#toponim #etimologiya

TAYPOQ – Farg‘ona viloyati Dang‘ara tumanidagi qishloq va mahalla nomi. O‘zbek tilida bu so‘z yapaloq, biroz yassiroq degan ma’noda ishlatiladi.

Agar relyefga nisbatan olinsa, yassi, tekis joydagi qishloq ma’nosida ishlatilgan bo‘lishi mumkin

@toponomik

​​#toponim #etimologiya

KAPADOKIYA

Kapadokiya - Turkiyaning Markaziy Anadoludagi tarixiy mintaqasi hisoblanadi. Kapadokiya nomi qadimgi forscha "Katpatuka" atamasidan kelib chiqqan bo'lib, "chiroyli otlar mamlakati" degan ma'noni anglatadi. Keyinchalik bu nom ellenizatsiya qilingan va "Kapadokiya" shaklini olgan.

Kapadokiya er. avv XVII-asrda Xettlarga borib taqaladigan boy va rang-barang tarixga ega. Keyinchalik Fors imperiyasi tarkibiga kirdi va oxir-oqibat Makedoniyalik Iskandar tomonidan bosib olindi. Rim va Vizantiya davrida Kapadokiya savdo va din chorrahasi sifatida muhim rol o'ynagan.

Mintaqa o'ziga xos landshafti bilan mashhur bo'lib, u yumshoq vulqon qoyalariga o'yilgan "peri baca"lari, qoya tuzilmalari va yer osti shaharlari bilan ajralib turadi. Ushbu qadimiy turar-joylar ilk masihiylar tomonidan ta'qiblardan qochish uchun ishlatilgan va Kapadokiya boy xristian tarixiga ega, ko'plab cherkovlar va monastirlar chiroyli freskalar bilan bezatilgan.

Zamonaviy davrda Kapadokiya o'zining noyob geologiyasi, havo sharlari va madaniy merosi bilan mashhur bo'lgan mashhur sayyohlik maskaniga aylandi. Uning tarixi, tabiiy go'zalligi va madaniy ahamiyati uni YuNESKOning Butunjahon merosi ob'ektiga aylantirib, butun dunyodan tashrif buyuruvchilarni o'ziga jalb qiladi.‌‌

@toponomik

​​#tarix

LUI PASTER

Lui Paster (1822-1895) fransuz kimyogari va mikrobiologi bo'lib, mikrobiologiya va emlash sohasidagi kashshof faoliyati bilan mashhur. Uning kashfiyotlari yuqumli kasalliklarni tushunishda inqilob yasadi va zamonaviy mikroblar nazariyasining rivojlanishiga olib keldi.

Ilk hayot va ta'lim: Lui Paster 1822-yil 27-dekabrda Fransiyaning Dole shahrida tug'ilgan. Keyinchalik Parijdagi nufuzli "École Normale Supérieure" universitetida tahsil oldi, u yerda fizika va kimyo fanlari doktori ilmiy darajasini oldi.

Kasallikning germ nazariyasi: Pasterning fanga qo'shgan eng muhim hissasi kasallikning mikrob nazariyasini ishlab chiqish edi. U bakteriyalar va viruslar kabi mikroorganizmlar kasalliklarning paydo bo'lishi uchun mas'ul ekanligini ko'rsatdi va o'z-o'zidan paydo bo'lish haqidagi hukmron e'tiqodni rad etdi.

Pasterizatsiya: 1864-yilda Paster bakteriyalarni o'ldirish va buzilishning oldini olish uchun sut va vino kabi suyuqliklarni dastlab isitishni keyin tezda sovutishni o'z ichiga olgan pasterizatsiya jarayonini ixtiro qildi. O'shandan beri bu usul oziq-ovqat va ichimliklar sanoatida standart amaliyotga aylandi.

Emlash: Pasterning emlash bo'yicha ishi ham mashhur. U quturish va kuydirgiga qarshi birinchi muvaffaqiyatli vaktsinalarni ishlab chiqdi, immunologiya sohasiga asos soldi va son-sanoqsiz odamlarning hayotini saqlab qoldi.

