نکته: جامعه شناسی تجربه
764 subscribers
449 photos
32 videos
78 files
438 links
جامعه شناسی تجربه
یادداشت ها و فعالیتهای
محمد زینالی اناری:
@Mohamadzeinaliunari
(گروه بحث کانال)
@SoExperience

not for selling
Download Telegram
Forwarded from امتداد
📄شیما قوشه، میان سطرهای قانون و دیوارهای زندان

✍🏻امتداد-پرستو سرمدی:
شیما قوشه برای من فقط یک اسم نیست؛ صدای آشنایی است که با هر خبر، قلبم را می‌فشارد. شیما را سال‌هاست می‌شناسم؛ زنی که انتخاب کرد وکیل باشد، اما نه صرفاً برای یک شغل. برای او وکالت، شکلِ دیگری از مراقبت است؛ مراقبت از زنانی که در پیچ‌وخم قانون، تنها مانده اند.

🔹فعال حقوق زنان بودن در ایران، شبیه دویدن در مسیری است که مدام زیر پایت خالی می‌شود. هر قدمش با خطر و فشار و قضاوت همراه است. باید هم قوی باشی، هم صبور، هم دقیق؛ و در عین حال آماده باشی که هزینه بدهی. شیما این راه را آگاهانه انتخاب کرد. نه برای شهرت، نه برای هیاهو؛ برای اینکه باور دارد می‌شود با همان قانونی که گاهی علیه زنان تفسیر می‌شود، برای دفاع از آن‌ها استفاده کرد.

🔹او در چارچوب قانون کار کرد. با استدلال حقوقی، با متن ماده‌ها و تبصره‌ها، با ایمان به اینکه عدالت هنوز معنایی دارد. چقدر سخت است وکیل و پایبند قانون بمانی، اما باز هم متهم شوی. چقدر تلخ است که وکیلی که عمرش را صرف دفاع کرده، خودش نیازمند دفاع شود.

🔹زندانی بودن شیما، فقط محرومیت یک فرد از آزادی نیست؛ زخمی است بر دل همه ما که سال‌ها برای برابری دویده‌ایم. جای او زندان نیست. جای او کنار موکلانش است، پشت میز وکالت، با پرونده‌هایی که امید آدم‌ها را در خود دارند.

🔹برای من، شیما تصویر خنده‌ای است که حتی در خستگی خاموش نمی‌شد. تصویر زنی که با همه فشارها، باز هم می‌گفت «ادامه می‌دهیم». حالا دلتنگ همان صدا و همان امیدم.

🔹آزادی او فقط یک مطالبه حقوقی نیست؛
شیما باید آزاد باشد. برای خودش، برای زنانی که به او نیاز دارند، برای ما که هنوز می‌خواهیم باور کنیم امیدوار بودن، بی‌ثمر نیست.

#امتداد
@emtedadnet
👍2❤1🤡1
خودکشی؛ بحران معنا یا بحران بازنمایی؟

محمد زینالی اناری
بحث خودکشی اغلب یا به روان فرد تقلیل داده می‌شود یا به مسئله‌ای صرفاً فلسفی درباره پوچی هستی. اما اگر از زاویه جامعه‌شناسی معنا و نظریه بازنمایی نگاه کنیم، تصویر پیچیده‌تر می‌شود. مسئله فقط این نیست که فرد «معنا» پیدا نمی‌کند؛ بلکه ممکن است جامعه دیگر نتواند معنا را در ذهن و زندگی افراد نهادینه کند. در این صورت، با بحرانی روبه‌رو هستیم که پیش از آنکه درون فرد شکل بگیرد، در سازوکارهای اجتماعی تولید و انتقال معنا رخ داده است.

در جوامع پیشامدرن، انسان در شبکه‌ای از پیوندهای خویشاوندی، آیینی و روایی زندگی می‌کرد. قهرمانان و بزرگان وجود داشتند، اما این چهره‌ها انتزاعی و دور نبودند؛ در دل روابطی زنده قرار داشتند. خان، بزرگِ خاندان یا ریش‌سفید، تنها یک فرد قدرتمند نبود، بلکه گرهی در شبکه «ما» به شمار می‌آمد. رنج، کار، عشق و حتی مرگ، در روایتی جمعی جای می‌گرفت. فرد می‌دانست از کجا آمده و زندگی‌اش در ادامه چه داستانی معنا پیدا می‌کند.

با گسترش جامعه ملی و سپس جامعه توده‌ای مدرن، این نظم روایی دگرگون شد. پیوندهای نزدیک ضعیف‌تر شدند، حافظه‌های محلی جای خود را به روایت‌های انتزاعی ملی دادند و فرد بیش از پیش به «واحدی کارکردی» تبدیل شد. آنچه از او انتظار می‌رود ایفای نقش است: کار کردن، مصرف کردن، سازگار بودن. اما نقش، روایت نیست. کارکرد، الزاماً معنا تولید نمی‌کند. در نتیجه، زندگی از نظر عملکردی منظم می‌ماند، اما از نظر وجودی ممکن است تهی شود.

