Pandoraning qutisi

«Pandoraning qutisi» haqidagi afsona Zevs, Prometey va Epimetey haqidagi hikoyadan boshlanadi. Prometey va uning ukasi Epimetey titanlar edi, ammo shunga qaramay Zevs va Olimpga sodiq bo'lishga va'da berishadi, chunki Prometey bashorat qilishning o'ziga xos xususiyati bilan dunyoga kelgan bo’lib, kelajakda Zevs titanlarni mag'lub etishidan boxabar edi. Prometey ismining ma’nosi ham “oldindan o’ylash” degan ma’noni bildiradi, ukasi Epimeteyniki esa “keyin o’ylash”.

Zevs, Prometey va Epimeteyni sadoqati uchun mukofotlab, ularga Yerda yashovchi birinchi jonzotlarni yaratish vazifasini yuklaydi. Epimetey hayvonlarni yaratib, har biriga maxsus mahorat va himoya shaklini in'om qiladi. Prometey esa odamni shakllantirishga ko’p vaqt sarflaydi, biroq Epimetey hayvonlar uchun barcha himoya shakllarini allaqachon berib bo’lgannligi sababli inson uchun hech qanday himoya vositasi qolmaydi. Prometey esa insonning himoyaga muhtojligini bilar edi va Zevsdan odamga olovdan foydalanishga ruxsat berishini so'raydi, biroq Zevs rad etadi, uning nazdida olov faqat xudolar uchun yonishi kerak edi. Prometey Oliy mabudga parvo qilmay, baribir insoniyatga olovni tuhfa qiladi. Bu Zevsning qahrini keltirib, Prometeyni jazolaydi. Zevs uni hech kim topa olmaydigan Kavkaz tog'laridagi toshga zanjirlarlab, har kuni tansini tilkalash uchun burgut yuboradi, toki Gerakl Prometeyni topib, burgutni o'ldirmaguncha, Prometey har kuni bu qiynoqlarga chidashga majbur bo'ladi. Shu tariqa titan yana ozodlikka chiqadi.

Ammo, bu qiynoqlar Zevs uchun yetarli emas edi, u odamlar ham Prometey tortiq etgan olovni qabul qilganliklari uchun jazolanishi kerak deb hisoblardi. Zevs insonni jazolash uchun Pandora ismli ayolni yaratadi. U xudolardan donolik, go'zallik, mehribonlik, tinchlik, saxovat va salomatlik in'omlarini oladi. Zevs uni Epimeteyning xotini bo'lish uchun Yerga yuboradi. Prometey ukasini, Zevsning hiyla-nayrangidan ogohlantirgan va xudolar bergan sovg'alarni qabul qilmaslikni aytgan bo'lsa ham, Epimeteyni Pandoraning go’zalligi sehrlab qo’ygandi.

Zevs to'y sovg'asi sifatida Pandoraga quti sovg'a qiladi, lekin uni hech qachon ochmaslikdan ogohlatiradi. Biroq qiziquvchan qilib yaratilgan Pandora qutidan uzoqlasha olmaydi va qutini ochish ishtiyoqi uni yengib chiqadi. Qutidan dahshatli narsalar uchib chiqa boshlaydi, jumladan ochko'zlik, hasad, nafrat, og'riq, kasallik, ochlik, qashshoqlik, urush va o'lim. Hayotning barcha qayg'ulari dunyo bo’ylab yoyilib ketadi. Qo’rquvda qolgan Pandora qutining qopqog‘ini yopadi, qutida qolgan oxirgi narsa esa umid edi. O'shandan beri odamlar Pandora tomonidan yo'l qo'ygan xatolikdan omon qolish uchun ushbu umidni saqlab kelishar emish.

Hozirgi kecha kunimizda "pandoraning qutisi" metafora sifatida ishlatilinib - oddiy xatodan kelib chiqadigan cheksiz asoratlar yoki muammolar manbaasini anglatadi.

Pandora haqidagi afsona bizga Gesiodning «Teogoniya, ishlar va kunlar» deb nomlangan epik she'rlari to'plamidan ma’lum. Miloddan avvalgi 7-asrda yozilgan bu she'rlar xudolar Pandorani qanday yaratgani va Zevsning unga bergan sovg'asi oxir-oqibat insoniyatning oltin asrini tugatganligi haqida hikoya qiladi. Shunisi ajablanarliki, tarixiy manbaalar “pandora qutisi” aslida quti bo'lmaganligiga guvohlik beradi, u dastlab loydan ishlangan ko’z shaklida ifodalanagan, keyinchalik zamonlar o’tgani sayin, nomi soddalashtilrilb biz bilgan “quti” ga o’zgargan.