Ilmiy meros: Paster o'zining yangi kashfiyotlaridan tashqari, Parijdagi Paster institutiga asos soldi va bu institut ilmiy tadqiqot va tibbiy davolanish bo'yicha yetakchi markazga aylandi. Uning ta'siri tibbiyot va sog'liqni saqlashdan-qishloq xo'jaligi va oziq-ovqat xavfsizligigacha bo'lgan ko'plab fanlar bo'ylab seziladi.


@toponomik

#toponim #etimologiya

VODIL – Farg‘ona viloyatining Farg‘ona tumani markazi.

Ko‘pchilik “ochiq ko‘ngil” (vo-dil) deb ifodalasa, ba’zilar Vodil – “ko‘ngilni xush qiladigan, ko‘ngilni ochadigan” joy degan ma’noda, deb tushuntiradilar.
Ilmiy tadqiqotlarda arabcha “vodiy” so‘zi bilan bog‘lovchilar ham bor arabcha vodiy – soy, daryo so‘zidan kelib chiqqan bo‘lishi ham mumkin
(Qorayev, 1970).

Qishloq Shohimardonsoy darasi og‘zida joylashgan. Daryo shu daradan o‘tgach, “ochiqko‘ngillik” bilan ko‘plab joylarga suv beradi. Qishloq nomi ana shundan olingan deyishadi.

@toponomik

​​#tarix #art

PAVEL TRETYAKOV

Pavel Tretyakov (1832-1898) taniqli rus tadbirkori va filantropi bo'lib, Moskvadagi Tretyakov galereyasiga asos solganligi bilan mashhur bo'lgan.Galereya rus san'atining dunyodagi eng yirik muzeylaridan biri. Badavlat savdogar oilasida tug‘ilgan Tretyakov otasidan to‘qimachilik biznesini meros qilib oldi va muvaffaqiyatli tadbirkorga aylandi.

Tretyakovning san'atga bo'lgan ishtiyoqi uni 1850-yillarda to'plashni boshlagan rus rasmlarining keng to'plamini to'plashga olib keldi. Uning kollektsiyasi tez o'sib bordi va u zamonaviy rus rassomlarining asarlarini, shuningdek, 18-19-asrlarning eski asarlarini olishga e'tibor qaratdi. Tretyakov ayniqsa yosh va yangi ijodkorlarning ijodini targ'ib qilishdan manfaatdor edi va u Rossiyada san'atning muhim homiysiga aylandi.

1870-yilda Tretyakov o'zining butun san'at to'plami va uni joylashtirish uchun jamoat galereyasini qurish uchun mablag' bilan birga Moskva shahriga sovg'a qilishga qaror qildi. Tretyakov galereyasi 1892-yilda o'z eshiklarini ochdi va u o'sha paytdan boshlab, hozirgi kungacha rus san'atining keng qamrovli tadqiqotini namoyish etuvchi yirik madaniy muassasaga aylandi.

@toponomik

#toponim #etimologiya

XOSYON – mahalla va qishloq. Xorazm viloyati Qo‘shko‘pir tumani.

“Xosiyon” – forscha “xistyon” so‘zidan olingan bo‘lib, “tanlangan, saralangan” degan ma’noni ifodalaydi. Vaqtlar o‘tishi bilan mahalliy sheva vakillarining nutqida “xosyon” shaklida qo‘llanila boshlangan. Buni faqat dastlabki ma’lumot sifatida qarash lozim, chunki mazkur toponim bo‘yicha boshqacha yondashuvlar ham bor. Ular hozircha o‘z tasdig‘ini topmagan.

Aslida, Xosyon forscha “xos – ovul, qishloq, istehkom” va o‘zbekcha “yon –
tomon, chekka” so‘zlarining qo‘shilishidan hosil bo‘lib, “chekkadagi qishloq”ma’nosini ifodalaydi.

