Жаңа Конституция: Мемлекет өзгере ме, әлде қағаз ғана ауыса ма?

Қазақстан Республикасының жаңа Конституциялық жобасының айналасында қызу пікірталас жүріп жатыр. Бұл – заңды да. Себебі Конституция — кез келген мемлекеттің идеологиялық декларациясы емес, билік пен азамат арасындағы нақты келісімшарт. Онда “мемлекет қандай?” деген сұрақтан бұрын, “мемлекет адам үшін не істейді және неден бас тартады?” деген мәселе тұруы керек.

Жобаның жалпы мазмұнына қарасақ, Қазақстан жоспарсыз реакциялардан гөрі ережелерге сүйенетін мемлекет болуға ұмтылып отырғанын аңғаруға болады. Процедуралар нақтыланады, конституциялық бақылау күшейеді, цифрлық шындық ескеріледі, ал институттардың жұмысы алдын ала болжанатын жүйеге көшеді. Бұл — посткеңестік сирек кездесетін, бірақ аса қажет бетбұрыс.

Алайда қағаздағы тәртіп автоматты түрде өмірдегі әділетке айналмайды. Конституция мәтінінің сапасы — тек бастама. Ал оның нақты мазмұны заңдардың қалай жазылатынына және ең бастысы, қалай қолданылатынына байланысты.

Осы тұста Стратегиялық зерттеулер институтының сарапшысы Айгүл Забирова көтерген ойлар ерекше назар аудартады. Оның талдауында басты акцент бір нәрсеге қойылады: мемлекеттің архитектурасы емес, азаматтың орны өзгермейінше, реформа жарты жолда қалады.

Сарапшының айтуынша, жаңа Конституция билік тармақтарының формалды теңгерімін ғана емес, олардың жауапкершілік мәдениетін қалыптастыруы тиіс. Яғни, мәселе Президенттің, Парламенттің немесе соттың атауында емес — олардың бір-бірін тежей алуында және азамат алдында есеп беруінде. Бұл — Қазақстан үшін ең ауыр, бірақ ең қажетті өзгеріс.

Екінші маңызды тезис — адам құқығын декларация емес, жұмыс істейтін механизмге айналдыру. Конституцияда құқықтар бұрын да жазылған. Бірақ олар көбіне азамат сотқа емес, “жүйеге қарсы шыққандай” күй кешетін формализмге тіреліп отырды. Жаңа жобаның артықшылығы — құқықтарды қорғаудың рәсімдерін нақтылауға талпыныс бар. Бұл қағаз жүзінде емес, практикада іске асса, мемлекет пен қоғам арасындағы сенімнің алғашқы кірпіші қалануы мүмкін.

Үшінші, ең өзекті мәселе — қоғамдық талқылаудың шынайылығы. Конституция — элиталардың құпия келісімі емес. Ол халықтың саяси еркін бекітетін құжат. Сондықтан әртүрлі пікірдің болуы — қауіп емес, керісінше, оның легитимділігінің белгісі. Пікірталастан қорықпайтын мемлекет қана тұрақты болады.

Жаңа Конституция адамға не береді деген сұраққа қысқа жауап бар: егер ол дұрыс іске асса — белгісіздік азайған орта, ережесі бар мемлекет, өз құқығын талап еткенде қорықпайтын азамат қалыптасады. Ал егер бәрі бұрынғыша қалса — тек мәтін жаңарады, жүйе емес.

Сондықтан бұл талқылау — заңгерлер үшін емес, әр азамат үшін маңызды. Өйткені Конституция — билікке арналған нұсқаулық емес, адамның мемлекетпен қарым-қатынасының шекарасын белгілейтін құжат. Бұл шекара неғұрлым нақты болса, мемлекет соғұрлым әділетті болады.

https://kisi.kz/kazakstan-respublikasynyn-zhana-konstituchiyasynyn-zhobasy-memleket-arhitekturasynda-ne-ozgeredi-zhane-bul-adamga-ne-beredi/

Axios: Трамп Иранға соққы жасағысы келмейді!

