نکته: جامعه شناسی تجربه
764 subscribers
449 photos
32 videos
78 files
438 links
جامعه شناسی تجربه
یادداشت ها و فعالیتهای
محمد زینالی اناری:
@Mohamadzeinaliunari
(گروه بحث کانال)
@SoExperience

not for selling
Download Telegram
زندگی بدون قلب

محمد زینالی اُناری

صفحه ۱ از ۲

در شهری که تشخص آدمی مدیون نوبت‌ دندانپزشکی و در تبلیغات پیامکی محصور شده، خانم مهندس معترض را جلوی چشم همه در نظام مهندسی می‌زنند، و همکارانش نه ساکت، بلکه بی‌زبان‌اند و از شناعت این حادثه بی‌تجسم. اینجا نه فقط خانم مهندس کتک می‌خورد، بلکه ساحت زبان به دار آویخته می‌شود. این دیگر یک حادثه‌ی موردی نیست، تصویر واضحی‌ست از جامعه‌ای که نهادهایش، یکی‌یکی انسان را از بودن و حق سخن گفتن تهی می‌کنند. زبان، نه به معنای صرف کلام، بلکه به معنای امکان حضور، امکان تأثیر و شأن آدمیت از عضو اصلی یک صنف سلب می‌شود.

امروز، نظام‌های صنفی از مهندسی تا پزشکی، از علوم ورزشی تا مشاوره روانشناسی از نظام اجتماعی بیگانه شده و مثل یک ماشین سخت‌پوست و سرد، در خدمت کار و سودند نه سرزمین و همبستگی. آن‌ها نه برای همزیستی، بلکه برای تولیدِ دقیق و بازدهیِ بیشتر طراحی شده‌اند. این نهادها دیگر زبان دل را نمی‌فهمند، فقط برنامه، مجوز و انواع استانداردهای پوچ دیگر. شهری که زیر سایه‌ی این نظم بزرگ شده، مردمش را به روزمرگی بی‌معنا کشانده است: ما می‌خوریم، کار می‌کنیم، به تجویزها عمل می‌کنیم، بدن‌مان را با الگوریتم‌های فنی شکل می‌دهیم، تکرار و باز تکرار. زندگی‌مان نه مسیری از شدن، بلکه از ما همان سلفی می‌ماند که به بیان رولان بارت مثل عکسی در حال انجماد است. دیگر هیچ سرِّی از دل آدمی به زبانش نمی‌نشیند. هم‌دلی و هم‌زبانی که مولوی فریاد می‌زد، حالا در بایگانی‌های الکترونیکی و دستورالعمل‌های بی‌روح گم شده. در این ساختار است که هرکس که با بدن، صدا، یا زبانش مرزهای نرم نظم را بلرزاند، ابژکت می‌شود.

به زبان ژولیا کریستوا، شهروند در موجودیت خودش به شیء بدل می‌شود. چیزی که باید از متن رسمی زندگی کنار گذاشته شود، چون زشت، بی‌قاعده، نامرتب یا سخن گفتنش خط قرمز (مالکانِ) نظام مهندسی و فاقد مجوز است. ابژکسیون، فقط طرد نیست؛ فرآیندی‌ست برای بی‌اهمیت‌سازی انسان‌ها. زن معترض در نظام مهندسی نه صرفاً یک زن کتک‌خورده، بلکه نماد انسانی‌ست که سالها است از فرایندهای مشارکت اجتماعی و نظم نمادین جامعه‌ی مهندسی شده حذف می‌شود. این حذف، بی‌رحمانه‌تر از مرگ است؛ حذف از گفتن، حذف از داشتن و حتی حذف از بودن. بدتر آن‌که دیگران اعم از همکارانش و تحلیلگران سیاست و فرهنگ، تماشاگر این حذف و نابودی‌اند، چون سال‌هاست این بی‌زبانی، تهوع و فقدان معنا به روح سیاه این جامعه تبدیل شده!

نظام‌های صنفی، پشت سر قواعد تولید شهری و شهروندی حاکم واقعی شهرها شده‌اند. نه فقط از مردم پول می‌گیرند، بلکه فرم زیستن را هم تجویز می‌کنند: خانه چگونه ساخته شود، ازدواج چه رسم هزینه‌آوری داشته باشد. از این که چه روز و ساعتی بتوانی پشت نوبت‌های کلینیکی آدمیزاد شویم به فورموله کردن عشق و زیبایی رسیده ایم. قلب دیگر یک استعاره‌ی شاعرانه نیست؛ بلکه تولیدی مرموز از عدد و دستور است. کسی که بخواهد فقط زندگی کند، باید اجاره و هزینه‌بهای این الگوریتم‌های ضداخلاقی را بخرد، هزار بار باید خود را ثابت کنیم و باز هم پیش خود می‌دانیم که نه، من هنوز باید تلاش کنم تا این که نوبت هزینه‌ی سنگ قبرمان شود. زندگی در این ساختار، نه با قلب، که با ماشین حساب پلشت پشت روابط رانتی و سوداگرانه اندازه‌گیری می‌شود.

اما این فقط نظام‌های صنفی نیستند، انسان‌ها نیز تغییر کرده‌اند. بدن از همراز نداهاو دعاها به بخشنامه‌ی زیبایی تبدیل شده و نسخه‌های تغذیه و ورزش را مو به مو اجرا می‌کنیم، روح به یک سری قواعد تو می‌تونی و بلند شو و برخیز تبدیل شده اما قلب و دل را که یک تاریخ شاعرانه پشت آن ایستاده است، فراموش کرده ایم. روح ما که زمانی محمل معنای طبیعت و سخن بود، به بایگانی فرم، دوربین و کنترل تبدیل شده است. تهوع‌آور است این وضعیت، چون شهروند به برده‌ی بی‌زبانِ و بی‌تجسمِ نظم صنفی تبدیل شده است. شهروند مرده، شهروند به عدد تبدیل شده، شهروند به عکس یادگاری خودش تبدیل شده است. کسی که دیگر شور ندارد، صدا ندارد، و در بهترین حالت، به درد تکرار کردن می‌خورد. وجود آدمی دیگر شأن آفرینش و موجد روح تاریخ نیست، ما روی تردمیل راه می‌رویم.

اینک نظارت رسمی، نمایندگان و برگزیدگان اصناف و انجمن‌ها، به جای مدیریت ارزش‌ها و افراد، زندگی را به شکل پروژه‌ای مدیریت‌شده ذیل یدشان می‌بینند. حتی آنجایی که باید حریم امن آدمی برای شأنیت، احترام، حمایت و پناه مثل یک انجمن صنفی واقعی باشد به سلاخ خانه حرف های تکراری و حساب شده تبدیل شده است. این روزگار خانه، روح و بدن آدمی هم که ذیل منطق مهندسی ( از عمرانی تا فرهنگی ) تولید می‌شود، نه پناه، که پلان اجرایی‌ست. خانواده دیگر نه آغوش امن، که پرونده‌ای ثبت‌شده در دادگاه محاسبات جهان شبه صنعتی ما ایرانی‌ها است.

ادامه در صفحه دوم
https://t.me/thing/2180
❤1👍1
زندگی بدون قلب

محمد زینالی اناری

صفحه ۲ از ۲
صحنه‌ی مرموز این دادگاه، آن‌جا افشا می‌شود که کسی بخواهد برخلاف نقشه‌های بی‌جان تثبیت شده در نظام‌ها و ادارات نفسی بکشد و سخنی برآرد، آن ساعت و بلافاصله بایستی به جرم انسان بودن زبانش بریده ‌شود. نه با چاقو، که با فرم، با پرونده، با بی‌توجهی. اینجاست که بدن معترض خانم مهندس تیموری، بدنِ بی‌فرمِ بیرون‌زده از نظم، باید کوبیده شود. چون ما دیگر نه صدای او را می‌شنویم، نه حتی صدای خودمان را. همکارانش نیز همبندان زندان آهنین بی‌زبانی و بی‌وجودی شده‌اند. در شهری که به بی‌صدایی و بی‌وجودی پاداش احساس تکراری بودن و جذابیت می‌دهند، زبان داشتن، گناهی نابخشودنی‌ست.