@toponomik

​​#kino

SALMON XON

Salmon Xon - hind kino aktyori, prodyuseri, qo'shiqchisi. U 1965-yil 27-dekabrda Hindistonning Madxya-Pradesh shtatidagi Indor shahrida tug‘ilgan. Uning otasi Salim Xon taniqli ssenarist bo'lgani uchun U kino sanoatida kuchli tajribaga ega bo‘lgan oilada tarbiyalandi.

Salmon Xon 1988-yilda "Biwi Xo To Aisi"-Xotin shunday bo'lishi kerak filmi bilan aktyorlik debyutini amalga oshiradi, biroq o'zining ikkinchi "Meyn Pyar Kiya"-Seni sevdim (1989) filmi bilan e'tirof va muvaffaqiyat qozongan, u o'sha yilning eng yuqori daromadli filmlaridan biriga aylangan. O'shandan beri u ko'plab muvaffaqiyatli Bollivud filmlarida suratga tushdi.

Salmon Xonning eng mashhur filmlari orasida "Hum Aapke Hain Koun..!"-Sen uchun kimman ?(1994), "Karan Arjun" (1995), "Bajrangi Bhaijaan" (2015) va "Sulton" (2016) kabi o‘nlab filmlar bor. U o'zining xarizmatik ekrandagi ishtiroki bilan tanilgan va o'zini hind kino sanoatidagi yetakchi aktyorlardan biri sifatida ko'rsatgan.

Salmon Xon aktyorlikdan tashqari Salman Khan Films (SKF) nomli prodyuserlik kompaniyasi bilan ham ishlab chiqarishga kirishgan. U ushbu bayroq ostida bir nechta muvaffaqiyatli filmlarni suratga olgan, jumladan, "Bajrangi Bhaijaan", "Tubelight" (2017) va "Notebook" (2019).

Salmon Xon kinodagi faoliyatidan tashqari turli xayriya ishlarida ham faol ishtirok etadi. U kam ta'minlanganlar uchun sog'liqni saqlash va ta'lim tashabbuslariga e'tibor qaratuvchi "Being Human Foundation" nomli notijorat tashkilotni boshqaradi. Jamg'arma, shuningdek, xayriya maqsadlarida mablag' to'plash uchun tovarlar sotadi.

Salmon Xon o‘z faoliyati davomida o‘ziga xos bahs-munozaralarga duch keldi, biroq hind kinosining eng nufuzli va mashhur shaxslaridan biri bo‘lib qolmoqda. Uning muxlislari uni ko'pincha "Bhaijaan" yoki "Sallu" deb atashadi va uunga bo'lgan sevgi va hayratlarini namoyish etadilar.

@toponomik

#toponim #etimologiya

ALVONJ – Buxoro shahrining guzari. Forscha alvonj – “arg‘umchoq”.Bu urug‘ning nomi mahallaliklarning mashg‘uloti bilan bog‘liq (О.А. Сухарева. Квартальная община Бухары. C. 74).

Tadqiqotchi M.M.Avezovning ma’lumotlariga ko‘ra, chaqaloqlar belanadigan maxsus boshpana (chaqaloqlar uyi)-alvonj deb ataladi. Buxoro viloyatining aksariyat hududlari (Vobkent, Qorako‘l, Jondor, Olot va boshqa tumanlar)da chaqaloqni beshikka emas, alvonj nomli tebranuvchi moslamaga belashadi. Shu moslamani yasash bilan shug‘ullanuvchi kishilar yashaydigan joy – Alvonj. Guzar u yerda yashovchi aholining kasbidan nom olgan.

@toponomik

#toponim #etimologiya

BADRAQJAP – Qoraqalpog‘iston Respublikasi Taxtako‘pir tumani hududidagi uzunligi 15 km bo‘lgan sug‘orish tarmog‘i.

U “Janadaryo” OFY aholisini suv bilan ta’minlaydi. U Quvonchjarmadan bo‘linib, Qorag‘ash va Marjanko‘l aholi punktlarining shimoliy qismidan oqib o‘tadi.

Hammamizga ma’lumki, tarixda XX asrning boshlarida yollanma ishchilar Batraklar deb atalgan bu sug‘orish tarmog‘ining qazilishida ham Batraklar qatnashgan va sug‘orish tarmog‘ining nomi shu nomdan kelib chiqqan

@toponomik

#toponim #etimologiya

BAMARDAK– Parkent tumanidagi qoya, Odamtosh ham deyiladi.