@vasilbro

Kimdir: Bu oddiy bir filmdan kadr-ku

Kadr:

P.s: Watchman (2009)

@vasilbro

#longread

Yakka xudoli inonchlarning ko'pchiligida insonning yaratilish afsonasi ayni bo'lib, insoniyatning Odam va Havvodan tarqalganligiga ishoniladi. Havvo eriga bog'liq va itoatkor ayol sifatida tasvirlanishiga qaramay, shaytonga quloq tutadi va donolik daraxtidan ta'qiqlangan mevani yeydi, uni Odam bilan bo'lishadi. Shunday qilib inson, jazonlanadi va jannattan quvilib, yer yuziga tushiriladi.

Ko'plab san'at asarlariga mavzu bo'lgan sevgi, yaratilish afsonasida ikki ayol qarshimizga chiqadi. Biri Havvo bo'lsa, ikkinchisi Lilit...

Ushbu maqola "Afsonalar va fentezi haftaligi" doirasida tayyorlandi)

Batafsil o'qish.

@feelsarchive

“Afsonalar va fentezi haftaligi” doirasida

Oy ma’budasi Selena

©️Jyul Lui Mashar

@vasilbro

Uyqudagi “shahzoda”

Uzoq tamaddunning o’choqlaridan tortib, bugungi kun adabiyoti-yu, mistik filmlarigacha bo’lgan ajib yo’lakda Oyning o’z o’rni bor. Insoniyat yaralibdiki, Oyni o’zi uchun muqaddas sanab, u haqida turfa afsonalar-u, cho’pchaklar to’qib kelgan. Xususan yunon mifalogiyasida Selena obraziga duch kelamiz.

Selena ibtidoiy xudolar Giperion va Teyaning qizi edi. Giperion yorug’lik xudosi, Teya esa bashorat qilish qobilyatiga ega bo’lib, barcha porlovchi narsalar, ayniqsa oltinning timsollaridan biri hisoblangan. Juftlikning farzandlari ham shunga monand Helios quyosh, Eos tong va Selena oy ma’budasi edilar. Biroq, Selena yunon panteonining eng ko'zga ko'ringan ma'budasi hisoblanmagan, qanchalik maftunkor bo’lmasin u yunon mifologiyasidagi boshqa ayol figuralar; Gekat, Artemida va Geradan so’ng eslanadi. Biroq necha ming yillardirki, Selena va Endimion afsonasi tildan-tilga o’tib kelmoqda.

O’sha, hali mo’jizalar mavjud, osmonni ma’budlar idora qilgan zamonlarda, husnda tengi yo’q cho’pon yashagan bo’lib, uni Endimion deb atashardi. Oy ma’budasi Selena esa unga maftun edi va u bilan bir umr yashashni orzu qilardi. Biroq Selena abadiy hayotdan bahramand, cho’pon esa qarib o’lishga mahkum edi. Ikki oshiq-mashuqni birlashtirish va Selenaning orzusini amalga oshirish uchun Zevs antiqa yechimni o’ylab topadi. Zevs uyqu ma’budi Gipnos yordamida Endimionni Latmos tog’ida boqiy uyquga jo’natadi, buning natijasida yosh cho’pon na qariydi, na o’ladi. Shundan so’ng, Selena sevgilisi qoshiga har kecha tashrif buyuradi, Endimion ham ko’zlari ochiq holatda uxlar, bu esa Selenaning jamolini ko’rishga imkon berardi. Afsonalarga ko’ra, ikki juftlikning qovushishidan 50 ta farzand dunyoga keladi.

Chaklashlik bo’lmasligi uchun – Endimionning boqiy uyquga ketishi borasida boshqa bir necha afsonalar ham mavjud. Ularning birida Endimion qarishni xohlamaydigan ko’rkam shoh obrazida gavdalanadi, Zevs esa uning tilagini amalga oshirish maqsadida, shohni boqiy uyquga jo’natadi. Yana bir versiyaga ko’ra, Endemion Zevsning xotini Gera bilan aysh-ishrat qilayotganidan xabar topgan oliy ma’bud, ko’rkam bahodirga tirik bo’la turib, o’z husnidan foydalana olmasligi uchun boqiy uyquni jazo sifatida beradi.

Qanchalik afsonalar ko’p bo’lmasin, boqiy uyquga ketgan Endimion va uni sevgan Selena afsonasi eng jozibalisi bo’lib qolaveradi. Balki, Disney ham motivni shundan olgandir )

@vasilbro

Eslatma )

Xayolga kelganini vaysayverish bu fikr erkinligidir, balki. Albatta, buni hurmat qilaman, ammo kanalda istaganimni “qatl” qilish mening erkimda. Buni unutishma.

@vasilbro

“Afsonalar va fentezi haftaligi” doirasida

Kloto, Laxezis va Atropos (taqdirning uch opa-singillari)

Kloto inson taqdirining "ipini" aylantirar, Laxezis uni tarqatar, Atropos esa ipni kesib tashlardi.