اینجا آن شعری که در جوانی سروده ام به یادم می آید که چگونه وارد این ساحت نمادین می شدم و آن را می دیدم و می نگاشتم:

زندگی در این جا مرگ تدریجی است
آفتاب این شهر ماه تقریبی است

خاک هایش ژنده رویاها هم مرده
مثل گورستان ها آه تضمینی است

مست چاکرهایش لنگ مکنت هستند
هر که بهتر مست لُنگ تقدیری است

گرگها پیوسته، گوسفندان بسته
روبه بیشه شهر شیر تحمیلی است
…

لینک صفحه اول
https://t.me/thing/2179


@thing
👍6
سیاست « بذار ببینیم چی ... » ص۱ از ۲

محمد زینالی اُناری

زمان زیادی ازطرح مفهوم «دولت الکترونیک» برای راه‌اندازی سرورهای داخلی و سامانه‌های خدماتی نمی‌گذرد و در طی این زمان کوتاه، الکترونیکی شدن از یک ابزار اداری به ماهیت نظارتی دولت و ارتباطات اجتماعی نیز تبدیل شده است. اینک هر سیاستمداری گوشی به دست، در حال توئیت یا ایکس زدن بوده، اخبار و تجارت آنلاین و پلتفرم‌ها حتی تاکسی و بهداشت را هم فرا گرفته، دست هر کودکی هم به شاخ اینترنتی وصل شده تا به تعامل و بازی بپردازد. هر فردی به اصطلاح خانم دانا هاروی سایبورگ شده و تعاملات جامعه از کوچه و خیابان به آن گوشی شکستنی «فلان فلان» شده منتقل شده است. بحران حاکمیت در کنترل این فضا، به ویژه که در این دوره با مسائلی نظیر تحریم و اعتراضات روبرو شد، موجب گردید که ترمز بزرگی بر سر راه جامعه‌ی شبکه‌ای ایران قرار گیرد: فیلترینگ!

«فیلترینگ» دقیقاً ایجاد ترمز یا ایجاد انسداد ارتباطات داخلی و بین‌المللی است، ترمزی که به جای توسعه‌ی شبکه‌های اینترنتی در پی کنترل و محدود کردن آن است. این انسداد ارتباطی در جامعه‌ی شبکه‌ای به اذعان معترضان بسیاری موجب زیان کسب‌وکارهای خرد و متوسط و ازبین رفتن فرصت‌های اقتصادی بی‌شمار شد که از اجاره‌های گرانقیمت به فضای رایگان شبکه‌های اجتماعی پناه آورده بودند. علاوه بر کارآفرینان و تجار، ترمز موجب سرخوردگی و نارضایتی گسترده‌ی جامعه دانشگاهی، جوانان شده و حتی بر افت تحصیلی نوجوانان نیز مؤثر افتاد. در این میان، وعده دولت جدید برای موکول کردن رفع فیلترینگ به پایان سال، نه به معنای حل مسأله، بلکه به تعلیق آن می‌انجامد.

بر اساس پژوهش پیرس استیلِ روان‌شناس در سال ۲۰۱۰ «تعلل» یا پروکراسـتینیشن ناشی از اجتناب نسبت به اضطراب و هزینه‌های فوری تصمیم است. فرد یا نهادی که نمی‌خواهد با پیامد مستقیم تصمیم‌گیری روبه‌رو شود، کار را به آینده موکول می‌کند. در موضوع رفع فیلترینگ، به جای تصمیم و اراده قاطع، دولت اضطراب سیاسی این اقدام را به تعویق می‌اندازد تا هزینه‌ی برخورد با تاجران فیلترشکن را به آینده منتقل کند. جاکوب هَکر (۲۰۰۶) با طرح مفهوم «رانش سیاستی» می‌گوید وقتی سیاست‌مداران دست به اصلاح نمی‌زنند، شرایط بیرونی به مرور خودِ سیاست را بی‌اثر می‌کند؛ جامعه و بازار دیجیتال بدون آنکه تغییری رسمی در قانون رخ داده باشد، راه‌های موازی مانند استفاده از VPN یا مهاجرت پلتفرم‌ها را ایجاد و به اصطلاح آگامبن این رویه‌ها را تثبیت و نظارت قانونی را بی‌معنا می‌کند. در این حالت دولت با اتخاذ سیاست «بذار ببینیم چی می‌شه » نه تنها اوضاع را سامان نمی‌دهد، بلکه نقش خود را به تدریج در مدیریت فضای دیجیتال بیش از پیش از دست داده و به بی دولتی در جامعه‌ی شبکه. ای دامن می‌زند.

تعلیق می‌تواند ابزاری برای اندیشیدن و نیندیشیدن باشد؛ ادموند هوسرل می‌گفت با «تعلیق حکم» می‌توان به ذات پدیده‌ها رسید و ژاک دریدا از «تعویق معنا» سخن می‌گفت. اما در این فرایند تعلیق نه برای شفافیت اجتماعی و کشف معنا، بلکه در خدمت توسعه‌ی زیرزمینی جامعه و نشنیدن آن قرار خواهد گرفت. در نتیجه این تعلیق، نارضایتی اجتماعی را از بین نمی‌برد، بلکه با گسترش ارتباطات و معاملات زیرزمینی، نادیده گرفتن آن و با موکول کردن درک واقعیات و نظارت بر ارتباطات و معاملات به آینده به بحران بزرگی دامن می‌زند که مانند غول چراغ جادو با عظمت بیشتری پدیدار خواهد شد. بنابراین تعلیق یا اضطراب اراده‌ی سیاسی، تعلیق سیاسی یا خریدن زمان است که به فرسایش مشروعیت و بحران نظارت می‌انجامد. تعلیق فرهنگی یا بی‌توجهی به رخدادهای اجتماعی هرسه نشان می‌دهد که تعلیق نه صرفاً یک تاکتیک سیاسی است و نه صرفاً یک ناتوانی روانی، بلکه وضعیتی از اعمال قدرت و اراده‌ی سیاست حاکم است که در آن ترس، بی قدرتی و بی‌معنایی هم‌زمان بر آن مستولی شده است.


@thing
سیاست « بذار ببینیم چی ... » ص۲ از ۲

محمد زینالی اُناری

بر این اساس، دو مسیر محتمل در برابر تعویق وعده‌ی انتخاباتی آقای پزشکیان در خصوص رفع فلترینگ وجود دارد. نخست، افزایش نارضایتی عمومی بر اساس تحلیل استیل: هرچه تصمیم به تأخیر بیفتد، فشار روانی و بی‌اعتمادی نسبت به توان تصمیم‌گیری دولت بیشتر می‌شود. مردم این تأخیر را نه به‌عنوان تدبیر، بلکه به‌عنوان فرار از مسئولیت و خلف وعده تفسیر خواهند کرد. مسیر دوم، بی دولتی و رضایتمندی بخش منتفع از فیلترینگ بر اساس تحلیل هَکر است: جامعه با رانش سیاستی راه‌حل‌های غیررسمی و پرهزینه خود را پیدا می‌کند و فیلترشکن و سایتهای منشعبش مردم را سرگرم میکند، اما با سوق دادن مردم به سوی معاملات و اخبار غیرمعتبر و مخرب بحران وسیعتری را پیش روی قرار داده و مشخص نیست در پایان سال «چی میشه»!