Bomardak – tojikchada Boboi mardak – “buva” degani. Qoya odam shaklida bo‘lgani uchun shunday atalgan. Kofirlar bosib kelganda bir qariya toshga aylanib qolgan ekan. Bu toponimiyada keng tarqalgan rivoyat.

@toponomik

#toponim #etimologiya

BARKAD//ABARKAD – o‘rta asrdagi shaharlardan birining nomi. Buzmajin rustog‘i (tumani)ning markazi.

Samarqanddan 4 farsax (28–32 kilometr) masofada joylashgan. Amir Temur davrida mazkur shahar o‘rnida Sheroz qal’asi qurilgan. V.L. Vyatkin Sheroz G‘azira qishlog‘ining (Jomboy tumani) shimoliy tomonida bo‘lgan, deb yozgan. Sheroz nomi XVII asrga qadar tarixiy manbalarda uchrab turadi.

Mahalliy aholi Misr nomi bilan ataladigan qadimiy qal’a xarobasini Sheroz qal’asining qoldig‘i, deb ko‘rsatishadi.

Barkat (keyinchalik Sheroz) shahri o‘rta asr tarixida muhim rol o‘ynagan. Arablar davrida ham, temuriylar davrida ham mazkur shahar nomi siyosiy voqealar munosabati bilan bir necha bor tilga olingan. Akademik Y.F. Buryakov Samarqanddan 30 km uzoqlikdagi masofada joylashgan G‘ishtlitepa yodgorligini (Bulung‘ur tumani) Barkat shahri xarobasi, deb yozadi. Bulung‘ur kanali bo‘yidagi Bolg‘alitepa yodgorligini esa Sheroz shahri, – deb izohlaydi.

Prof. Sh.S.Kamoliddin esa “Aborkat yoki Borkat shahrining qoldiqlari Samarqanddan shimoli-sharqdagi Oqtepametan qishlog‘i yonida joylashgan”,deydi (Ibn Xavkal. 2011:210).

Barkat nomi sug‘dcha “bar” – baland va “kat”– shahar, qishloq so‘zlaridan tashkil topgan bo‘lib, “Baland shahar yoki qishloq” ma’nosidadir. O‘rta asrlarda Buxoroda ham xuddi shu nomdagi qishloq bo‘lgan.

@toponomik

​​#noodatiy

UCHOLMAYDIGAN TO‘TIQUSH

KAKAPO,shuningdek, boyo'g'li to'tiqushi sifatida ham tanilgan, Yangi Zelandiyada yashaydigan yirik, ucha olmaydigan, tungi to'tiqushning yo'qolib ketish xavfi ostidagi turi. Bu dunyoda ucha olmaydigan yagona to'tiqushdir.

Kakapolar o'txo'r bo'lib, asosan mahalliy o'simliklar, mevalar, urug'lar va barglar bilan oziqlanadi. Kakapolar o'ziga xos shirin, shilimshiq hidi bilan mashhur bo'lib, ular muloqot qilish va juftlarini jalb qilish jarayonida undan foydalanadi

Kakaponing eng o'ziga xos xususiyatlaridan biri uning tabiiy yashash muhitida ajoyib kamuflyajni ta'minlaydigan yashil va jigarrang patlari tufayli o'rmon tagida o'zini kamuflyaj qilish qobiliyatidir.

Kakapolar bir paytlar Yangi Zelandiya boʻylab keng tarqalgan edi, ammo yashash joylarining buzilishi, kalamushlar, mushuklar va introduksiya qilingan turlarning yirtqichligi bundan tashqari, koʻpayish darajasining pastligi tufayli ularning soni keskin kamaydi. Natijada, endi ular jiddiy xavf ostida, faqat bir necha yuztani tashkil qiladi

Kakapo populyatsiyalarini himoya qilish va tiklash uchun tabiatni muhofaza qilish ishlari olib borilmoqda. Ushbu sa'y-harakatlar yirtqich hayvonlarni nazorat qilish, yashash joylarini tiklash va muvaffaqiyatli asirlarni ko'paytirish dasturini o'z ichiga oladi.


