ular bitta jamoani yillar davomida qo‘llab-quvvatlaydi. Xor‐u zor boʻlsa ham.

Men na Ispaniyaga, na Argentinaga muxlisman. Oʻzi futbolning o‘ziga ham jiddiy qiziqmayman.

Geytji‐Topuriya jangida boshida Geytjiga muxlis edim. Topuriyaning maqtanchoqligi yoqmagandi. Lekin jang davomida Topuriya koʻp kaltak yeya boshlagach, negadir unga muxlislik qila boshlagandim.

Hozircha “old school” hurmati uchun Messi tomondaman.

...faqat o‘yin davomida fikrim yana o‘zgarib ketmasa. 🙂

👉 @TESTLIDER