در همین حال، ذهن انسانی همچنان نیازمند تصویر، اسطوره و هم‌ذات‌پنداری عاطفی است. وقتی این نیاز از طریق پیوندهای زنده و تجربه‌های مشترک تأمین نشود، شکل‌های جایگزین سر برمی‌آورند: ناسیونالیسم احساسی، کیش رهبران، سلبریتی‌پرستی. قهرمانان جدید بیش از آنکه در دل رابطه باشند، در قاب تصویر حضور دارند. رابطه با آن‌ها یک‌طرفه است؛ فرد تماشا می‌کند، تحسین می‌کند، اما در ساختن روایت شریک نیست. بازنمایی جمعی از دل «میان‌بودگی» بیرون نمی‌آید، بلکه از بالا یا از رسانه تزریق می‌شود.

در سطح زندگی روزمره نیز پدیده‌ای متناقض شکل می‌گیرد: تراکم بدن‌ها و پراکندگی ذهن‌ها. شهرها پر از جمعیت‌اند، اما گفت‌وگوهای عمیق، زمان‌های مشترک و حافظه‌های جمعی کاهش می‌یابد. انسان‌ها کنار هم حرکت می‌کنند، اما در روایت مشترک قرار ندارند. نتیجه، نوعی «ازدحام تنهایی» است؛ حضوری فیزیکی در جمع و انزوایی نمادین در درون.

در چنین شرایطی، آنچه اگزیستانسیالیست‌ها از آن به عنوان پوچی یاد می‌کنند، فقط یک مسئله ذهنی یا فلسفی نیست. معناهای جمعی دیگر به‌سادگی در روان فرد رسوب نمی‌کنند. روایت‌ها دور و انتزاعی‌اند، تجربه‌های مشترک پایدار کم است و فرد بیشتر در مقام نقش دیده می‌شود تا در مقام داستان. گذشته کم‌رمق می‌شود، آینده مبهم و حال به تکراری فرساینده تبدیل می‌گردد. این وضعیت را می‌توان نوعی فروپاشی وجدان جمعی در سطح فرد دانست.

در این چارچوب، خودکشی را می‌توان نه صرفاً کنشی بیمارگونه، بلکه به‌صورت حدی نشانه تلاشی برای خروج از وضعیتی دید که در آن زندگی دیگر در هیچ روایت معناداری جا نمی‌گیرد. وقتی جامعه نقش می‌دهد اما داستان نمی‌دهد، تصویر قهرمان می‌سازد اما تعلق ایجاد نمی‌کند، و جمعیت فراهم می‌آورد اما پیوند نمی‌سازد، فرد ممکن است زندگی را همچون حضوری بی‌ردپا و زمانی بی‌جهت تجربه کند.

از این منظر، مسئله اصلی فقط «بحران معنا» نیست، بلکه بحران بازنمایی است. کارخانه‌های اجتماعی تولید معنا – خانواده، اجتماع محلی، فضاهای گفت‌وگوی زنده – تضعیف شده‌اند و تصویر جای تجربه را گرفته است. در چنین وضعی، پرسش اساسی این نیست که چرا برخی افراد نمی‌توانند به تنهایی معنا بسازند، بلکه این است که جامعه چگونه می‌تواند دوباره فضاهایی بیافریند که در آن معنا نه صرفاً نمایش داده شود، بلکه میان انسان‌ها تجربه، زیسته و بازنمایی شود. اگر جایی در پس این بحث‌ها دغدغه‌ای شخصی هم هست، مهم است که آدم با آن تنها نماند و بتواند با دیگری واقعی، نه صرفاً تصویری، درباره‌اش حرف بزند.

@thing
❤1
استاد قانعی‌راد و یادگارش برای علوم اجتماعی ایران

امروز ۲۴ خردادماه به مناسبت سالروز درگذشت استاد محمدامین قانعی‌راد به مجموعه کتابخانه شخصی وی که از طرف خانوده ایشان به دانشگاه یزد اهدا شده است، سری زدم و به یاد این استاد گرانقدر برخی از کتابها را تورق کردم. با نگاه به عناوین کتابها، چند نکته در رابطه با مشی استاد قانعی‌راد برایم برجسته شد که یادآوری شان برای خودم را مفید یافتم:

نخستین نکته، کتابدوستی استاد قانعی‌راد است که می‌توان آن از تعداد زیاد کتابهای کتابخانه شخصی ایشان دریافت. انس ایشان با کتاب را علاوه بر اینکه همه کسانی که ایشان را می‌شناختند، تأیید می‌کردند، بر اساس بینش عمیق و نگاه ژرف وی در نوشته‌ها و مصاحبه‌های وی نیز می‌شود به راحتی تشخیص داد. در زمانه‌ای که ما استادان و دانشجویان را عطش مقاله‌نویسی (و خواندن مقاله صرفاً برای تولید مقالهٔ بیشتر) فرا گرفته، یادآوری این منش استاد قانعی‌راد تلنگری است به ما که جایگاه کتاب در عرصه اندیشه و علم، به ویژه در علوم انسانی و اجتماعی و نقش آن در بزرگ فکر کردن را فراموش نکنیم و از نو از درِ آشتی با این «یار مهربان» برآییم.