در نهایت، اگر از زاویه اندیشه و روابط بین‌الملل هم نگاه کنیم، این تعلیق نه از جنس «تعویق معنا»ی دریدا و نه از جنس «ابهام راهبردی» کسینجر است. دریدا نشان می‌دهد که تعویق می‌تواند امکان اندیشیدن و تفسیر تازه را فراهم کند، و کسینجر ابهام راهبردی را ابزاری برای قدرت معرفی می‌کرد. اما در ماجرای فیلترینگ، تعویق نشانه‌ای از ناتوانی، بی‌آیندگی، تعلیق یا تعویق راهبردی است؛ نه ژرفای اندیشه در آن وجود دارد و نه تدبیر استراتژیک. به همین دلیل، این گزاره که فیلترینگ در پایان سال حل خواهد شد، بیش از هرچیز بیانگر درماندگی و ضعف در ادای دین دولت منتخب به تجار، کارآفرینان، جوانان و بازیگران محلی ای است که یک سال پیش پای صندوق های رأی رفتند.

@thing
نکته: جامعه شناسی تجربه pinned «جامعه شناسی چاووش محمد زینالی اُناری گوش کردن به آهنگ های دوره ی انقلاب و جنگ تحمیلی در یادبود حوادث انقلاب و بازتابهای سالهای بعد آن همیشه دل انگیز است. می توان به این آهنگ ها بارها گوش کرد و خسته نشد. می توان با این آهنگ ها حسرت آن را خورد که چرا در آن…»
Forwarded from یادداشت
قهوه مدرن یا زهر چشم سیاسی


محمد زینالی اناری

قهوه هم به صف معاندین پیوست. در قم اگر کسی بخواهد با دوستانش بنشیند و یک کاپوچینو بخورد، باید حساب کند که شاید منوی کافه بیشتر از بودجه استان بازخواست شود! در اردبیل هم زمزمه‌هایی شنیده می‌شود که در بعضی کافه‌ها قهوه ها بوی داروهای ممنوعه میدهند؛ حرفی که در محکمه به داستان‌های اغراق‌آمیز فضای مجازی شبیه است تا گزارشی مستند. با این حال، اصل ماجرا این است که کافه‌ها در هر دو استان بیشتر از آنکه محل گفت‌وگو و تعامل دیده شوند، به چشم تهدید و دردسر نگریسته می‌شوند.

طنز ماجرا اینجاست که نسل زد، که حالا در دانشگاه‌ها و بازار کار به شدت فعال است، کافه‌های مدرن را نه به‌عنوان پاتوق بی‌قانونی و قلیان کشیدن بلکه به‌عنوان فضای گفت‌وگو و هم‌نشینی انتخاب کرده. همان نسلی که موسیقی، رقص یا حتی نوع پوشش متفاوتش در رسانه‌ها پررنگ می‌شود، در این فضاها دنبال تعامل اجتماعی است. اگر این صداها شنیده نشده و منکوب هم شود، شکاف بین سیاست رسمی و زندگی روزمره بیشتر خواهد شد.

نگاهی به اخبار شش‌ماهه اخیر نشان می‌دهد در قم و اردبیل تمرکز رسمی بیشتر بر برگزاری نمایشگاه‌های عفاف و حجاب، برخورد با کافه‌ها و حساسیت بر نوع پوشش یا رفتار فرهنگی بوده است. البته این اقدامات را مجریان با عنوان «صیانت فرهنگی» به مملکت فاکتور می‌کنند، اما پرسش جدی این است که آیا همین اندازه به سرمایه اجتماعی، به مشارکت جوانان و ایجاد امید اجتماعی هم توجه شده است؟

در مقابل، در استان‌هایی مثل گیلان، مازندران یا آذربایجان شرقی با همه حاشیه‌ها و انتقادات، دست‌کم نوعی اذعان به ضرورت سرمایه اجتماعی دیده می‌شود. گاهی باعث شده استاندارانشان شجاعانه پای میز گفت‌وگو با دانشگاهیان، فعالان مدنی یا حتی در واکنش به رخدادهای اجتماعی بیایند و نشان دهند که فقط به برنامه های فاکتور شده تکیه ندارند بلکه محورشان تقویت سرمایه اجتماعی است.

اما واقعیت تلخ این است: در قم و اردبیل سرمایه اجتماعی به حاشیه رانده شده است. مسئولان این دو استان درگیر برگزاری نمایشگاه‌های پر زرق‌وبرق عفاف و حجاب و در اندیشه بستن درِ کافه‌ها هستند، بی‌آنکه ببینند جوان امروز از بیکاری، بی‌اعتمادی و بی‌صدایی رنج می‌برد. نتیجه چنین سیاستی چیزی جز تولید تنش و خشم انباشته نیست. جامعه وقتی از گفت‌وگو محروم شود، به سمت اعتراض‌های خاموش یا انفجارهای ناگهانی می‌رود. اگر گوش سیاستمداران همچنان به روی صدای نسل زد بسته بماند، آنچه در اخبار فردا می‌شنوند، دیگر صدای موسیقی کافه‌ها نخواهد بود بلکه این آسیبهای اجتماعی است که در صدر خبرها جلوه گر خواهد شد.

@ardabilnote
Forwarded from یادداشت
بازی مافیا در اردبیل

محمد زینالی اُناری

این روزها شاهد مواجهه برخی نهادها و برخی کنشگران فرهنگی با کافه های مدرن اردبیل یا همان کافی شاپ سابق هستیم. تا کنون خبر اقدامی مشابه قم و تهران در این خصوص به گوش نخورده اما به نظر می رسد که برنامه خزنده ای در خصوص مکان هایی که نسل جوان ارتباط صمیمی و افقی دارد مد نظر جریان راست محافظه کار است که روز به روز در اردبیل قدرت بیشتری به دست می گیرد. لذا توجه به این موضوع از موضع جامعه شناسی سیاسی حائز اهمیت است.

تحلیل های ژیل دولوز درباره ی روابط افقی جامعه که نسبتی با ریشه و تاریخ ندارد، بیشتر منعکس از وضع ساقه درختی مهاجران در اروپا و آمریکا و نسبت آن با کاتولیکسیسم و سوسیالیسم بوده که « ریزوم » یا روابط افقی را محمل اتحاد و انقلاب در جامعه اروپایی می دانست. ریزوم در برابر سرمایه داری و محافظه کاری آن در دادن قدرت به طبقات پایین و مهاجران شکل گرفته و در برابر هر گونه از محافظه کاری و اصالت طلبی شهروندان کشورهای اروپایی با انگ فاشیسم و نژادپرستی با آن مواجهه می کند تا روزی بتواند فردی مسلمان یا هندی را در قامت وزیر و شهردار لندن ببیند. در این حال محافظه کاری ایرانی در صد سال اخیر صرفا دو جریان شاهپرست پهلوی و سنت گرای اسلامی بوده و البته هر کدام در تولید بورژوازی اقتصادی منشعب از خود کوشیده اند و بعد از تصاحب قدرت هیچ نسبتی با حفظ انساب و حقوق شهروندان ایرانی پیدا نکرده و در نتیجه با اعتراضات مردمی مواجه شده اند.

در اردبیل سه دهه اخیر، در میان درگیری دو بورژوازی و گاه دلالان پول و ملک چون جزایری، زنجانی و ... با آن ها در کشور، طبقه اقتصادی خاصی با شعار سرمایه گذاری و اشتغال زایی و حمایت نمایندگان و مجریان سیاسی با ژست و پست منجی گرایانه شکل گرفته که جاپای سیاسی و طبقاتی آن ها با جانفشانی ذینفعان سیاسی شان به تدریج قوی تر و مستحکم تر می شود. به طوری که به تدریج مردم ساکن در اردبیل با کارفرمایان، بازار طلا و دلالان املاک بیگانه ای مواجه شده و در هر یک از جریان های سیاسی و انتخاباتی پس از مشارکت حذف و ازجریان زندگی و سیاست دلزده می شوند. طوری که اینک جوانان اردبیل به جای درس خواندن و مشارکت در ساخت صنعتی استان، به کارهای خرده پا و روزمزد چون رانندگی اسنپ، کافه و خرده فروشی در پاساژهای بی شمار می پردازند و این وضعیت هم در گرانی بی سابقه اجناس و املاک یا درآمد سرانه پایین مردم اردبیل و هم در آمار افت تحصیلی و سنجش تنبلی مردم اردبیل افشا شده است.