Басылым дерегінше: АҚШ президенті шын мәнінде Иранға соққысы жасағысы келмейді. Егер алдыңғы шабуыл кезінде ол Иранның ядролық бағдарламасын шын қауіп деп қабылдаса, қазір мұндай қауіп жоқ деп есептейді.

Қаңтар айында 139 мың оқушы Ұлттық Бірыңғай тестілеуден өткен. Олардың 76%-ы сынақты қазақ тілінде тапсыруды таңдаған. Осындай деректерді тілге тиек еткен тележүргізуші Ерқанат Көпжасар Ата Заңның жаңа жобасындағы қазақ тіліне қатысты бапқа өзгерту енгізуді талап етіп жүргендерге үн қатты.

«Бұл құрғақ статистика емес. Бұл Ұлттық ренессанс, «көш жүре түзеледі» деген ұғымның жарқын көрінісі. 1997 жылы ел астанасы Алматыдан Ақмолаға көшірілгенде, он адамның біреуі де қазақша білмейтін еді. Қазір Алаш даласы ана тілінде еркін сөйлейді», - дейді ол.

Сондай-ақ тележүргізуші Конституцияның жаңа жобасындағы 9 баптың 1 тармағында «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі – қазақ тілі» деп тайға таңба басқандай жазылып тұрғанын айтады.

«Осыны тіліміз Конституциядан айырылып қалғандай шулату қажет дүние емес. Қазір әлемде барлық геосаяси ойындардың шарттары қайта жазылып жатқанын жақсы білесіздер. Бүгінгі келісу – ертең үлкен келіспеушілікке апарса, не болмақ», - дейді ол.

Биыл Ұлттық қордан қанша қаржы жұмсалды?

2025 жылдың қаңтарында Ұлттық қордан 550 млрд теңге алынған болса, биыл бұл сома екі есе азайып, 230 млрд теңге болды.

Биыл қаңтарда Ұлттық қорға 323,2 млрд теңге түсті. 1 ақпандағы жағдай бойынша қордағы жалпы қаражат 39,7 трлн теңгеден асты.

Негізгі кіріс – мұнай секторынан мұнай компанияларынан түскен салық – 323,0 млрд теңге. Соның ішінде:

183,0 млрд теңге – корпоративтік табыс салығы;
131,9 млрд теңге – пайдалы қазбаларды өндіру салығы.
Қордан қанша қаржы жұмсалды?

Есепті кезеңде Ұлттық қордан 230 млрд теңге алынды. Бұл қаражат республикалық бюджетке кепілдендірілген трансферт ретінде бағытталған. Биыл үкімет Ұлттық қордан жалпы 2,7 трлн теңге алуды жоспарлап отыр.

Дереккөзі: Мың теңге арнасы

Сенатор Грэм: Украинаға Tomahawk зымырандарын беру керек!

Республикашыл сенатор Линдси Грэм: "Путинді келіссөз үстеліне отырғызу үшін жасап жатқан АҚШ-тың қазіргі қысымы жеткіліксіз", - дейді.

"Трамптың Птуиннің мұнай сатып алушыларының артына түсу идеясын АҚШ пен Еуропа қарқынды түрде қолдауы керек. Ресейдің өткен түндегі Украинаға жасаған жаппай соққыларынан соң мен президент Трампты Украинаға Tomahawk зымырандарын беруге шақырар едім. Бұған қоса біз жақын арада Путинге қысымды күшейтетін боламыз", - деді.

КЕЛІССӨЗДЕР

Абу-Дабиде Украина-АҚШ-Ресей келіссөздерінің кезекті раунды басталды.

Бизнесмен Илон Маск Forbes нұсқасы бойынша таза байлығы 800 миллиард доллардан асқан тарихтағы алғашқы адам болды.

Бұл оның SpaceX корпорациясы оның xAI компаниясын сатып алғаннан кейін болған оқиға.