دومین نکته، تعداد زیاد کتاب‌های «تاریخی» در کتابخانه دکتر قانعی‌راد است که نشان‌دهندهٔ درک وی از پیوند نزدیک علوم اجتماعی و علم تاریخ است. در خیلی از دانشکده‌های علوم اجتماعی، رشتهٔ تاریخ رشته‌ای کاملا جدا از مجموعهٔ علوم اجتماعی محسوب می‌شود که در بهترین حالت جایش فقط در دروسی مانند «جامعه‌شناسی تاریخی» یا «تاریخ تفکر اجتماعی» است. این در حالی است که قانعی‌راد به تأسی از بزرگان جامعه‌شناسی، علم تاریخ و علوم اجتماعی را رشته‌هایی درهمتنیده و یار نزدیک هم قلمداد می‌کند و اصلاً فهم جامعه را بدون فهم بستر تاریخی‌اش ناممکن می‌داند.

سومین نکته، سهم بالای کتابهای فلسفی در کتابخانه دکتر قانعی‌راد است. هر چند در برخی دانشکده‌های علوم اجتماعی معمولا خط پررنگی میان فلسفه و علوم اجتماعی کشیده می‌شود و جدایی کامل این دو را نشانهٔ بلوغ علوم اجتماعی می‌دانند، اما قانعی‌راد جزو آن دسته از جامعه‌شناسانی است (و گفتنی است که اغلب بنیانگذاران و صاحبنظران اصلی جامعه‌شناسی در جهان در این جرگه هستند) که ضمن تأکید بر استقلال نسبی علوم اجتماعی، بر ارتباط و گفتگوی فلسفه و علوم اجتماعی تأکید می‌کنند و این ارتباط را باعث غنی‌تر شدن و پویایی هر چه بیشتر هر دو می‌دانند. بر همین اساس، ایشان در سال‌های مدیریتش بر انجمن جامعه‌شناسی ایران تأکید داشت که درب انجمن بر روی همه اندیشمندان از جمله فیلسوفانی که درباره جامعه ایران می‌اندیشند باز باشد و خود نیز به ویژه در سالهای آخر حیاتشان ضمن مطالعهٔ آثار فیلسوفان برجسته، نشستهای مشترک و گفتگوهایی نیز با اصحاب فلسفه داشتند.

دو نکته فوق، یعنی ارتباط و گفتگوی میان علوم اجتماعی با علم تاریخ و فلسفه به ویژه در کشوری مثل ایران که کشوری ریشه‌دار و با تاریخی طولانی و صاحب سنت عقلانی شناسنامه‌دار محسوب می‌شود و مهمتر اینکه، تاریخ و سنت این کشور در «اکنونِ» آن حضور پررنگ و برجسته‌ای دارد، کلیدی است.
همچنین علوم اجتماعی در ایران که به تعبیر استاد قانعی‌راد، در مرحله «پیشاالگویی» [تثبیت نشده] است، تنها با بازاندیشی تاریخی و گفتگوی نقادانه با سنت عقلانی این کشور است که می‌تواند امیدوار باشد به مرحله «الگویی» یا شکل‌گیری یک «سنت مستقل علوم اجتماعی» دست یابد. و این ممکن نمی‌شود مگر اینکه علم تاریخ و فلسفه نه «فامیل دور» بلکه «عضوی از خانوادهٔ» علوم اجتماعی محسوب شوند.

لذا میتوان گفت پا در جای پای امثال استاد قانعی‌راد گذاشتن در ایران نه یک انتخاب و ترجیح بلکه یک ضرورت و راهبرد برای اهالی علوم اجتماعی است. چنین بادا!
@@a_morshedi59
فوتبال: تمرکز تحت فشار


محمد زینالی اناری

یکی از اصطلاحات رایج در گزارش فوتبال، اشتباه کردن مدافعان یا مهاجمان در از دست دادن توپ است. گزارشگرها می‌گویند بازیکنان به خاطر اشتباهی که کردند توپ را از دست دادند، ولی این اصطلاح همیشه درست نیست.

مجادله در فوتبال ــ و به‌طور کلی در هر مناظره، مبارزهٔ ورزشی یا حتی مواجههٔ جنگی ــ بر سر حفظ ابزارهای بازی است؛ ابزارهایی مانند توپ، کلمه یا حتی موشک. مسئله این است که هر تیم یا هر طرف چگونه بتواند انسجام خود را حفظ کند، راهبردش را ادامه دهد و برنامه‌اش را عملی کند. آنچه این روند را می‌شکند، لزوماً خطا، گناه یا اشتباه فردی نیست؛ بلکه رویارویی تمرکز دو طرف است.