از این رو، ریزوم در اردبیل نه به عنوان مهاجران افغانی، عرب یا مصری بلکه از نسل جوانی بر می خیزد که از نسبت شهروندی شان در شهر سلب مالکیت شده تا در کافه های این شهر جمع شده و در بازی مافیا شرکت کنند. بازی مافیا به آن ها این مهارت را می دهد که در موقعیت های پیش رو از انتخابات، استخدام و غیره بتوانند چهره واقعی افرادی که ذیل عنوان جوان مومن انقلابی یا اصلاح طلب به قصد خدمت و تصاحب پست و منصب دارند، را بشناسند. از این رو طبیعی است که اصحاب و حواریون قلم به دست محافظ اقتدار محافظه کاران صنعتی و دلالان ارضی سعی کنند با شایعه افکنی و ایجاد هراس جلوی شکل گیری روابط افقی در کافه های مدرن را گرفته و در عوض حافظ منافع آپارتمان های تفریحی، کافه های قلیانی و غذاخوری های گران قیمت متجمل میزبان اشراف نوظهور باشند.

@ardabilnote
@thing
👍1
گنج زمین یا گنج خرد؟!

محمد زینالی اناری

«پسر اگر باهوش باشد، مال پدر به دردش نمی‌خورد. چون خودش بلد است ثروت بسازد. پسر اگر کودن باشد، مال پدر به دردش نمی‌خورد، چون بسرعت آن را به باد فنا خواهد داد.» این پند پدرانه از فرهنگ مردم اردبیل به یادگار مانده که به اهمیت هوش و عقل در تولید ثروت می‌پرداختند. ما وارث گنجی بزرگ از زمین و زیرزمین هستیم، اما نه بلوغی برای ساختن داریم و نه فرهنگی برای نگهداری آن. رئیس‌جمهور بارها گفته است «روی گنج نشسته‌ایم، ولی فقیریم». اما خود او و بسیاری از مدیران، به دلیل بی‌اعتنایی به علوم انسانی، گرفتار فیتیشیسم کالایی ‌اند — همان بت‌پرستی مدرنِ کالا که در آن شیء و ثروت جای اندیشه و معنا را می‌گیرد. در این نگاه، نفت و معدن و فولاد به خودی خود ارزش تلقی می‌شوند، نه به عنوان ابزاری برای تولید دانش، فناوری و زندگی بهتر.

مدرنیته خروج انسان از یتیمی به اندیشیدن و خردورزی بود، اما در کشوری که دانشگاه به حیاط خلوت سیاست بدل شده است، نهادهای اقتصادی درگیر رانت و پیمانکاری و اعتماد اجتماعی هر روز سست می‌شود، طبیعی است که گنج هم در آن معنای خود را بجای فرهنگ و اندیشه به تصاحب مال و کالا دهد . به‌جای تولید معنا و دانش، رقابت بر سر تصاحب منابع شکل گرفته است: دولت‌ها، بنیادها و قرارگاه‌ها بر سر پروژه‌های عمرانی با بخش خصوصی میجنگند، بانک‌های خصوصی و شبه‌دولتی بر سر رانت و خلق تورم رقابت می‌کنند؛ هر کس به طریقی دل مردم را می‌شکند، بیگانه جدا و دوست جدا!

در چنین ساختاری، سخن رئیس‌جمهور بازتاب ذهنی پیشامدرن است. ایران هنوز به هوش بالغانه ای که پدر اردبیلی از آن سخن می‌گفت نرسیده است. ایران هنوز مانند یتیمی است که چشمش را به اعانه‌ی مال پدر از زمین خسته ایران دوخته است. تفکر غالب بر سیاست و اقتصاد ما، تفکر فئودالی و پیشامدرن است — تفکری که در آن خارج قسمت تقسیم منافع روی زمین دیده می‌شود و نیروی ماهر و صاحب عقل و مهارت بعنوان باقی‌مانده و مازاد بنفع کشورهای پیشرفته دورریز می‌شود.

در غیبت عقل و عاقلان جشن غارت تفکر کودکانه در اشکال مختلف تداوم دارد: از تصاحب پیمان‌ها تا مصادره‌ای دارایی مردم در طرح‌هایی چون بانک آینده. احمد سیف می‌گفت در تاریخ ایران همیشه سه وزارتخانه داشته‌ایم: «وزارت غارت داخل»، «وزارت غارت داخل–خارج»، و «وزارت رفاه عمومی» که این آخری فقط در دوره‌هایی کوتاه از صفوی و ساسانی اندکی فعال بود. به تعبیر او، وزارت غارت داخل(که امروزه همان استخراج و فروش نفت و معادن است) همیشه پرکارترین نهاد تاریخ ما بوده است.

در مقابل، کشوری مانند ژاپن را اگر بنگریم، درمی‌یابیم گنج واقعی در زیرزمین نیست. ژاپن از خاک خود چیزی نمی‌کند، اما از ذهن مردمش بی‌وقفه تولید می‌کند. برندهایی مانند سونی ، فوجی و تویوتا حاصل توجه به بعد فرهنگی سرمایه و نه زمین و زیرزمین بوده؛ «ساخت ژاپن» به سرمایه نمادینی از فرهنگ و فکر بدل گشت که جهان را به تحسین وا داشته است. گنج آن کشور در عقل و سازماندهی نیروی کار نهفته است، نه در اعماق خاک. اما در ایران هنوز ثروت، با گودال و چاه و حفاری گره خورده است. ما به جای تولید، مصرف می‌کنیم و به جای اندیشه، تصاحب. به همین رو است که نیروی انسانی خلاق به مازاد جامعه ما تبدیل شده و اخراج یا فرار آن ها مایه تفاخر سوداگران ملک و پول است.

پدرم می‌گفت: مردم ایران در انقلاب ۵۷ فکر کردند ایران را به مثابه باغی از نظام شاهنشاهی گرفتند تا خود مالک آن باشند. اما اگر باغ به دست نامحرم و دزد بیفتد، درختانش می‌سوزد و دیگر میوه نمی‌دهد. ما باغ ایران را گرفتیم، اما هنوز باغبان نشده‌ایم. چشممان به زمین ترک خورده ایران است نه به میوه‌های باغ اندیشه. زمانی که ارزش را از خاک می‌گیریم و نه از خرد، گنج ما به فقر می‌انجامد. فقیر مانده ایم چون نقشه گنج را اشتباهی می‌زدیم و به جای اتکا روی فرهنگ، خانه اندیشمندان را می‌بندیم. در واقع زاکانی و پزشکیان دو قولنامه از یک زمین اند.

@thing
👍4❤1
Forwarded from یادداشت
بالیغلی چای یعنی وجود، یعنی زندگی

محمد زینالی اناری

وقتی از کنار بالیغلی چای می‌گذرم، می‌پرسم چگونه به جایی رسیدیم که رودخانه را نه به‌عنوان بخشی از زندگی، بلکه به‌عنوان مانعی در مسیر پروژه‌ها می‌بینیم. گویی این جریان آرام آب، که سال‌های طولانی در سکوت شهر را می‌پیمود، باید خود را با شتاب و اضطراب برنامه‌هایی هماهنگ کند که کمتر به زندگی مردم و بیشتر به توسعه می‌اندیشند. هر بار که نقشه‌های توسعه‌ای را می‌بینم که می‌خواهند بستر طبیعی این رود را دگرگون کنند، احساس می‌کنم رابطه‌مان با جهان ترک برداشته است؛ نه فقط رابطه‌ای زیست‌محیطی، بلکه رابطه‌ای فرهنگی.