Екі айдан сәл бұрын, Масктың жиған-тергені 700 миллиард доллардан асып түскен еді.

ҚҰДАЙ ҚАЗАҚҚА МҰНАЙДЫ БЕРІПТІ...
Қазақстан десе – мұнай, мұнай десе – Қарашығанақ ойға оралатыны өтірік емес. Абырой болғанда Құдай қазаққа мұнайды беріпті. Әйтпегенде қайтпек екенбіз... Қазір сол мұнайды шетелге саудалап күнімізді көріп отырған елміз ғой. Ұлттық қорды да сол мұнайдың ақшасымен толтырамыз. Бюджеттің де жыртығын сол мұнайдың ақшасымен жамаймыз. Күн демей, түн демей қара жерден сорып жатқан сол мұнайдың 80%-ға жуығы экспортқа кетеді екен. Бюджеттің 50%-ын мұнай саудасынан түскен қаражат құрайды-мыс.

Жуырда Bloomberg агенттігіне сүйенген «exclusive. kz» сайты: «Как Бекет Избастин вывел на чистую воду акционеров Карачаганака» деп сараптама жазыпты. Егжей-тегжейлі қарап шығып, өз ойымды бөлісуді жөн көрдім.

Кеңестік дәуір өзінің экономкалық жүйесін құрып, қазақ елі олар сызып-жазып берген жолмен жүріп тұрды. КСРО келмеске кеткен соң, жаңа экономикалық байланыстар орнату жас Қазақстанға оңайға түспегені белгілі. Бірақ біз қиындықты мұнай-газ, қазба байлықтарын өндіру саласына инвесторлар тарту арқылы жеңе білдік. Бірақ келісімшарт кезінде тәуелсіздігін енді алған ел шетел каптиалы алдында есе жіберіп алғандығын жоққа шығара алмаймыз. Әсіресе, осы саланың жаңа қожайындары жерімізге эколгиялық зиян келтіре бастады.

Осы кездегі қиын шақта шетелдіктермен стратегиялық кен орындары жайлы 90-шы жылдары жасалған Өнімді бөлу Келісімдері (ӨБК) қашанда елдің емес, тек инвестордың мүддесі мен пайдасын ғана қорғайтын келісім болып табылғандықтан Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев 2022 жылы: «Өнімді бөлу туралы бұрынғы келісімдер 30 жыл бұрын мүлдем басқа жағдайларда жасалған және ұзарту кезінде оларға өзгерістер енгізу қажет» деп мәлімдеп, Үкіметке тиісті шараларды қабылдауды тапсырды.

Соның нәтижесінде сең қозғалып, Қарашығанақ жобасының акционерлері арбитраждық дауда жеңіліп, Қазақстан Үкіметіне өтемақы төлеуге міндеттелді. Сот серіктестердің нақты қандай соманы төлеуі тиіс екенін әлі анықтаған жоқ, алайда тәуелсіз заң сарапшыларының бағалауынша, өтемақы мөлшері 2–4 миллиард АҚШ доллары аралығында болуы мүмкін. Бұл туралы Bloomberg агенттігі жазды.

Бұл ең әуелі Қазақстанның жеңісі. Онан соң нағыз істің адамы һәм патриот азамат Бекет Избастин бастаған «PSA» командасының тынымсыз күресінің жеңісі!

Арбитраждық шешім Қазақстан Үкіметінің ұстанымын растап берді: компаниялар Қарашығанақ кен орны бойынша өнімді бөлу туралы келісім (PSA) аясында өтелуге жатпайтын бекітілмеген артық шығындар мен өзге де шығыстарды өтеуді талап ете білді.

Мұнай шындығында қазақтың күре тамыры. Алаш баласына тиімсіз мұнай келісімдеріне көз жұма қарамаған үкімет өз несібесі өзіне толық тимей отырған қазақ байлығын ел игілігіне жарату үшін нық қадам жасай алды. Бұл қадамын сөзбен емес, іспен танытып, жұртты бір қуантып тастады десек те болады.