بسیاری از پاس‌هایی که در گزارش‌های ورزشی «اشتباه» نامیده می‌شوند، در واقع محصول برتری فشار، محدود شدن گزینه‌ها، کاهش زمان تصمیم‌گیری و شکست موقت در حفظ سازمان تیمی‌اند. از این منظر، از دست دادن توپ بیشتر نتیجهٔ مواجههٔ دو تمرکز است تا لغزش یک فرد.

در این معنا، تمرکز صرفاً یک ویژگی روانی فرد نیست. همان‌طور که دنیل گولمن توضیح می‌دهد، عملکرد موفق به توان حفظ توجه در چند سطح وابسته است: توجه به خود، توجه به دیگران و توجه به میدان عمل. از سوی دیگر، بوردیو نشان می‌دهد که کنش انسان درون میدان‌های اجتماعی شکل می‌گیرد و همواره تحت تأثیر نیروها و محدودیت‌های آن میدان است. بنابراین کیفیت بازی را نمی‌توان فقط به استعداد یا خطای بازیکن تقلیل داد؛ باید به شرایط، فشارها، تمرین، آمادگی و سازمان اجتماعی پیرامون او نیز توجه کرد.

تمرکز تیمی که از تمرین نامناسب، آمادگی فردی یا جمعی ناکامل بهره می‌برد ــ یا در شرایطی قرار می‌گیرد که با رنج درونی، بی‌حرمتی، فشارهای اجتماعی و یکی پنداشتن فوتبال با سیاست مواجه می‌شود ــ افت می‌کند. این شرایط باعث می‌شود حتی مربی ناچار شود بگوید تیم فوتبال سیاسی نیست.

اما تیم ملی فقط یک تیم فوتبال نیست. تیم ملی نمودی از همبستگی ملی است و فوتبال می‌تواند رهاورد صلح و دوستی باشد؛ چه در داخل کشور که مردم را در تجربه‌ای مشترک گرد هم می‌آورد، و چه در سطح بین‌المللی که بازیکنان را در جایگاه حاملان اخلاق، احترام و ارتباط انسانی قرار می‌دهد.

در جامعه‌شناسی ورزش، نوربرت الیاس توضیح می‌دهد که ورزش‌های مدرن شکل مهارشده‌ای از رقابت و تنش اجتماعی‌اند؛ جوامع به‌جای انتقال همهٔ تعارض‌ها به خشونت مستقیم، بخشی از آن را در میدان‌هایی قانون‌مند مانند ورزش سازمان می‌دهند. از سوی دیگر، بندیکت اندرسون نشان می‌دهد ملت‌ها تا حد زیادی از خلال تجربه‌های مشترک و نمادین ساخته می‌شوند؛ تجربه‌هایی که افراد بسیاری را بدون شناخت شخصی به احساس تعلق مشترک می‌رسانند. مسابقات فوتبال ملی یکی از روشن‌ترین صورت‌های این تجربه‌اند. در این معنا، فوتبال می‌تواند هم‌زمان هم عرصهٔ رقابت و هم صحنهٔ بازتولید همبستگی و امکان مدارا باشد.

همین قدر که تیم ملی ایران بتواند در میانهٔ شرایطی که کشور در تب و التهاب به سر می‌برد و در جنگی نابرابر ــ اعم از اقتصادی و نظامی ــ گرفتار است، تمرکز خود را بر توپ، کلمه و اجرای دستورهای مربی حفظ کند و حتی با یک تیم معمولی به تساوی برسد، خود نوعی موفقیت است.

بازی اول تیم ایران محصول تمرین و آماده‌سازی در شرایطی دشوار بود و بیشتر به یک بازی تدارکاتی شباهت داشت. امیدوارم بازی‌های بعدی با تمرکز بیشتری همراه باشد و بازیکنان، چه در دفاع و چه در حمله و چه در سخن گفتن با یکدیگر و با مردم ایران و سایر کشورها، قواعد فوتبالی و انسانی را رعایت کنند و اخلاق و جوانمردی ایرانی را به نمایش بگذارند.

همچنین بهتر است در گزارش‌ها به جای تأکید بر خانه‌ها و امکانات لاکچری ورزشکاران، از تکنیک‌ها و فنون فوتبال، باور ملت‌های مختلف به همبستگی، کار تیمی، تخصص و به‌ویژه صلح جهانی سخن گفته شود.

فوتبال از طریق تلویزیون نوعی مواجههٔ بین‌المللی با اخلاق، مدارا و تمرکز است؛ و بهتر است این فرصت را به خوبی به کار بگیریم.