@toponomik

#toponim #etimologiya

PONOB – Buxoro viloyati Vobkent tumanidagi qishloq nomi. Qishloq
2006-yilga qadar Rabotipoyon deb atalgan. 2006-yil 27-dekabrda Ponob deb o‘zgartirilgan.

Qishloq nomi aslida Poyonob bo‘lsa kerak. Nom poyon va ob so‘zlaridan iborat. Apellativning birinchi komponenti – poyon so‘zi “joy, masofa va yo‘lning oxiri, etagi” degan ma’noni bildiradi. Sharq toponimiyasining bilimdoni E.M.Murzayevning ma’lumotlariga qaraganda, geografik apellativning ikkinchi komponenti – ob so‘zi esa forscha-tojikcha bo‘lib, “suv”, “daryo”, “kichik daryo” kabi ma’nolarni anglatadi. Bu fikrni bir qancha o‘zbek toponimist olimlari ham ma’qullaydilar.Demak, Poyonob – “daryoning quyi qismi”, “suvning etagi” degan ma’noni anglatadi.

@toponomik

#toponim #etimologiya

BUZUNDUVON – Buxoro viloyatining Vobkent tumanidagi qishloqning nomi.

Nomning etimologiyasi ma’lum emas. Bu nomni ikki xil talqin qilish mumkin:

1)toponim-aslida Buzurgdovon bo‘lishi mumkin. Toponim tarkibidagi buzurg so‘zi “katta”, “ulkan”, “yirik” degan ma’noni bildiradi. Ikkinchi komponenti – dovon so‘zi esa “Tog‘dan oshib o‘tish mumkin bo‘lgan joy” ma’nosidadir.

2)toponim-Buzuqdovon bo‘lishi ham mumkin. Toponimning birinchi komponenti – buzuq so‘zi “yurib bo‘lmaydigan, yiqilib tushadigan tik yonbag‘ir” ma’nosini bildiradi. Ikkinchi komponenti – dovon so‘zi esa “Tog‘dan oshib o‘tish mumkin bo‘lgan joy” ma’nosini anglatadi.

Demak, Buzuqduvon – “Tik yonbag‘irli dovon” deganidir.

@toponomik

#toponim #etimologiya

DABUSIYA – Samarqand viloyatining Narpay tumani. Zarafshon daryosining chap sohilidagi ulkan qal’a xarobasi.

Qal’a raboti 70 gektarni, shahristoni esa 22–23 gektarni tashkil qiladi.Shahar hukmdorini Dabusshoh deb ataganlar. Qal’a bir necha asrlar davomida viloyatning markazi bo‘lgan. Shahar xarobasida Imom Bahra ota maqbarasi (XVI asr) mavjud.

Dabus – “Temir qo‘rg‘on” ma’nosini bildiradi. Shahar mustahkam qurilgani
uchun shunday atalgan (Sanayev, 1996 : 14).

@toponomik

Hamma o‘z kanallarining bir yillik statistikalarini namoyish etyapti.Bizni kanal(cha)mizni statistikasi "yuqoriligi" uchun biz namoyish qilmaymiz 😁

​​#tarix

MESSINA ZILZILASI

1908-yilgi Messina zilzilasi, shuningdek, 1908-yilgi Buyuk zilzila sifatida ham tanilgan, Italiya janubidagi Messina, Sitsiliya va Reggio-Kalabriya mintaqalarida sodir bo'lgan halokatli tabiiy ofat edi.Zilzila sababi-tektonik plita yoriqlarini bir biri bilan to‘qnashishi deb izohlangan.U 1908-yil 28-dekabrda mahalliy vaqt bilan taxminan 5:20 da sodir bo‘lgan va magnitudasi Rixter shkalasi bo‘yicha 7,1 dan 7,5 gacha bo‘lgan.