بالیغلی چای برای من فقط یک مسیر آب نیست؛ بخشی از فهم من از سکونت است. انسان تا زمانی که جهان را صرفاً مجموعه‌ای از اشیا قابل مصرف ببیند، نمی‌تواند در آن آرام بگیرد. وقتی بالیغلی را به‌جای پناهی برای تنفس شهر، «فضای قابل تصرف» می‌بینند، این فقط نوع نگاه به طبیعت نیست؛ نوع نگاه به خود ماست. ما نیز در همین منطق به موجوداتی بدل می‌شویم که باید در میان دیوارهای بلند، بزرگراه‌های شتاب‌زده و تصمیمات ناهماهنگ جا بگیریم و ادامه دهیم. اما اگر شهر خانهٔ ما باشد، نمی‌تواند بدن و ادراک ما را از جهان جدا کند. ما با لمس آب، با مه صبحگاهی، با بوی خاک نم‌زده و صدای پرندگان، بخشی از معنا را تجربه می‌کنیم. اگر این تجربه حذف شود، بخشی از خودمان حذف می‌شود.

در زندگی روزمرهٔ اردبیل این حذف را هر روز می‌بینیم: خیابان‌هایی که بیش از ظرفیت‌شان پر می‌شوند، خانه‌هایی که ساخته می‌شوند اما ساکنی ندارند، محله‌هایی که نفس نمی‌کشند، پروژه‌هایی که بدون نیاز واقعی روی هم انباشته می‌شوند. این نشانهٔ نوعی شتاب‌زدگی است که می‌خواهد بر جهان مسلط شود، بی‌آن‌که لحظه‌ای درنگ کند و بشنود که این جهان چه می‌گوید. بالیغلوچای، در این میان، آخرین دیالوگِ باز بین انسان و طبیعت است؛ دیالوگی که هر روز بیشتر زیر فشار تصمیم‌هایی گم می‌شود که می‌خواهند سکوت رود را با صدای ماشین جایگزین کنند. اما سکوت رود سکوتی خالی نیست؛ حامل خاطرهٔ جمعی، امکان آرامش و بخشی از ادراک ما از زندگی است.

غالباً در شیوهٔ تصمیم‌گیری دربارهٔ رودخانه‌ها و فضاهای طبیعی، نوعی نگاه مالکیتی عمل می‌کند: طبیعت باید کنترل شود، مهار شود، بهره‌برداری شود، و نهایتاً در شکل پروژه‌های «نمایشی» ظاهر شود. اما این نگاه همان منطقی است که در روابط انسانی نیز شکاف ایجاد می‌کند: منطقی که به جای همزیستی، برتری می‌طلبد؛ به جای گوش‌دادن، تحمیل می‌کند؛ و به جای مراقبت، تصرف را اصل می‌گیرد. اگر طبیعت را همچون یکی از اعضای خانه ببینیم، نه موضوعی برای فرمان‌دادن، آن‌گاه حفاظت از رودخانه نه یک وظیفهٔ اخلاقی، بلکه یک سبک زندگی خواهد بود. مراقبت از رودخانه، به ما یادآوری می‌کند که جهان نه میدان قدرت، که مجالی برای تعامل و احساس معناست.

بالیغلی چای امروز آینهٔ رابطهٔ ما با خودمان است. هر تصمیم نادرست دربارهٔ آن بر زندگی ما بازتاب می‌یابد: بر سلامت روان، بر کیفیت هوای شهر، بر گردش روزمره، بر خاطرات جمعی، بر حس تعلق. اگر این رودخانه تخریب شود، ما نه فقط طبیعتی را از دست می‌دهیم، بلکه بخشی از امکان زیستن را نیز فرو می‌ریزیم. رابطهٔ سالم با رودخانه یعنی ایستادن در برابر این توهم که توسعه می‌تواند جدا از انسان و بدن و حس او پیش برود. یعنی گفتن این‌که شهر بدون جایی برای تنفس، خود را از درون خالی می‌کند؛ همچنان‌که ساختمان‌های خالی، خیابان‌های پرازدحام و جوانان بی‌افق نشانه‌های همین گسست‌اند.

به عنوان کسی که سال‌ها در کنار این رود قدم زده‌ام، لازم نمیدانم کارکرد بالیغلی چای را اثبات کنم، بلکه میگویم چه می‌شود اگر نباشد؟ اگر بالیغلی چای نباشد، چه چیزی جای آن را پر می‌کند؟ نه پروژه‌ها، نه دیوارها، نه پیاده‌راه‌های بی‌روح. بالیغلی چای سالها اردبیل را قابل زیست می‌کرد: امکان مکث، لمس، دیدن، شنیدن و در جهان آرام گرفتن. این امکان با هیچ سازه‌ای جایگزین نخواهد شد؛ زیرا بخشی از تجربهٔ تاریخی «بدن» ماست، نه بخشی از محاسبات اقتصادی.

نسبت ما با بالیغلی چای، نسبت ما با آیندهٔ اردبیل است. اگر مراقبت کنیم، در حقیقت از لحظاتی محافظت کرده‌ایم که در آن انسان می‌تواند به‌جای تسلط بر جهان، با جهان در تعامل باشد. این تعامل همان چیزی است که این شهر را از گذشته زنده نگه داشته بود. اگر این رودخانه بماند، اردبیل می‌تواند همواره نفس بکشد؛ چگونگی زندگی را نه در ازدحام و شتاب، که در پیوند با طبیعت معنا دهد. و اگر ما این پیوند را پاس بداریم، شاید بتوانیم آینده‌ای بسازیم که در آن انسان و رود، نه دشمن و نه بیگانه، بلکه همراهان یک زندگی مشترک باشند.

@ardabilnote
👍1
فقدان و ترومای طبیعت
محمد زینالی اُناری

آیا خشم طبیعت که امروز ما را گرفته راز است یا اسطوره؟ چنین می نماید که اسرار طبیعت سراسر غیرقابل فهم و گشایش باشد. اما واقعیت این است که برخی از این واکنش ها مثل قحطی آب و رانش زمین که امروز می بینیم نه خشم طبیعت بلکه نتیجه حل مسئله عقب ماندگی کشور است. مسئله ای که از مقایسه وضعیت ایران با پیشرفت روسیه و پاریس از زمان عباس میرزا و ناصرالدین شاه شروع شده که بعدها با تبیین روشنفکران ایرانی و اصل 4 ترومن به پاسخ توسعه رسید.

حل مسئله ای که «توسعه» نام گرفته است. سیاستگذاران آن زمان، حل مسئله ای ناقص و اشتباه پیشنهاد کردند و پاسخ پس از 85 سال غلط از آب در آمد. توسعه که به نظر می آمد راه رسیدن به سعادت، خوشبختی و رفاه باشد، امروز سر از آلودگی هوا، قحطی آب، رانش زمین، ترافیک، نابرابری و اکثریت زیر خط فقر در آورده است.
جوان امروزی از ما می پرسد که باید تا قطحی می کشاندید که بفهمید توسعه پاسخ غلطی به مسئله عقب ماندگی ایرانی بوده است؟ در حالی که در وسط همین قحطی هم بسیاری از برنامه های کج و معوج پشت نوبت افتتاح هستند. چه کسی فهمیده که پاسخ سیاستگذاران به مسئله عقب ماندگی غلط بوده؟

واقعیت این است که امر مسلط «توسعه» بر تداوم مسیر تسلط خود ادامه می دهد و هیچ اعتنایی به زیانکاری های خود ندارد. اگر سیلی محکمی به صورت وی نخورد، نه به دستورات نظام سیاسی و نه به صدای معترضان جامعه توجهی نمی کنند. مسئله مهمتر این است که « عاملان توسعه » نمی دانند که با این برنامه¬های غلط و اشتباه، چیزی در حال نابودی است و آن طبیعت/انسان است. مسیر آن¬ها به جای بهشت، سر از جهنم ترافیک، دود و بی¬آبی تهران و تداوم آن برای سایر شهرها در می آورد و تا همه شهرها را دقیقاً به این صورت ویران نکنند، ول کن معامله نیستند. متأسفانه فقدان طبیعت پس از 85 سال هنوز هم نزد « عاملان توسعه » حس نمی¬شود.