@thing
👍1
نکته: جامعه شناسی تجربه pinned «میل تیم ایران به اثبات خود محمد زینالی اُناری «چندین سال پیش فروشگاهی بزرگ در ایالات متحده مورد حمله قرار گرفت. گروهی از مهاجمان به طرزی غافلگیر کننده فروشگاه را اشغال کردند و آن را در اختیار گرفتند و آن گاه با بلندگو همه ی مردم را دعوت کردند تا دلی از عزا…»
Forwarded from یادداشت
قهوه مدرن یا زهر چشم سیاسی


محمد زینالی اناری

قهوه هم به صف معاندین پیوست. در قم اگر کسی بخواهد با دوستانش بنشیند و یک کاپوچینو بخورد، باید حساب کند که شاید منوی کافه بیشتر از بودجه استان بازخواست شود! در اردبیل هم زمزمه‌هایی شنیده می‌شود که در بعضی کافه‌ها قهوه ها بوی داروهای ممنوعه میدهند؛ حرفی که در محکمه به داستان‌های اغراق‌آمیز فضای مجازی شبیه است تا گزارشی مستند. با این حال، اصل ماجرا این است که کافه‌ها در هر دو استان بیشتر از آنکه محل گفت‌وگو و تعامل دیده شوند، به چشم تهدید و دردسر نگریسته می‌شوند.

طنز ماجرا اینجاست که نسل زد، که حالا در دانشگاه‌ها و بازار کار به شدت فعال است، کافه‌های مدرن را نه به‌عنوان پاتوق بی‌قانونی و قلیان کشیدن بلکه به‌عنوان فضای گفت‌وگو و هم‌نشینی انتخاب کرده. همان نسلی که موسیقی، رقص یا حتی نوع پوشش متفاوتش در رسانه‌ها پررنگ می‌شود، در این فضاها دنبال تعامل اجتماعی است. اگر این صداها شنیده نشده و منکوب هم شود، شکاف بین سیاست رسمی و زندگی روزمره بیشتر خواهد شد.

نگاهی به اخبار شش‌ماهه اخیر نشان می‌دهد در قم و اردبیل تمرکز رسمی بیشتر بر برگزاری نمایشگاه‌های عفاف و حجاب، برخورد با کافه‌ها و حساسیت بر نوع پوشش یا رفتار فرهنگی بوده است. البته این اقدامات را مجریان با عنوان «صیانت فرهنگی» به مملکت فاکتور می‌کنند، اما پرسش جدی این است که آیا همین اندازه به سرمایه اجتماعی، به مشارکت جوانان و ایجاد امید اجتماعی هم توجه شده است؟

در مقابل، در استان‌هایی مثل گیلان، مازندران یا آذربایجان شرقی با همه حاشیه‌ها و انتقادات، دست‌کم نوعی اذعان به ضرورت سرمایه اجتماعی دیده می‌شود. گاهی باعث شده استاندارانشان شجاعانه پای میز گفت‌وگو با دانشگاهیان، فعالان مدنی یا حتی در واکنش به رخدادهای اجتماعی بیایند و نشان دهند که فقط به برنامه های فاکتور شده تکیه ندارند بلکه محورشان تقویت سرمایه اجتماعی است.

اما واقعیت تلخ این است: در قم و اردبیل سرمایه اجتماعی به حاشیه رانده شده است. مسئولان این دو استان درگیر برگزاری نمایشگاه‌های پر زرق‌وبرق عفاف و حجاب و در اندیشه بستن درِ کافه‌ها هستند، بی‌آنکه ببینند جوان امروز از بیکاری، بی‌اعتمادی و بی‌صدایی رنج می‌برد. نتیجه چنین سیاستی چیزی جز تولید تنش و خشم انباشته نیست. جامعه وقتی از گفت‌وگو محروم شود، به سمت اعتراض‌های خاموش یا انفجارهای ناگهانی می‌رود. اگر گوش سیاستمداران همچنان به روی صدای نسل زد بسته بماند، آنچه در اخبار فردا می‌شنوند، دیگر صدای موسیقی کافه‌ها نخواهد بود بلکه این آسیبهای اجتماعی است که در صدر خبرها جلوه گر خواهد شد.

@ardabilnote
👏3❤2
زندگی در جایی فراسوی توهم


محمد زینالی اناری

می‌دانید چه اتفاقی افتاده است؟ بسیاری از حوادث جامعه ما نه بر روی صفحه واقعی و در قالب‌ها و قواعد رسمی جامعه و پنداشت آدمی‌زاد، بلکه در جایی فراتر از توهم، جایی که حتی صفحه‌ای و اثری نیست رخ می‌دهد و سپس ما مجبوریم بار آن را در زندگی واقعی به دوش بکشیم. هپروت عالمی است که اصلاً با عالمیت این جهان نسبتی ندارد، هندسه و تخیل ندارد و به همان اندازه که توهم از واقعیت دور است، دور از توهم است.