Zilzila keng ko'lamli vayronagarchiliklarga olib keldi, ko'plab binolar va inshootlar qulab tushdi va natijada taxminan 70,000 dan 80 000 gacha odamlar halok bo'ldi. Vayronagarchilik ko‘lami va o‘sha paytda qutqaruv ishlari tashkillashtirilmagani sababli qurbonlarning aniq soni noma’lum.

Seysmik hodisa Sunamini keltirib chiqardi, bu vayronagarchilikni yanada kuchaytirdi, ayniqsa qirg'oqbo'yi hududlarida. Sunami to'lqinlari balandligi 40 futgacha yetdi va butun qirg‘oqbo‘yi hududlarini qamrab oldi, bu esa zararni kattalashishiga olib keldi.

Xalqaro hamjamiyat turli mamlakatlar va tashkilotlar tomonidan muvofiqlashtirilgan yordam harakatlari bilan jabrlangan mintaqaga yordam bilan javob berdi. Tabiiy ofat, shuningdek, zilzilaga qarshi muhandislik va tabiiy ofatlarga tayyorgarlik ko'rish sohasidagi yutuqlarga turtki bo'ldi, chunki u kelajakdagi zilzilalar ta'sirini yumshatish uchun kuchli qurilish qoidalari va infratuzilmasiga ehtiyoj borligini ta'kidladi.

@toponomik

#toponim #etimologiya

CHIG‘ANOQ – Namangan viloyatining Pop tumanidagi qishloq nomi.

Chig‘anoq so‘zi ko‘p ma’noli bo‘lib, o‘zbek tilida quyidagi ma’nolarda qo‘llanadi:

1) shilliq qurt // shilliq;

2) ba’zi umurtqasiz jonivorlarning, masalan, molluskalarning turli shakllarda bo‘ladigan kosasi;

3) anatomik termin: tirsak; tirsak suyagi.

Shuningdek, chig‘anoq so‘zi o‘zbek va qirg‘iz tillarida tirsak ma’nosida qo‘llanadi. Tirsak – qo‘lning bilak suyagi bilan yelka suyagi qo‘shiladigan, bukilib burchak hosil qiladigan joyi; narsalarning burchak hosil qilib bukilgan joyi yoki qismi. Qishloq Sirdaryoning ana shunday burchak hosil qilib bukilgan hududida joylashganligiga nisbat berib, Chig‘anoq deb atalgan.

Demak, Chig‘anoq oykonimi burchak joydagi yashash manzili degan toponimik ma’noga ega.

@toponomik

#shunchaki

ENG KEKSA FUTBOL KLUBI

1857-yilda tashkil etilgan Sheffild FC FIFA tomonidan eng qadimgi futbol klubi sifatida tan olingan.

Klubga Sheffild Kriket klubidan Nataniel Kresvik va Uilyam Perst asos solgan.

Boshqalar ham dunyodagi eng keksa futbol klubi unvoniga da'vo qilishdi, biroq FIFA rasman Sheffildni eng keksa klub deb tan oldi.

@toponomik

#toponim #etimologiya

SHOFIRKON – Buxoro viloyati tarkibidagi shahar va tuman nomi.

Shofirkon O‘zbekistonning qadimiy shaharlaridan biri, tuman tashkil qilingan vaqtda uning nomi tumanga ham berilgan. Nomning qadimiy shakli – Shopurkom. Muhammad Narshaxiyning “Buxoro tarixi” asarida yozilishicha, shahar nomi Shopurkom, ya’ni Shopur qazdirgan ariq (kanal) nomidan kelib chiqqan. Joy nomlari tarkibida kom so‘zi “ariq, kanal, irmoq, daryo” ma’nolarida qo‘llanilgan. Keyinroq ariq yonida paydo bo‘lgan qal’a va shaharga ham shu nom berilgan.

Shofirkon haqida ayrim ma’lumotlar Mahmud ibn Valining “Bahr ul asror” (Geografiya) asarida (XVII asr) ham keltirilgan. Sadriddin Ayniyning yozishicha, XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Shofirkon va uning atrofidagi qishloqlarni bir necha marta qum bosgan.

@toponomik