بر خلاف ترس و ترومای دود، آب، رانش و زلزله احتمالی، که در طبیعت شکل گرفته و به صورت هشدار دهنده ای بر ما ظاهر می شود و تحت فشار قرار داده است، فقدان «طبیعت/انسان» درک نمی شود. پدیده ای که با درد و ترس و التهاب ظاهر شده و فرصتی به ما نمی دهد که بفهمیم چه اتفاقی افتاده است. یعنی ما به همین وضع مرسوم جامعه عادت کرده ایم و احساس نمی کنیم که منظره بیرون پنجره گم شده،
انس و الفت داخل شهر گم شده
آرامش زندگی مان گم شده
هوای پاک شهرمان گم شده
صمیمیت با همسایگان مان گم شده
سنت های اخلاقی و رسوم مان گم شده
احساس امنیت مان گم شده
انگار بهشتی داشتیم که اصلاً متوجهش نبودیم و امروز که نیست می توانیم فهمیم که آن بهشت ما گم شده

از یک زندگی ساده، بی ریا و بی تکلف راه افتادیم به دنبال منظره های پاریس، عشق و حال لس انجلس و جشن های رسانه ای شده ماهواره اما در نهایت از یک کارناوال کثیف شبیه به بمبئی تصویر شده در فیلم های قدیمی هندی سر در آوردیم. ولی چون در مرور زمان اتفاق افتاده، هنوز درکی از این فقدان نداریم. تروما را به طور ملموس لمس می کنیم ولی نمی دانیم این تروما ناشی از چیست؟

نوبت فهمیدن و تعقل که می رسد، چون به ضرر بازار شلوغ فعالیت های موسوم به توسعه است، عاملان توسعه برنامه های شادی به صورت جشن و سیرک پیشنهاد می کنند تا در جامعه غفلت جایگزین آگاهی شود. انگار این فهم و تعقل نباید شکل بگیرد. ما نباید منشأ این ترس و اضطراب را بدانیم. نباید بدانیم که دو روی یک طبیعت/انسان و به بیان هایدگر دازاین ما گم شده است. اگرچه جامعه ایران خالی از آگاهی نیست؛ هر از چندگاهی فردی صدایش در می آید که بلافاصله باید از گردونه صداها حذف شود تا عوامل توسعه بتوانند در این دروغ دسته جمعی همه را سرگرم کنند.

چگونه می توان درک خوبی از توسعه داشته و آن را که به صورت شرّ و عامل رنج بر طبیعت/انسان ایرانی ظاهر شده از این قصور تبرئه کرد؟ عمل محقق شده از توسعه ما را ویران کرده و عاملان آن، ما را از آگاهی این ویرانی باز می دارند. هر روز بسیاری از مردم در اثر فقر، بیماری و آلودگی شهرها از چرخه زندگی کنار می روند ولی عاملان توسعه برای همین هم دنبال طرح های جدید و پیوست های جدیدند. بازارها افراشته و شهرک های صنعتی انباشته می شوند. اما آن چه این شرارت را توضیح می دهد، نه کثرت برنامه های شادی، کلیپ های جوک و خنده، بلکه افزایش تعداد فقرا و کاهش سطح تحصیلات در جامعه ایرانی است؛ چه توضیحی از این واضح و چه تفسیری از این گویاتر؟!

@thing
👏2
Forwarded from یادداشت
سخنانی به مناسبت روز جامعه شناسی در اردبیل 1404

محمد زینالی اناری
اردبیلِ دوره فئودالیسم دارای دو طبقه ارباب و رعیت بوده ولی در گیر و دار تحولات نهادی برخاسته از دوران صفویه، بازار در آن متولد شده و همزمان با آشنایی با ارزش های مدرن و تحولات مشروطه، کسبه اردبیل بر ساختار طبقاتی حاکم و اربابان آن دوره شورش کرده ولی در همین گیر و دار به دلیل حکومتمندی ضعیف در اردبیل، به هرج و مرج کشیده شده است. از آن زمان تا کنون، صد سال شاهد بروکراسی مدرن شده ایم، اما همواره بازار و امروز می بینیم انجمن بازار یا انجمن اربابان و صرافان و در پشت سر آن سرمایه گذارن و سرمایه داران سردمدار لیست و فهرست های سیاسی و تصدیگری بر کارکردهای جامعه است. از سی سال پیش هم دانشگاهِ مادر اردبیل متولد شده اما عملاً به دانشگاهی بدل شده که گروه فلسفه در آن بی معنی، بی ارزش و فاقد قدرت است. به بیان دیگر، اردبیل یک میدان قدرت شاعرانه برای عمل سیاسی بوده، والیان آن، بازاریان، آشوبگران و حتی بروکراتهای متأخر آن منجمله پزشکان و معلمان شاعر بودند که ناگهان با ساختمانی به نام دانشگاه مواجه شده است.

با گشایش دانشگاه به عنوان نهاد عقلانیت انتظار بود زبانی مستدل در عرصه اجتماعی اردبیل متولد شود. در سفر اخیر آقای ربیعی که ایشان به جای تشکیل و حضور در چنین مراسمی به کافۀ شاعران رفت، دیدیم که هنوز آن نهاد قدرت سنتی در اردبیل نفس گیرایی دارد و حتی دولت مدعی اصلاحات و مشاوران جامعه شناس همان روایت سنتی اردبیل را به رسمیت می شناسد نه زبان مستدل فلسفه و روایت پسادانشگاهی آن. سایر دانشگاه های استان بیشتر نمود آموزشکده های مدرنیته بدقواره ایرانی اند، اما دانشگاه محقق اردبیلی که به نظر می رسد دارای استاد فلسفه، عرفان، علوم سیاسی و جامعه شناسی به بیان کانت، پارسونز و بوردیو است نهادی است برای تحول اما همچنان در برابر رشته های فنی، پزشکی و حتی نظام باورهای سنتی و خرافی اردبیل که ذیل ید قدرت ملاکان، بازاریان و آشوبگران قرار گرفته اند، ضعیف است.

در این شهر هر کسی به مدد ریشه ادبی آن، تخیل سیاسی و نگاهی کلی به جامعه دارد و درباره ارزش های اخلاقی و تحولات جامعه صحبت می کند و غالباً شاعرانه، توأم با نومیدی و تزریق بی تفاوتی. حتی جامعه شناسان دانشگاه محقق هم به دنبال همین نگاه ها افتاده و کتابهایشان از آسیب های اجتماعی که ذیل پارادایم نوداروینی و کنترل حکومتی طبقات محروم است، صحبت می کند. در گروه فلسفه یا رشته های فلسفی که جامعه شناسی هم ذیل آن است، نه شعر اردبیل، نه قدرت و طبقات اجتماعی اردبیل مورد بحث قرار می گیرند. جامعه شناسی رشته ای فلسفی است که تحولات روح جهانی و به تعبیر هگل، وبر و باومن روح جزئی و عرض اندام جامعه محلی و ارزشهای اخلاقی آن را مورد توجه قرار می دهد. اما نه به آن صورت که مثل پزشکی در خدمت جراحی جامعه باشد، بلکه بنا است جامعه شناس به قول دکتر قانعی راد با درکی عمیق از تحولات جامعه خود بتواند به شناخت بهتر جامعه آن هم نه برای دولت و حاکمیت که نگاه پزشکی به جامعه و طبقات زیرین آن دارد، بلکه برای آگاهی عمیق و امکان خلق گفتگوی مستدل در جامعه کمک کند.