سرنوشت ما روی صفحه کاغذ و بر اساس اصول منطقی جهان شکل نمی‌گیرد، بلکه اسیر هپروتیاتی است که در این عالم نمی‌گنجند و چون ما در این عالم زندگی می‌کنیم فشار اندیشه‌های هپروتی بخش‌هایی از جامعه بر دوش ما می‌افتند. چگونه عالمی را در واقعیت بنشانیم که اصلاً در قالب‌های آن نمی‌گنجد؟

انقلابی‌ها برای تغییر واقعیت دست به ساختن اتوپیایی خیالی می‌زنند که بتواند عالمی دیگر را که در هندسه ذهنی‌شان هست برای جماعت‌شان محقق کنند، اما زمان، فعلیت و من بودن آدم را تغییر نمی‌دهد و فرضاً طبقات اجتماعی یا نیروهای سیاسی را جابه‌جا می‌کند؛ توهم این امکان را ندارد و ممکن است به انقلاب‌های شکست‌خورده و نزاع‌های دردسرساز بیانجامد تا وقتی عاقلی پیدا شود.

اما هپروت، کون و مکان را محو می‌کند و از عالم، عالم بودنش و از آدمی، انسان بودنش را می‌گیرد، گربه یار آدمی می‌شود و سالن‌های انتظار منتظر گودو می‌مانند.

@thing
👌1
Forwarded from یادداشت
فرهیختگی تراریخته ص۱

محمد زینالی اناری


در فیلم مشهدی عباد می‌بینیم که حمالی با او طی می‌کند یک عباسی بگیرد و او را بر کول خود سوار کند. مشهدی عباد سوار کول حمال می‌شود، اما حمال زیر سنگینی او درمی‌یابد که وزن مشهدی بسیار بیشتر از یک عباسی بوده است. بنابراین می‌گوید هزینه این کار دو عباسی می‌شده است. تا اینجا می‌توان وجهی مارکسیستی در قضیه دید؛ یعنی مسئله نسبت میان دستمزد و کاری است که واقعاً انجام شده و حمال برای ارزش نیروی کار خود مطالبه بیشتری می‌کند. از همین‌جاست که حمال دنبال مشهدی عباد راه می‌افتد تا یک عباسی دیگر را از او مطالبه کند.

اما نکته جالب اینجاست که حمال تا پایان فیلم، دوشادوش مشهدی عباد در ماجراهای فیلم حضور دارد.

در حلقه جمع‌شده بر سر خانم بهروز آذر که در سفر به اردبیل رخ داد، جمع کثیری از کارمندان ساده و غرفه‌داران نمایشگاه صنایع دستی را می‌بینیم که با نام «فرهیخته» در آنجا گرد آمده‌اند. اساساً روزمره‌بودن در اردبیل گاه به نوعی سرآمدی تبدیل می‌شود؛ و هنگامی که امر عادی و روزمره نماد فرهیختگی شود، دانش و ارزش متمایزکننده آن نیز بی‌معنا می‌شود. اگر هر امر معمولی «فرهیخته» نامیده شود، خود مفهوم فرهیختگی زیر سؤال می‌رود.

فرهیختگی معنای خود را در همین واژه دارد. هابرماس در بحث از شکل‌گیری حوزه عمومی بورژوایی، بر نقش ساختارهای فکری و ادبی و توانایی مشارکت در گفت‌وگوی عمومی تأکید می‌کند. فرهیختگی در این معنا چیزی نیست که صرفاً با یک عنوان یا حکم اداری به کسی اعطا شود؛ نوعی ظرفیت فرهنگی و ارتباطی است که باید کسب شود. می‌توان آن را در توان نوشتن، سخن گفتن، تولید اندیشه، مشارکت مؤثر در بحث عمومی و اثرگذاری بر جامعه دید. از همین منظر، فرهیختگی می‌تواند در میان خبرگان دانشگاهی، نویسندگان و شاعران بلندآوازه، اندیشمندان و حتی کنشگران سیاسی و اجتماعی‌ای ظهور کند که توان اثرگذاری واقعی بر فضای عمومی دارند.

اما جمع شدن گروهی از افرادی که در ادارات به نرخ روز نان می‌خورند، در سالن همایش و به عنوان مستقبلان معاون رئیس‌جمهور، نشان می‌دهد که معنی و مفهوم فرهیختگی را وارونه فهمیده‌ایم.

افرادی که هر روز برای دریافت حقوق خود به اداره می‌روند و اگر غیبت کنند ممکن است از همان یک عباسی فردای خود محروم شوند، در همه صحنه‌های اداری مانند حمال مشهدی عباد حضور دارند. کارمندان، اعضای انجمن‌ها و غرفه‌دارانی که بسیاری از آنان جوانان جویای کار و تازه‌کارند، در همه جلسه‌ها دیده می‌شوند. آنان به تدریج به سیاهی‌لشکر اداری تبدیل می‌شوند؛ نیرویی که باید در هر مراسمی حضور داشته باشد، هر سالنی را پر کند و در هر برنامه‌ای چهره‌ای از «همراهی مردم» به نمایش بگذارد.

این همان نقطه‌ای است که حمال مشهدی عباد دوباره ظاهر می‌شود.

