30-savolda muammo bor. To‘g‘ri, 8-sinf “Jahon tarixi” (2024) darsligida “Missisipi aholisi temir tishli chopqilar bilan yerga ishlov berib, dalalar va o‘simliklarni o‘g‘itlashni bilganlar” deb yozilgan. Lekin bu ilmiy asoslanmagan ma’lumot edi. Ilmiy asoslanmagan ma’lumotni test mazmuniga kiritmaslik kerak edi.

👉 @TESTLIDER

Fan olimpiadalari markazi direktori To‘raboy Shermatov tarixda muhimi «voqealar orasidagi bog‘liqlikni tushunish va to‘g‘ri xulosa chiqara olish» deyapti.

To‘g‘ri gap. Faqat o‘quvchi tarixiy dalillarga va/yoki mantiqiy argumentlarga tayanib to‘g‘ri xulosa chiqarsa-yu, javobi kalitga mos kelmay qolsa, nima qilamiz? ))

👉 @TESTLIDER

Olimpiada boʻyicha

👉 @TESTLIDER

11-sinflar uchun tuzilgan test topshiriqlaridagi 8 va 20-savollarning ballari qayta hisoblanishi mumkin ekan.

👉 @TESTLIDER

Tarix olimpiadasi: yana beshta muammoli testlar

30 ta topshiriqdan beshtasida – 8, 11, 20, 25 va 27-topshiriqlarda – javobning yagonaligi yoki kalitning tarixiy asosiga jiddiy e’tirozlar bor. Ularning jami qiymati – 9,9 ball. Bu ayrim o‘quvchilarning natijasi va o‘rnini o‘zgartirishi mumkin bo‘lgan ball.

Bitta javob tanlanadigan topshiriqda to‘g‘ri javob yagona bo‘lishi kerak. Ma’lumotning darslikda yozilgani esa uning tarixan to‘g‘riligini o‘z-o‘zidan isbotlamaydi.

8-test. Bitta xato so‘ralgan, lekin ikkita xato berilgan
«Fransiya tarixidagi voqea va uning sodir bo‘lgan davri noto‘g‘ri moslashtirilgan javobni aniqlang». Kalit – D: «XII asr boshlari – Filipp II ning qirol hokimiyatini kuchaytirishi».
Bu haqiqatan noto‘g‘ri. Filipp II 1180–1223-yillarda hukmronlik qilgan. Darslikda ham «XIII asr boshlariga kelib» deyilgan.
Lekin A variantda ham xato bor: «IX asrning ikkinchi yarmi – Verden shartnomasiga ko‘ra Karolinglar imperiyasining uch qismga bo‘linishi». Verden shartnomasi 843-yilda tuzilgan. Bu esa IX asrning ikkinchi yarmi emas, birinchi yarmi.

Bu yerda tarixiy talqin ustida bahslashayotganimiz yo‘q. Oddiy hisobning o‘zi yetarli. A ni tanlagan o‘quvchi ham savol shartini to‘g‘ri bajargan. Uning javobini xato deb bo‘lmaydi.

11-test. Milan vayron qilingan. Aholisi-chi?
Fridrix I Barbarossa haqidagi hukmlardan to‘g‘rilarini aniqlash so‘ralgan. Kalit – C (1, 2, 4). Demak, quyidagi 2-hukm ham to‘g‘ri deb qabul qilingan:
«Lombardiya shaharlarining qo‘zg‘olonini bostirish jarayonida Milan aholisi qatl ettirildi va shahar vayron qilindi».
Bu jumla 7-sinf «Jahon tarixi» darsligining 2022-yilgi nashrida bor. 2017-yilgi nashrda esa Milan aholisiga «sakkiz kunda shaharni tashlab ketish sharti qo‘yiladi» deb yozilgan.
1162-yilda Milanning vayron qilingani bilan uning aholisi qatl etilgani bir xil da’vo emas. Voqea haqidagi tarixiy manbalarda aholi shahardan chiqarilib, atrofdagi joylarga tarqatilgani qayd etiladi. Bu «Milan aholisi qatl ettirildi» degan umumiy hukmni tasdiqlamasligi mumkin.

Men bu yerda «birorta odam ham o‘ldirilmagan» demayapman. Aholining ko‘chirilishini aholining qatl etilishi sifatida berishga e’tiroz bildiryapman. Shu sababli 2-hukmni to‘g‘ri deb olgan kalitning tarixiy asosi ko‘rsatilishi kerak.