این رسالت از منظر ضرورت بازنمایی جامعه شناسی برای بسط ارزش های اخلاقی است تا طبقات ضعیف اسیر قدرت مالکان نباشند و از سوی دیگر، با طرح اندازی های شاعرانه آشوبگران اسیر هرج و مرج فکری و خشونت نمادین نشوند. خشونتی که از سوی سرآمدان قدرت قصد دارد با پرولتاریزه کردن و اتمیزه کردن آحاد جامعه، آن را ذیل سیطره قدرت خود نگه داشته و با بستن و هدایت تخیل اجتماعی و تجسم فضایی مردم و سلب مالکیت سیاسی، بر جامعه محلی حاکمیت داشته باشد. لذا رسالت جامعه شناسی نه برانگیختن مسئولیت اجتماعی به عنوان یک شور درونی، بلکه بیدار کردن احساس مالکیت اجتماعی به عنوان یک حق فراموش شده مردم شهر اردبیل است.

@thing
❤3
بحران جمعیت یا انجماد احساسی؟ ص 1 از 2

محمد زینالی اُناری
در سنت روان‌کاوی کلاسیک، احساس به‌منزله‌ی جنبش‌های درونیِ روانِ فرد فهم می‌شد؛ چیزی در ژرفای ناخودآگاه. اما پس از فروید و لکان، روان‌کاوی از قلمرو بالینی به قلمرو فرهنگی و اجتماعی گسترش یافت. در این خوانشِ پسافرویدی، احساس دیگر نه صرفاً تجربه‌ی شخصی، بلکه محصولی از زبان، تربیت، و ساختار اجتماعی است. همان‌گونه که لکان می‌گفت: «ناخودآگاه ساختاری چون زبان دارد»؛ یعنی حتی آنچه عمیقاً درون ماست، پیشاپیش به واسطه‌ی زبان و قدرت شکل گرفته است. جامعه‌شناسی احساسات، با بهره‌گیری از همین درک، نشان می‌دهد که نظام عاطفیِ هر جامعه تابع قواعدی تاریخی و نهادی است: چه احساسی مجاز است، چه احساسی شرم‌آور است، و کدام احساس باید پنهان بماند.

در این میان، جامعه‌شناسی ادبیات با مفهوم «ساختار احساس» (ریموند ویلیامز) نشان می‌دهد که ادبیات، تماشاگر این نظم نیست، بلکه یکی از صحنه‌های اصلیِ تولید و بازتاب آن است. رمان، شعر و سینما، زبان‌هایی هستند که از خلال آن‌ها جامعه احساساتش را به خود بازمی‌نمایاند. به تعبیر اوا ایلوز، «فرهنگ معاصر، احساسی است نه چون احساسات را می‌شناسد، بلکه چون آن‌ها را مدیریت می‌کند». ادبیات و رسانه در هر جامعه همان کار ناخودآگاه جمعی را می‌کنند: آشکار کردن آنچه گفته نمی‌شود، یا برعکس، بازتولید همان چیزی که باید احساس شود.

در ایران، این رویکرد هنوز درک نشده و احساسات جمعی به صورت هرج و مرجی و آشفته بازار است. چرا که احساسات عمدتاً یا در قلمرو اخلاق فردی تعریف می‌شوند («باید صبور بود»، «نباید خشمگین شد») یا در قلمرو روان‌درمانی فردی. در حالی‌که جامعه‌شناسی احساسات می‌گوید: احساس، نه خیر است و نه شر، بلکه نشانه‌ی یک ساختار اجتماعی است. اگر در جامعه‌ای ترس و احتیاط غالب‌اند، به‌معنای ضعف روانی مردم نیست؛ بلکه دلالت بر ساختاری دارد که در آن احساسات به محض بروز با خطر مواجه می‌شوند.

در جوامع دیگر، پس از دوره‌های سرکوب سیاسی و عاطفی، بازسازی نظام احساس از مسیر فرهنگ و آموزش آغاز شد. در کره‌ی جنوبی پس از دهه‌ی ۱۹۸۰، دولت و جامعه‌ی مدنی برنامه‌های «درمان جمعی» از طریق ادبیات، سینما، و آموزش عاطفی در مدارس به راه انداختند؛ سینمای آن کشور از ملودرام خانوادگی به نقد عاطفیِ نظام کار و طبقه رسید. (از Oldboy تا Parasite). در آلمان پس از جنگ جهانی دوم، پروژه‌ی Vergangenheitsbewältigung (پرداختن به گذشته) نه فقط سیاسی بلکه عاطفی بود: ملت باید یاد می‌گرفت چگونه احساس گناه، خشم و شرم را بازشناسی کند تا به توان همدلی برسد. در شیلی، آرژانتین و اروپای شرقی نیز، ادبیات و هنر نقش مهمی در احیای «احساس جمعیِ از دست‌رفته» داشتند؛ جامعه دوباره یاد گرفت احساس کند، چون به خود اجازه داد روایت کند. به این صورت قرن بیست به ژانر نوستالژی در موسیقی، فیلم، ادبیات و معماری تبدیل شد.

اما در ایران، ساختار تربیتی و سیاسی طی دهه‌های اخیر، احساس را در سطح خانواده و نهادهای آموزشی به حوزه‌ی خطر تبعید کرده است. آموزش رسمی، انضباط‌محور و فاقد سواد عاطفی است؛ در حالی‌که رسانه‌ها احساسات را یا به مصرف تبلیغاتی درمی‌آورند یا به سطح طنز فروکاهیده‌اند. رادیوتلویزیون از یک پدیده جمعی به حد بولتن سیاسی فروکاهیده و همه شبکه های رادیو در حال موعظه‌اند. سینمای اجتماعی، در بهترین حالت، ناظرِ خستگی، زوال، مقاومت و گریز است نه بازگوی شجاعانه و جمعی احساس و فراخوانی جامعه به زندگی و شور! به این ترتیب، جامعه‌ای شکل گرفته که در آن احساس هزینه دارد و خشم، عشق یا اندوه فقط وقتی مجاز است که بی‌اثر، بی‌خطر و در واقع بی‌احساس باشد. در چنین ساختاری، فروپاشی سرمایه‌ی اجتماعی و گسترش بی‌اعتمادی، چهره‌ی سیاسیِ همان بحران احساسی است. احساسات مردم نه مرده‌ و نه فاسد شده‌؛ بلکه از شکل طبیعی خود جدا شده‌اند. در واقع، جامعه در وضعیت «احساسات منجمد» به سر می‌برد: عشق به تأخیر افتاده، خشم به شوخی بدل شده، شور جمعی به اعتیاد منتهی و همدلی جای خود را به خستگی داده است. این نه بحران اخلاقی بلکه بحران ساختاری است، همان‌گونه که جامعه‌شناسان احساس می‌گویند: «احساسات بیمار، از نهادهای بیمار می‌آیند».

برای خواندن ادامه مطلب به ص 2 از 2 بروید

@thing
❤2
بحران جمعیت یا انجماد احساسی؟ ص 2 از 2

محمد زینالی اُناری
در حالی که هنوز نظام سانسور دوره ساواک به جای مانده و اجازه بروز احساسات و رونق ادبیات به صورت خاطره جمعی و شکل‌گیری کارناوال‌هایی با عاملیت خود جامعه داده نمی‌شود، انواع ژانرهای شوخی، هزل، جفنگ و بی‌معنای در موسیقی، تلویزیون و شبکه‌های اجتماعی شکل می‌گیرد. راه خروج از این چرخه، بازسازی نهادهای احساس است — یعنی آموزش، کتاب، رسانه و هنرهایی که بتوانند گفت‌وگو، شفقت، و درک متقابل را تمرین دهند جدی گرفته شوند. دوباره به جامعه فرصت داده شود که احساس کند، نه فقط برای خود، بلکه حتی در پیوند با دیگران. و این ممکن نیست مگر آن‌که ساختار قدرت بپذیرد که موسیقی، ادبیات و فیلم، دشمن نظم نیستند که باید با مجوز وسواس‌گونه‌ی آلبوم، کتاب، اکران و کنسرت آن را کنترل کرد؛ بلکه جوهر زندگی جمعی‌اند.