کارمند برای آن یک عباسی حقوق، باید وزن بسیار بیشتری را بر دوش بکشد. باید در جلسه حاضر شود، در مراسم استقبال کند، در همایش شرکت کند، در عکس بایستد و در برنامه‌ای دیگر دوباره حاضر شود. همان‌گونه که حمال پس از توافق اولیه دیگر صرفاً یک بار مشهدی عباد را حمل نمی‌کند و تا پایان ماجرا دوشادوش او حرکت می‌کند، کارمند نیز از یک نیروی اداری به حامل دائمی مناسبات اداری تبدیل می‌شود.

از این بدتر، اطلاق عنوان «فرهیخته» به همین افراد است.

جمع کثیری از این کارمندان را می‌بینیم که در برنامه‌های اداری روزانه با گرفتن لوح‌های تقدیر مفتکی تجلیل می‌شوند و هر روز چند هندوانه زیر بغلشان گذاشته می‌شود تا خودشان را فرهیخته و سرآمد نیز بدانند. آن‌قدر آدم‌های عادی، جوانان ورزشکار و کارمندان معمولی در مراسم‌های تجلیل، «فرهیخته» و «سرآمد» نامیده شده‌اند که می‌توان به‌تدریج کل اعضای جامعه را فرهیخته دانست.

اما اگر همه فرهیخته باشند، دیگر فرهیختگی چه معنایی دارد؟

عنوانی که قرار بود حاصل دانش، اثرگذاری، خلاقیت، اندیشه و مشارکت در فضای عمومی باشد، تبدیل می‌شود به یک صفت تشریفاتی که در مراسم‌های اداری توزیع می‌شود. در این وضعیت، فرهیختگی نه کسب می‌شود و نه اثری اجتماعی تولید می‌کند؛ بلکه اعطا می‌شود.

اینجاست که دولت ناخواسته ارزش خود و کارمندانش را پایین می‌آورد. کارمندی که می‌توانست نماینده بخشی از جامعه، متخصص یک حوزه یا حامل دانش و تجربه باشد، به سیاهی‌لشکر اداری تبدیل می‌شود. دولتی که به جای مشارکت واقعی، حضور سازمان‌یافته تولید می‌کند، به جای سرمایه اجتماعی، تصویر سرمایه اجتماعی می‌سازد.

چنین دولتی بعد هم ناراحت است که چرا سرمایه اجتماعی‌اش پایین آمده است.

@ardabilnote
👍3❤1👏1
Forwarded from یادداشت
فرهیختگی تراریخته ص۲

محمد زینالی اناری

وقتی به فرهیختگی و تجلیل‌شدن گند می‌زنیم، وقتی همه چیزهای خاص را معمولی می‌کنیم و هر امر معمولی را با عنوانی بزرگ می‌آراییم، نه فقط مفهوم فرهیختگی، بلکه خود مفهوم «ارزش» را نیز فرسوده می‌کنیم.

حمال مشهدی عباد دست‌کم می‌دانست که وزن مشهدی بیشتر از یک عباسی است و برای یک عباسی اضافه، مطالبه داشت. اما کارمند امروز ممکن است بارها و بارها وزن مناسبات اداری را بر دوش بکشد و در عوض، یک لوح تقدیر بگیرد و با عنوان «فرهیخته» به خانه برگردد.

و سرانجام دولتی که کارمندش را از شهروند و نیروی اجتماعی به حمال مشهدی عباد تبدیل می‌کند، نمی‌تواند با سیاهی‌لشکر اداری در برابر گردبادهای واقعی جامعه و جهان بایستد.

انگار قصد دارد با بادکنک به سراغ گردبادهای سهمگین جهان برود.

رویایش چه زود می‌ترکد.
❤3👏2
روستاهای ایران با خطر استحاله هویتی مواجه‌اند؛ نقدی بر حکمرانی شهری در مسائل اجتماعی روستا – تیتر شما

https://titreshoma.ir/3747/%d8%b1%d9%88%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d8%a8%d8%a7-%d8%ae%d8%b7%d8%b1-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%ad%d8%a7%d9%84%d9%87-%d9%87%d9%88%db%8c%d8%aa%db%8c-%d9%85%d9%88/

@thing
Audio
اجتماعی کردن دولت


محمد زینالی اناری

فوکو بحثی با عنوان هتروتوپیا دارد و در آن می‌گوید مجموعه‌ای از فضاهای مدرن و کارکردی وجود دارند که مرزی قوی با جامعه دارند و در آن‌ها کردارهای اختصاصی، خارج از کردارهای روزمره، انجام می‌شود. نمونهٔ بارزش کارخانه است که کارکرد خاصی ایفا می‌کند و نیازمند مرزی عمیق بین خود و جامعه است. فوکو در این بحث به تحلیل نهادهای تنبیهی و تربیتی می‌پردازد؛ مانند مدرسه ایرانی که مرز بسیار جدی با محلات پیرامون خود دارد. همچنین هر ساختمانی که در ایران به نام اداره و سازمان ساخته می‌شود، در اندرون دیوارها مخفی شده است و شکل آن درون‌گراست و ارتباط بسیار کمی با بیرون جامعه دارد. در دانشگاه نمی‌توان به‌سادگی از درها گذشت و نیروی آبی‌پوش خاصی هنگام ورود از همه سؤال می‌پرسد یا کارت شناسایی می‌گیرد.