20-test. Darslikka tayangan javob nega qabul qilinmaydi?
«XVI asrda Usmoniylar imperiyasining ichki ijtimoiy-iqtisodiy ahvoliga oid to‘g‘ri ma’lumotni aniqlang». Kalit – B: aholi «bir xil, huquqsiz va shafqatsiz ekspluatatsiya qilinadigan olomonga aylandi».
9-sinf «Jahon tarixi» darsligida bu jumla bor. Lekin shu xatboshida dehqon xo‘jaliklari asosan don ekinlari yetishtirgani, «ko‘pchiligi esa sabzavotchilik bilan band» bo‘lgani ham yozilgan.
D variantda esa: «Qishloq xo‘jaligi bilan shug‘ullanuvchi aholining aksariyat qismi sabzavotchilik bilan band bo‘lgan», deyilgan.

Agar B darslikdagi jumla asosida to‘g‘ri deb olinayotgan bo‘lsa, D ning nima uchun noto‘g‘riligi ham aniq tushuntirilishi kerak. Bu farqni o‘quvchi tuzuvchining nimani nazarda tutganini taxmin qilib topmasligi lozim.

25-test. Voqealar tartibi bilan jumlalar tartibi aralashib ketgan
Chingizxon yurishining to‘g‘ri ketma-ketligini topish so‘ralgan. Kalit – A:
Yozni Irtish bo‘yida o‘tkazish → sentabrda chegaradan o‘tib, O‘tror yaqinida to‘planish → qo‘shinni to‘rt qismga bo‘lish → Sharqiy Turkiston va Yettisuvni zabt etish.
Oxirgi voqea o‘z o‘rnida emas. Darslikning o‘zida: «Bu yurishda Chingizxon dastlab Sharqiy Turkiston va Yettisuvni zabt etdi», deb yozilgan (8-sinf «O‘zbekiston tarixi», 22-bet). Bu hududlarning bo‘ysundirilishi Xorazmga yurishning O‘tror bosqichidan oldingi jarayonga tegishli.
Shunday ekan, ularni zabt etishni O‘tror yaqinida qo‘shin to‘rt qismga bo‘linganidan keyinga qo‘yib bo‘lmaydi.
Kalitdagi ketma-ketlik darslikdagi bayon tartibiga mos kelishi mumkin. Ammo matnda keyinroq aytilgan voqea tarixda ham keyinroq sodir bo‘lgan degani emas. Kalitdagi shu xatoning o‘zi topshiriqni qayta ko‘rib chiqish uchun yetarli asos.

27-test. Xato sana barcha variantlarga ta’sir qilgan
Oltita voqeani xronologik tartibda joylashtirish kerak. Kalit – B. Unda Abdulla Qodiriyning ilk nasriy asarlari e’lon qilinishi Qo‘qonda birinchi futbol jamoasi tuzilishidan oldin qo‘yilgan.
Bu tartib darslikdagi «1910-yilda Abdulla Qodiriy ilk nasriy asarlarini e’lon qildi» degan jumlaga asoslangan.
Ammo Qodiriyning «Juvonboz» va «Uloqda» hikoyalari 1915-yilda e’lon qilingan. Qo‘qondagi futbol jamoasi esa 1912-yilda tuzilgan. Gap asarlarning yozilishi yoki yozuvchining ijodga qiziqa boshlashi haqida emas, nasriy asarlarning e’lon qilinishi haqida ketmoqda.

Demak, futbol jamoasining tuzilishi oldin, hikoyalarning e’lon qilinishi keyin kelishi kerak. To‘rtala variantda ham shu ikki voqea teskari joylashtirilgan ekan, tarixiy sanalarga mos javobni tanlashning imkoni qolmaydi.

O‘quvchidan voqealar orasidagi bog‘liqlikni tushunish va to‘g‘ri xulosa chiqarish talab etilayotgan ekan, uning asosli e’tiroziga ham shu mezon bilan qaraylik. Savoldagi yoki darslikdagi xatoning zararini o‘quvchi ko‘rmasin.

(c) Jalol BOLTAYEV

👉 @TESTLIDER

Ozgina boʻlsa‐da, yordamimiz tekkani uchun xursandman. Albatta, natijalarning oʻzgarishida mendan tashqari Zahriddin Jumanazarov, Husanboy Xoldorov va maktabdagi ustozlaringizning hissasi bor.

Bu oʻquvchi natijalar oʻzgarishi ortidan 1‐oʻringa koʻtarildi.

👉 @TESTLIDER