آنچه امروز در ایران دیده می‌شود، میراث اجتماعیِ شومِ خشمی ساختاری است که احساس را سال‌ها در پستو نگه داشته و با وسواس‌های عجیب و غریب، سانسور و ممانعت از برنامه‌های جمعی، جشن‌های مردمی و موسیقی خیابانی، میادین شهرها، سالن‌های گفتگو و انجمن‌های مردمی را با مجوز و نظارت‌های سخت‌گیرانه کنترل می‌نماید. اگر امروز در جامعه ایرانی بی‌حسّی، بی‌تفاوتی و قساوت قلب می‌بینیم یا به جای ادب، تواضع و فضیلت، شاهد شوخی، هزل و مسخرگی هستیم و اگر افت سرمایه اجتماعی و فردی‌شدن به خودشیفتگی و دیگرگریزی و موجبات ترس از عشق و خانواده و والدگری گشته و به کاهش جمعیت منجر شده، نتیجه انسداد طولانی مدت شاهرگ‌های احساس جامعه در سایه وسواس، توهم توطئه و کنترل افراطی بوده است. ساختاری که موجب انجماد احساسات جامعه شده و به ادبیات و موسیقی از دل خود جامعه فرصت ظهور و بروز نداده، اینک با مشکل جمعیت، بیمه و مخاطرات زیست محیطی مواجه شده است، به تعبیر قدیمی: آن‌که باد می‌کارد، طوفان درو می‌کند.

@thing
❤3
نکته: جامعه شناسی تجربه pinned «بحران جمعیت یا انجماد احساسی؟ ص 1 از 2 محمد زینالی اُناری در سنت روان‌کاوی کلاسیک، احساس به‌منزله‌ی جنبش‌های درونیِ روانِ فرد فهم می‌شد؛ چیزی در ژرفای ناخودآگاه. اما پس از فروید و لکان، روان‌کاوی از قلمرو بالینی به قلمرو فرهنگی و اجتماعی گسترش یافت. در…»
کلاس از «مدرسه»، چوب از «مکتب»

این عکس را چند هفته پیش از مدرسه‌ای بر سنگ خود غلطیده گرفتم. جایی که می‌توانست رویاهای شیرین و «آرزوهای بزرگ» را بیافریند، به نمادی از سرگردانی زندگی امروز ما تبدیل شده بود؛ سرد و ساکت، ویران و خلوت. این روزها، علاوه بر این که خبر افت تحصیلی را می‌شنویم و جز تغییر وزیران و مدیران و شعارهای بی‌ربط چیزی نمی‌شنویم، صدای دیگری هم از نسل‌های جدید که به آن عنوان سومین پارامتر معادله‌ی چند مجهولی را نسبت می‌دهند؛ صدای دلزدگی اززندگی، صدای اعتراض به بزرگسالان و بالاخره صدای خداحافظی از #مدرسه. صدایی که هیچ کس نمی‌‌شنود.

ادامه مطلب
👇👇👇👇👇👇

@thing
کلاس از «مدرسه»، چوب از «مکتب»

محمد زینالی اناری

مدرسه در ایران همیشه نمادی از ورود علم و دانش مدرن به جامعه بوده است، اما تجربه واقعی آن نشان می‌دهد که متأسفانه این نهاد جدید با سنت‌های رایج یاد دادن و ذهنیت اجتماعی پیشین ما همخوانی نداشت و به چیزی قالبی، سخت، سرد و ساکن تبدیل شد. ازآن‌جایی که ذهنیت ایرانی در زمان آشنایی با مدرسه به عنوان مظهر یادگیری در نظم مدرن درگیر استبداد، قلدری، به تعبیر حسن قاضی مرادی «خودمداری» و به غلط انداختن دیگران بود، آنچه به عنوان «مدرسه» در ایران تأسیس شد، در سطح ظاهر و ساختمان بود، اما تجربه زیسته‌ی دانش‌آموز در این نهاد از اعتراض به چوب الف در زمان پهلوی تا خوشحالی از تعطیلی آن در دهه‌های اخیر نشان می‌دهد که ما یک نام بدون معنا بر آن نهاده‌ایم.

ما سیستم آموزشی و علم مدرن را از غرب آوردیم: کتاب‌ها، کلاس‌ها و کتابخانه‌های آموزشی امّا همچنین روش‌ها و ابزار تنبیهی مکتب‌خانه‌ای را حفظ کردند. چوب و فلک، کتک، نگاه‌های ترساننده و چشم غرّه‌ها، همه عناصر سنتی‌ای بودند که ریشه در نهاد استبداد و آموزش تنبیهی داشته و در مکتب‌خانه‌ها به کار می‌آمدند، اما با ذهنیت معلمان از تدریس جبارانه، به کلاس‌های جدید و با ذهنیت سیاستمداران از قانون قاهره به خیابان منتقل شد. در طی تجربه‌ای صدساله به اسم آموزش و پرورش ذهن و جان دانش‌آموز را آزردند و رابطه‌ی آنان با مدرسه و خیابان به عنوان عوامل ارزشی و انضباطی جامعه را تخریب کردند. مدرسه به جای فضایی برای رشد عقلانی و کنشگری نسل‌های جدید باشد، به یک صحنه‌ی ترس، انضباط و تنبیه تبدیل شود. تجربه‌ای که ذهن و بدن دانش‌آموز را محدود، تحقیر و به سکوت و انفعال سوق می‌داد. اما خیابان و اخلاق به جایی رعب‌آورتر و دهشتناک‌تر تبدیل شد. از این رو نه تنها از مدرسه فرار می‌کنند بلکه رویای فرار از شهر را هم دارند.

به جای آن که مدرسه حسیات و درک درونی و انتخاب ارزشی دانش‌آموز را به کار گرفته و امکان تجربه علم مستقیم و فهم انتقادی را پدید آورد، به او یاد داد بدون درک ارتباط آموزه‌های مدرسه در بازی و زندگی، با ترس و تزویر امتحان داده و ساعت‌های زندگی خود را زیر نگرانی و دلهره بکشد. نپرسد و ازبر کند، بدون تصنف و تحزّب کار کند و رأی بدهد. هر تلاش فرد برای یاد گرفتن و کنشگری با سازوکارهای ترساندن و تنبیه شدن و تبدیل شدن مدرسه و زندگی به پدیده‌های بی‌روح و سرد سرکوب شد. لذا شمار زیادی از آقااجازه‌ها و خانم‌اجازه‌ها به این صورت به جای این که افراد برای زندگی و تقویت جامعه آماده شوند، در دامن همان روحیه استبدادی که در قالب بازارهای سنتی قرار داشت، فرستادیم: دکان‌داری، اسنپ‌سواری، آرایشگری و دست‌فروشی که به نظر می‌رسد برای خیلی‌ها بد هم نشده 😢

@thing
👍2
1_23336262330.pdf
318.2 KB
جمعیت با دستور افزایش نمی‌یابد

صفحه اول روزنامه
مصاحبه با ۷ صبح، انتشار در ۱۰ دی ۱۴۰۴


دقیقا در زمانی که بخشی از حوزه اجتماعی کسور در حال برگزاری کارگاه های نصیحت گونه جوانی جمعیت هستند و برخی جامعه شناسان و روانشناسان در حال سبقت برای تدریس در این کارگاه ها هستند.

طبیعی هم هست وقتی وزیر ورزش و جوانان که با رای هشت هزار نفری بندرانزلی به مجلس رفته بود بعنوان وزیر انتخاب شود هر شوربایی را می تواند ابلاغ کند برای کارگاه آموزشی گذاشتن و هر نخودی در آن تدریس می‌کند.

@thing