@vasilbro

“Afsonalar va fentezi haftaligi” doirasida

Taqdir ma’budalari

Bu mo’jizakor qudratga ega opa-singillar turli yillarda, turli bitiklarda, turlicha ko’rinishlarda gavdalantirilib kelingan. Ba’zida ularni qari va abgor holatda uchratish mumkin bo’lsa, ba’zan navnihol go’zallar qiyofasida namoyon bo’lishadi. Keng tarqalgan umumiy fikr, miloddan avvalgi 8 asrda yashab ijod qilgan Gesiodning she’rlaridan ma’lum. U o’z she’rlarida opa singillarni keksa ayollar sifatida tasvirlaydi. Bundan tashqari Gomerning "Illada" va "Oddiseyasi"da ham ularga duch kelamiz. Uch opa-singillar odamlar va xudolarning taqdirini ip misoli to'qishadi. Na inson, na biror Xudo ularning hukmi va harakatlariga ta'sir o'tkazish yoki shubha ostiga qo'yishga qodir emas!

Opa singillar ichida eng kichigi Kloto bo’lib, u hayot ipini aylantiradi (yigiradi). Uning harakatlari bevosita inson tug’ulishi bilan chambarchas bog’liq, har bir ip, bir ruhning hayotini ifodalagan. Kloto, bola hali inson qornida bo'lganidayoq ip yigirishni boshlagan va shu sabab, ko'pincha homiladorlik paytida tilga olingan. Laxezis, opa-singillar orasida o’rtanchasi, aynan u inson uchun son-sanoqsiz imkoniyatlar orasida bir taqdirni tanlaydi. Odamning boy, kambag’al, shoh-u gado bo’lib yashashi aynan unga bog’liq. Aytishlaricha, Laxezis o'z tayog'i bilan hayot ipini o'lchab, uning davomiyligini belgilar ekan. Ular orasida eng yoshi ulug'i - Atroposdir, u o'zgarmas, o’z so’zida sobit hioblanadi. O’zing qaychisi yordamida hayot ipini uzadi, har bir inson o’limi uning qo’lida.

Uch opa singilning yaralish tarixi anchayin bahsli hisoblanadi. Gesiodning she’rlarida ular yunon panteonining ilk xudolaridan biri Niks(tun)ning zurriyodi ekanligi aytiladi. Yana boshqa mabaalarda Zevs va Femidaning qizlari ekanligi haqida so’z boradi. Uch opa singilning qarorlariga faqatgina eng qadimiy xudolardan biri Ananke ta’sir o’tkaza olgan, Aflotun (Platon) o’zining “The Republic” asarida opa-singillar aynan Ananke farzandi ekanligini yozadi.

Axillesning taqdiri – istisno

Axill ma’budlarning eng suyukli bandalaridan biri hisoblangan. Ma’lumingizkim, u Troya urushida vafot etadi, ammo Axillning tanlash imkoniyati bor edi. Axill o’z nomini ming yillar ham o’tib eslashlarini, ismi tarix zarvaraqlarida mangu qolishini xohlardi. U agarda Sparta-Troya urushida ishtirok etsa, o’limidan ogohlantirilgan, biroq uyda, oilasi davrasida tinch yashashdan ko’ra, sharafli o’lim va shon-shuhratni afzal ko’radi.

P.s: Gargona opa-singillari va Kulrang opa-singillarining, bu uch opa singilga a’loqasi yo’q.

@vasilbro

“Afsonalar va fentezi haftaligi” doirasida

Norveg mifologiyasidagi hayot daraxti bo'lgan Yggdrasil va uni markazida joylashgan Norveg dunyosi.

@feelsarchive

#longread

Yggdrasil Skandinav ma'naviy kosmosining jo'g'rofiy markazidan yuksalgan kuchli daraxtdir. Kosmos ichida joylashgan To'qqiz Dunyo va undan keyingi hamma narsa bu daraxtni atrofiga tizilgan. Borliq, daraxt shoxlariga bog'liq yoki ildizlariga tutingan holdadir. Bu tuzilma kosmosning hamma hududini bir-biriga bog'lab turadi.

Batafsil o'qish

Skandinav mifologiyasining asosiy tartibini o'z ichiga sig'dirgan hayot daraxti haqida batafsil ushbu maqolada gaplashamiz. "Afsonalar va fentezi haftaligi" doirasida.

@feelsarchive

“Afsonalar va fentezi haftaligi” doirasida

Abadiy yoshlik favvorasi

©️Edvard Byorn-Jons

@vasilbro

“Afsonalar va fentezi haftaligi” doirasida

Misr... Bu mo'jizakor so'zni eshitishimiz bilan zehnimizda qanday muazzam tasvirlar jonlanadi-a! Ko'rkam ibodatxonalar, viqorli piramidalar, porloq saroylar, kuchli fir'avnlar, qudratli xudolar...

Lekin, Misrning qadimgi davrlari uzoq yillar mobaynida sir bo'lib kelgandi. Kunimizga judayam yaqin sanada Rosetta toshining topilishi bilan iyerogliflarning jumbog'i yechildi, shu yo'sinda Misrning maftunkor tafsilotlarga to'la qadim mif va afsonalariga eshik ochildi.

@feelsarchive