وقتی در نمایشگاه صنعت انتظار داشتم صاحب کارخانه اجازه بدهد بازدید کنم، گفتند داخل کارخانه را هر کسی نمی‌تواند ببیند، چون بسیاری از تولیدات ما محرمانه است و ممکن است یک فرد عادی از خط تولید فتوکپی بگیرد. یعنی کارخانه و دانشگاه مرزگذاری‌شان را از ترس رقابت مردم عادی و از ترس کپی‌کردن اطلاعات یا هنجارهای سازمان، به روی مردم بسته‌اند. ادارات زیادی به گوشه‌ای از شهر رفته‌اند و شهرک اختصاصی زده‌اند؛ نوعی ایزوله‌کردن دولت و دانشگاه شکل گرفته و گویی همهٔ سازمان‌های دولتی شبیه پادگان‌اند.

ولی ما نیاز داریم دولت را اجتماعی کنیم؛ دولت در بافت‌های شهری پیوندی عمیق با محله و همسایه برقرار کند و در برنامه‌های عصرگاهی آنان شریک شود. دولت سهم مردم است و مالکیت دولت از آنِ جامعه است. وقتی دولت از مردم بیگانه می‌شود، ارتباط مردم با آن قطع می‌شود و مردم را مانند بانک‌ها «مراجعه‌کننده» یا مانند پادگان «نامحرم» می‌دانند.

در جامعهٔ ما از زمان آغاز مدرنیزاسیون، ایزوله‌کردن دولت و نگاه ارباب‌رعیتی به مردم شکل گرفته و هنوز دیوارهای ادارات دولتی بلندند. مردم به‌خوبی در دولت و سیاست ادغام نشده‌اند و این باعث بحران مشارکت شده است. وقتی آحاد جامعه نمی‌توانند در دل دولت به‌عنوان اربابان جامعه مشارکت کنند، دیواری عمیق میان مردم و مشارکت شکل می‌گیرد. مردم میل به مشارکت ندارند؛ نه، سال‌ها از مشارکت پس زده شده‌اند. این پس‌زده‌شدن در سال ۵۷ باعث انقلاب شد و امروز نهادهای مدنی قدرت لازم را ندارند و نوعی «حرف‌زدن ممنوع» شکل گرفته است.

اگر دولت نتواند مردم را در خود هضم کند و وجود خود را اجتماعی کند، هر گوشه و کناری مثل اینترنت و شبکه‌های زیرزمینی آن‌ها را فرامی‌خواند، قاچاق به‌صورت شغل شکل می‌گیرد، یا مردم اسیر گروه‌های معارض می‌شوند. چون مردم امکان مشارکت در دولت مستقر پیدا نمی‌کنند، مشارکت آن‌ها را گروه‌های اپوزیسیون و خرده‌فرهنگ‌های نابهنجار به دست می‌گیرند. در شبکه‌های اجتماعی افراد شکل خود را تغییر می‌دادند و به‌عنوان «جوان مرجح» ظاهر می‌شدند. در نتیجه، انسان مشارکت‌کننده و بالغ که در جامعه ادعا و قدرت دارد و شهروند تلقی می‌شود، شکل نمی‌گیرد و روند بلوغ مردم متوقف می‌شود؛ چون انسان بالغ کسی است که عاملیت اجتماعی دارد و در خانواده، شهر و محلهٔ خود صاحب‌نظر و رأی است.

به قول اریک فروم، کسانی که مشارکت و فاعلیت ندارند و مالک جامعه و هستی خود نیستند، ممکن است اسیر صداهای بلند گروه‌های معارض یا اسطوره‌های دروغین شبکه‌های مجازی شوند و از آزادی مندرسی که به صورت انتخابات‌های گذرا شکل می‌گیرد بگریزند و انتخاب خود را به دست افراد کاریزماتیک و قهرمانان پوشالی بسپارند. بحران مشارکت باعث می‌شود نظم جامعه به هم بریزد، افق‌های آینده مسدود شوند و مردم مسئولیت خود را به افرادی بسپارند که احساس مسئولیتی در تأمین نان شب مردم ندارند.

از این رو نیازمند نگاه دیگری به دولت هستیم: بس است از صد سال مرزهای عمیق و دیوارهای بلند سازمان‌های دولتی. مردم باید در محلهٔ خود اختیار انتخاب معلمان را به دست بگیرند. در هر مدرسه نیازمند شکل‌گیری شوراهای محله هستیم تا مردم مدیران مدرسه و کتابخانه را انتخاب کنند. شکل‌گیری شوراهای شهر به این خاطر بود که مشارکت مردم بیشتر شود، نه اینکه هتروتوپیاها و گروه‌های تجاری آن را به دست بگیرند، شهر را بفروشند و مردم در قفس‌های آپارتمانی خفه شوند و همسایه از همسایه خبر نداشته باشد.

@thing